RLU-9/2007

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW Delegatura w Lublinie 20-079 Lublin, ul. Dolna 3-go Maja 5 Tel. (0-81) 532-35-31, 532-54-48, Fax (0-81) 532-08-26 E-mail: lublin@uokik.gov.pl LUBLIN, dn. 23 lutego 2007 r. RLU-61-76/06/JS DECYZJA Nr RLU- 9 /2007 Na podstawie art. 23c ust. 1 w zwi ą zku z art. 23a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2005r. Nr 244, poz. 2080 ze zm: Dz. U. z 2006 Nr 157, poz. 1119, Nr 170, poz. 1217 i Nr 249, poz. 1834) oraz stosownie do art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 18, poz. 172 ze zm. Dz.U. z 2003r. Nr 6, poz. 68), po przeprowadzeniu z urz ę du post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, przeciwko „Eureka”. - dzia ł aj ą c w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: uznaje si ę za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów, dzia ł anie „Eureka” polegaj ą ce na stosowaniu we wzorcu Umowy zapisów o tre ś ci „ Zgodnie z Art. 7 ust. 3 pkt. 2 Ustawy z dnia 7 wrze ś nia 1991 r. o systemie o ś wiaty Szko ł a nie mo ż e, tak ż e na wniosek s ł uchacza, skróci ć cyklu kszta ł cenia. W zwi ą zku z powy ż szym nie korzystanie z prawa, o którym mowa w § 6.2 lub wypowiedzenie umowy nie powoduj ą zwolnienia z obowi ą zku, o którym mowa w § 7.1” ( § 7.1. P ł atnik wskazany w podaniu, o którym mowa w § 4.1 zobowi ą zuje si ę do zap ł acenia za cykl kszta ł cenia kwoty 1960 z ł .”) oraz w Statucie „Eureka” zapisu o tre ś ci „ S ł uchaczom nie przys ł uguje zwrot uiszczonych op ł at w przypadku rezygnacji z nauki, w szczególno ś ci z przyczyn okre ś lonych w Art. 14 ust. 1 Statutu” stanowi ą cych klauzule, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 KPC i nakazuje si ę zaniechanie ich stosowania 2 Uzasadnienie W dniu 29.09.2006r. w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwanego dalej organem antymonopolowym), z urz ę du wszcz ę te zosta ł o post ę powanie wyja ś niaj ą ce maj ą ce na celu wst ę pne ustalenie, czy „Eureka” prowadz ą ce dzia ł alno ść gospodarcz ą jako „Eureka” (zwane dalej Eureka) w kontaktach z konsumentami stosuje postanowienia nosz ą ce znamiona niedozwolonych postanowie ń umownych, o których mowa w kodeksie cywilnym. W zwi ą zku z ustaleniami dokonanymi w trakcie w/w post ę powania wyja ś niaj ą cego oraz na podstawie analizy uzyskanych dokumentów, w dniu 18 grudnia 2006r. wszcz ę te zosta ł o post ę powanie w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów w zwi ą zku z podejrzeniem stosowania przez „Eureka”(zwane dalej Eureka), praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, o których mowa w art. 23a ust. 1 i 2 powo ł anej na wst ę pie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, poprzez: stosowanie - postanowie ń , które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479(45) Kodeksu post ę powania cywilnego: - w § 9 Umowy zapisów o tre ś ci „ Zgodnie z Art. 7 ust. 3 pkt. 2 Ustawy z dnia 7 wrze ś nia 1991 r. o systemie o ś wiaty Szko ł a nie mo ż e, tak ż e na wniosek s ł uchacza, skróci ć cyklu kszta ł cenia. W zwi ą zku z powy ż szym nie korzystanie z prawa, o którym mowa w § 6.2 lub wypowiedzenie umowy nie powoduj ą zwolnienia z obowi ą zku, o którym mowa w § 7.1”, ( § 7.1. P ł atnik wskazany w podaniu, o którym mowa w § 4.1 zobowi ą zuje si ę do zap ł acenia za cykl kszta ł cenia kwoty 1960 z ł .”) - w Art. 13 ust. 6 Statutu Prywatnego Policealnego studium Zawodowego „Eureka” zapisu o tre ś ci „ S ł uchaczom nie przys ł uguje zwrot uiszczonych op ł at w przypadku rezygnacji z nauki, w szczególno ś ci z przyczyn okre ś lonych w Art. 14 ust. 1 Statutu” . Eureka nie ustosunkowa ł a si ę do zarzutu przedstawionego we wszcz ę ciu post ę powania (postanowienie 252/06). Organ antymonopolowy ustali ł , co nast ę puje: „Eureka” prowadzi dzia ł alno ść gospodarcz ą na podstawie wpisu do Krajowego Rejestru S ą dowego pod numerem KRS: 0000241533. W ramach prowadzonej dzia ł alno ś ci gospodarczej stosuje Statut oraz zawiera umowy ze s ł uchaczami, okre ś laj ą ce prawa i obowi ą zki szko ł y oraz s ł uchacza. Z us ł ug tego przedsi ę biorcy korzystaj ą osoby fizyczne-konsumenci, którzy decyduj ą si ę na nauk ę j ę zyka obcego na warunkach zaproponowanych przez „Eureka”. W stosunku do wszystkich tych osób stosowane s ą zapisy Statutu, który w Art. 13 ust. 6 stanowi, „ S ł uchaczom nie przys ł uguje zwrot uiszczonych op ł at w przypadku rezygnacji z nauki, w szczególno ś ci z przyczyn okre ś lonych w Art. 14 ust. 1 Statutu” , i postanowienia umowy w § 9 „ Zgodnie z Art. 7 ust. 3 3 pkt. 2 Ustawy z dnia 7 wrze ś nia 1991 r. o systemie o ś wiaty Szko ł a nie mo ż e, tak ż e na wniosek s ł uchacza, skróci ć cyklu kszta ł cenia. W zwi ą zku z powy ż szym nie korzystanie z prawa, o którym mowa w § 6.2 lub wypowiedzenie umowy nie powoduj ą zwolnienia z obowi ą zku, o którym mowa w § 7.1”, ( § 7.1. P ł atnik wskazany w podaniu, o którym mowa w § 4.1 zobowi ą zuje si ę do zap ł acenia za cykl kszta ł cenia kwoty 1960..”) . W trakcie post ę powania Prezes Urz ę du ustali ł , ż e w rejestrze postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone wpisane s ą nast ę puj ą ce klauzule: - pod nr 804: „W przypadku rezygnacji ze studiów w Wy ż szej Szkole Wychowania Fizycznego i Turystyki w Sopocie lub w przypadku skre ś lenia z listy studentów z przyczyn regulaminowych wp ł acone czesne, za dany semestr i wszystkie poprzednie nie podlegaj ą zwrotowi”; - pod nr 625: „W przypadku rezygnacji w trakcie semestru, wp ł acone w ca ł o ś ci czesne za ca ł y semestr nie podlega zwrotowi” ; - pod nr 833 „Czesne nie podlega zwrotowi, je ż eli student w trakcie semestru przerwa ł studia”. Organ antymonopolowy zwa ż y ł , co nast ę puje: Dzia ł anie przedsi ę biorcy godzi w interesy konsumentów, jako zbiorowo ś ci, gdy ż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów chroni interesy nieograniczonej liczby konsumentów, których nie da si ę zidentyfikowa ć , jest to zjawisko o charakterze instytucjonalnym, zbiorowym. Z takim przypadkiem mamy do czynienia w niniejszym post ę powaniu administracyjnym. Dzia ł ania „Eureka” dotycz ą z góry nieokre ś lonej liczby konsumentów poprzez skierowanie do nich oferty us ł ugowej w postaci nauki j ę zyka obcego. W tym celu przedsi ę biorca pos ł uguje si ę przygotowanym przez siebie – Statutem oraz Umow ą , które wi ążą strony - przedsi ę biorc ę i konsumenta poprzez zawarcie umowy na nauk ę po uiszczeniu przez tego ostatniego kosztu tej nauki. Statut oraz umowa okre ś la wzajemne prawa i obowi ą zki stron w trakcie nauczania. Z oferty tej skorzystali ju ż konsumenci decyduj ą c si ę na nauk ę w tej szkole, ale z us ł ug tych w ka ż dej chwili mog ą skorzysta ć tak ż e inni konsumenci. W zwi ą zku z tym kr ą g osób, który zosta ł ju ż dotkni ę ty stosowan ą praktyk ą i który tak ą praktyk ą mo ż e zosta ć dotkni ę ty jest nieograniczony, nie mo ż liwy z góry do okre ś lenia, a tym samym spe ł nia warunki zbiorowego interesu konsumentów. Nale ż y zatem uzna ć , ż e w niniejszej sprawie mamy do czynienia z naruszeniem zbiorowych interesów konsumentów. Zgodnie z tre ś ci ą art. 23a ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł ania przedsi ę biorcy i na mocy art. 23a ustawy, zbiorowe interesy konsumentów podlegaj ą ochronie przed bezprawnymi dzia ł aniami przedsi ę biorcy. Przepisy art. 23a – 23d nie reguluj ą konstrukcji bezprawno ś ci dzia ł a ń przedsi ę biorcy. Dzia ł ania te mog ą okaza ć si ę bezprawne w razie ustalenia, ż e dosz ł o do 4 naruszenia przepisów innych ustaw, a tak ż e zasad wspó łż ycia spo ł ecznego i dobrych obyczajów. W Ma ł ej Encyklopedii Prawa bezprawno ść zosta ł a zdefiniowana jako niezgodno ść z jakimkolwiek obowi ą zuj ą cym przepisem prawa (Ma ł a Encyklopedia Prawa, PWN, Warszawa 1980, s. 46 i 47). Chodzi wi ę c o sprzeczno ść z szeroko rozumianym porz ą dkiem prawnym jako ca ł o ś ci ą . Istotnym jest równie ż fakt, i ż bezprawno ść jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, niezale ż nym od wyst ą pienia szkody, czy od zamiaru podmiotu dopuszczaj ą cego si ę dzia ł a ń bezprawnych. Zgodnie z art. 23a ust. 2 ustawy antymonopolowej, za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego, naruszenie obowi ą zku udzielenia konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, nieuczciw ą lub wprowadzaj ą c ą w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Wzorce umowne wykorzystywane przy zawieraniu umów z konsumentami mog ą by ć poddane kontroli abstrakcyjnej. Kontroli abstrakcyjnej wzorca jako takiego (art. 479 36 – 479 45 K.p.c.) dokonuje si ę niezale ż nie od tego, czy wzorzec by ł , czy te ż nie by ł zastosowany w konkretnej umowie. Kontrola taka obejmuje klauzule pojedyncze lub zbiorowe (ca ł y wzorzec lub jego fragment). Oceny postanowie ń w wypadku kontroli abstrakcyjnej dokonuje S ą d Okr ę gowy w Warszawie – S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wy łą cznie do kompetencji tego S ą du nale ż y uznanie postanowie ń wzorców umownych za niedozowolone. Art. 479 43 k.p.c rozszerza prawomocno ść wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Skutek tzw. prawomocno ś ci rozszerzonej nast ę puje od chwili wpisania wzorca umowy do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, prowadzonego przez Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. Konsekwencj ą umieszczenia postanowienia umownego w w/w rejestrze jest to, ż e pos ł u ż enie si ę nim b ę dzie mia ł o skutek wprowadzenia do umowy elementu bezwzgl ę dnie przez prawo zakazanego. Wpis do rejestru niedozwolonych postanowie ń umownych oznacza, ż e od tego momentu stosowanie takiej klauzuli jest zakazane we wszystkich wzorcach umownych i Regulaminach. S ą d dokonuj ą c oceny postanowienia umownego ocenia okre ś lony zapis, i w momencie jego wpisania do rejestru klauzula przestaje by ć postanowieniem konkretnego wzorca umownego, a staje si ę samodzielnie funkcjonuj ą c ą zasad ą , która zosta ł a zakwestionowana. Ze wzgl ę du na rozszerzon ą skuteczno ść klauzul (art. 479 43 K.p.c), spe ł niaj ą one funkcj ę podobn ą do przepisów prawa. Tak wi ę c, dokonuj ą c oceny tre ś ci postanowie ń umownych wykorzystywanych przez przedsi ę biorców we wzorcach umownych oraz regulaminach, nale ż y 5 wykorzystywa ć regu ł y interpretacji wykszta ł cone w nauce prawa i praktyce orzeczniczej (wyk ł adnia j ę zykowa, systemowa, funkcjonalna i inna). St ą d te ż , niedozwolone b ę d ą takie postanowienia umów, które mieszcz ą si ę w „hipotezie” klauzuli wpisanej do rejestru, której tre ść zostanie ustalona w oparciu o dokonan ą jej wyk ł adni ę . Nie jest zatem konieczna dok ł adna, literalna identyczno ść klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z ni ą porównywanej. Nie budzi w ą tpliwo ś ci Prezesa Urz ę du, i ż zapisy o braku zwrotu wniesionych op ł at stanowi ą powa ż ne naruszenie zasad wspó łż ycia spo ł ecznego. „Eureka” stosuje - postanowienia, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego: - w § 9 Umowy o tre ś ci „ Zgodnie z Art. 7 ust. 3 pkt. 2 Ustawy z dnia 7 wrze ś nia 1991 r. o systemie o ś wiaty Szko ł a nie mo ż e, tak ż e na wniosek s ł uchacza, skróci ć cyklu kszta ł cenia. W zwi ą zku z powy ż szym nie korzystanie z prawa, o którym mowa w § 6.2 lub wypowiedzenie umowy nie powoduj ą zwolnienia z obowi ą zku, o którym mowa w § 7.1”, ( § 7.1. P ł atnik wskazany w podaniu, o którym mowa w § 4.1 zobowi ą zuje si ę do zap ł acenia za cykl kszta ł cenia kwoty 1960 z ł ”) - w Art. 13 ust. 6 Statutu „Eureka” o tre ś ci „ S ł uchaczom nie przys ł uguje zwrot uiszczonych op ł at w przypadku rezygnacji z nauki, w szczególno ś ci z przyczyn okre ś lonych w Art. 14 ust. 1 Statutu”. Wobec tre ś ci ww. postanowie ń nale ż y uzna ć , ż e konsument, który ui ś ci ł op ł at ę w formie jednorazowej wp ł aty, a w trakcie roku zosta ł skre ś lony z listy lub te ż rozwi ą za ł umow ę , nie uzyska zwrotu tej cz ęś ci op ł aty, która odpowiada okresowi nauki po skre ś leniu z listy lub rozwi ą zaniu umowy, a wi ę c okresowi w którym nie korzysta ju ż z us ł ug ś wiadczonych przez Eurek ę . Postanowienie takie uznane ju ż zosta ł o kilkakrotnie przez S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone, który stwierdzi ł , ż e zgodnie z art. 385 3 pkt 13 k.c. niedozwolonym postanowieniem umownym jest postanowienie, które przewiduje utrat ę prawa żą dania zwrotu ś wiadczenia konsumenta spe ł nionego wcze ś niej ni ż ś wiadczenie kontrahenta, gdy strony wypowiadaj ą , rozwi ą zuj ą lub odst ę puj ą od umowy. Prezes Urz ę du uzna ł , ż e zapis z § 9 Umowy i Art. 13 ust. 6 Statutu jest to ż samy z nast ę puj ą cymi zapisami umieszczonymi ju ż w Rejestrze postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone: - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 3.08.2006 r. pod nr 804: „W przypadku rezygnacji ze studiów w Wy ż szej Szkole Wychowania Fizycznego i Turystyki w Sopocie lub w przypadku skre ś lenia z listy studentów z przyczyn regulaminowych wp ł acone czesne, za dany semestr i wszystkie poprzednie nie podlegaj ą zwrotowi”; 6 - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 3.04.2006 r. pod nr 625: „W przypadku rezygnacji w trakcie semestru, wp ł acone w ca ł o ś ci czesne za ca ł y semestr nie podlega zwrotowi” ; - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 25.08.2006 r. pod nr 833: „Czesne nie podlega zwrotowi, je ż eli student w trakcie semestru przerwa ł studia” . Prezes Urz ę du uzna ł ww. postanowienia za godz ą ce w interesy konsumentów gdy ż wype ł niaj ą dyspozycje okre ś lone w art. 385³ pkt 2, 12 i 13 k.c, a odmowa zwrotu uiszczonej zap ł aty jest nieuzasadniona w ś wietle powo ł anych przepisów i sprzeczna z dobrymi obyczajami. Równie ż wy łą czenie mo ż liwo ś ci zwrotu cz ęś ci op ł aty, je ż eli s ł uchacz - konsument przerywa nauk ę po rozpocz ę ciu kursu nale ż y uzna ć za naruszaj ą ce interesy konsumentów. S ł uchacz musi bowiem ui ś ci ć pe ł ne wynagrodzenie za ś wiadczenie, którego nie otrzyma ł w ca ł o ś ci, podczas gdy Szko ł a otrzymuje ś wiadczenie pieni ęż ne o warto ś ci przewy ż szaj ą cej warto ść jej w ł asnego ś wiadczenia. Bezsporny jest zatem brak ekwiwalentno ś ci wzajemnych ś wiadcze ń Szko ł y i konsumenta, co jednoznacznie dowodzi, i ż takie uregulowanie wzajemnych obowi ą zków przez Szko łę – korzystaj ą c ą z przewagi kontraktowej – jest sprzeczne z dobrymi obyczajami. Takie dzia ł anie narusza interesy konsumentów i jest niew ą tpliwie sprzeczne z dobrymi obyczajami, co oznacza, i ż przedmiotowe postanowienie wype ł nia tak ż e dyspozycj ę art. 385 1 § 1 k.c. Podobne postanowienie zosta ł o uznane za niedozwolone wyrokiem z 24 maja 2006 r. Sygn. Akt XVII AmC 87/05 S ą du Okr ę gowego w Warszawie- S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w sprawie z powództwa Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów przeciwko The Stairway School of English Sp. z o.o. w Krakowie. Postanowienie to zosta ł o wpisane do rejestru niedozwolonych postanowie ń umownych w dniu 8 sierpnia 2006r. w pkt 815. S ą d uzna ł za niedozwolone i zakaza ł stosowania postanowienia w brzmieniu: „W przypadku rezygnacji przez s ł uchacza z uczestnictwa w kursie po podpisaniu niniejszej umowy szko ł a nie zwraca uiszczonej op ł aty za kurs”. Powy ż sze stanowisko znajduje dodatkowo potwierdzenie w wyrokach SOKiK z dnia 4.08.2004r. (XVII Amc 46/03), 12.01.2005r. (XVII Amc 13/04) i 16.12.2004r. (XVII Amc 19/04). Prezes Urz ę du przyj ął , i ż w/w postanowienia ró ż ni ą si ę tylko podmiotowo, a wszelkie inne ró ż nice nie maj ą wp ł ywu na sposób zachowania przedsi ę biorcy. W/w zapisy S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów uzna ł za niedozwolone w powo ł anych wyrokach, gdy ż jako postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie, kszta ł towa ł y jego prawa i obowi ą zki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, ra żą co naruszaj ą c jego interesy. 7 Przedsi ę biorca nie ustosunkowa ł si ę do stawianych zarzutów jak równie ż do dnia wydania decyzji nie dokona ł zmiany zapisów postanowie ń stosowanych w umowach i Statucie. Zgodnie z art. 23c ust. 1 i 2 ustawy antymonopolowej Prezes Urz ę du wydaje decyzj ę o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i nakazuje zaniechanie jej stosowania, je ż eli przedsi ę biorca nie zaprzesta ł stosowania praktyki, o której mowa w art. 23a. Bior ą c pod uwag ę powy ż sze, organ antymonopolowy nakaza ł zaprzestanie stosowania praktyki, o której mowa w art. 23a ustawy antymonopolowej, poprzez usuni ę cie niedozwolonych postanowie ń umownych ze Statutu oraz Umowy. Wobec powy ż szego orzeka si ę jak sentencji. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy antymonopolowej w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Lublinie. Otrzymuje: „Eureka” Z up. Prezesa Urz ę du Ewa Wiszniowska Dyrektor Delegatury w Lublinie