RKR-57/2007

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKIK W KRAKOWIE 31-011 Kraków, Pl. Szczepa ń ski 5, Tel/fax (012) 421-75-79, 421-74-98, E-mail: krakow@uokik.gov.pl RKR-61-30/07/DN-6 /07 Kraków, dn. 21 czerwca 2007 r. DECYZJA Nr RKR - 57/2007 Stosownie do art. 28 ust. 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2005 r. Nr 244, poz. 2080 ze zm.) i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 18, poz. 172 ze zm.) , w zwi ą zku z art. 131 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331), po przeprowadzeniu – z urz ę du - post ę powania w sprawie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – I. na podstawie art. 23c ust. 1 w zwi ą zku z art. 23a ust. 1 i 2 ww. ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów uznaje si ę za naruszaj ą ce zbiorowe interesy konsumentów praktyki stosowane przez Wy ż sz ą Szko łę Filozoficzno- Pedagogiczn ą „Ignatianum” w Krakowie, polegaj ą ce na stosowaniu we wzorcu umowy o warunkach i zasadach odp ł atno ś ci za studia postanowie ń w brzmieniu: 1. „Ka ż da ze stron mo ż e wypowiedzie ć Umow ę ze skutkiem na koniec semestru, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie (…)” 2. „Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów do ko ń ca semestru, okre ś lonego w ust. 1” 3. „Wszelkie spory wynikaj ą ce z niniejszej Umowy, Strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą dów powszechnych w ł a ś ciwych dla siedziby Uczelni” które s ą zbie ż ne z postanowieniami umownymi wpisanym na podstawie art. 479 45 k.p.c. do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone; i nakazuje zaniechanie ich stosowania; II. na podstawie art. 23e ust. 1 i 2 w zwi ą zku z art. 23a ust. 1 i 2 ww. ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów uznaje si ę za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów praktyk ę stosowan ą przez Wy ż sz ą Szko łę Filozoficzno-Pedagogiczn ą „Ignatianum” w Krakowie, polegaj ą c ą na naruszeniu obowi ą zku wynikaj ą cego z tre ś ci art. 160 ust. 3 w zwi ą zku z art. 269 ust. 1 i ust.2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wy ż szym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) poprzez nie zawarcie, w formie pisemnej, umów ze studentami, którzy podj ę li – odp ł atnie – nauk ę w Wy ż szej Szkole Filozoficzno- Pedagogicznej „Ignatianum” w Krakowie w roku akademickim 2006/2007 i jednocze ś nie stwierdza si ę zaniechanie jej stosowania z dniem 18 listopada 2006 r. 2 Uzasadnienie W okresie od 3 listopada 2006 r. do 22 lutego 2007 r. Prezes Urz ę du Ochrony konkurencji i Konsumentów – Delegatura Urz ę du w Krakowie (dalej „Prezes UOKiK”) przeprowadzi ł post ę powanie wyja ś niaj ą ce maj ą ce na celu ustalenie, czy zapisy zawarte we wzorach umów zawieranych ze studentami na podstawie art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. o szkolnictwie wy ż szym (Dz.U. z 2005 r. nr 164, poz. 1365 ze zm.) i w regulaminach studiów, stosowanych przez Wy ż sz ą Szko łę Filozoficzno-Pedagogiczn ą „Ignatianum” w Krakowie, (dalej „Uczelnia”), nie stanowi ą niedozwolonych postanowie ń umownych okre ś lonych przepisami Kodeksu cywilnego oraz czy nie stanowi ą naruszenia uzasadniaj ą cego wszcz ę cie post ę powania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. W toku post ę powania wyja ś niaj ą cego Uczelnia poinformowa ł a, i ż wed ł ug stanu na dzie ń 31 pa ź dziernika 2006 r. kszta ł ci odp ł atnie 411 osób. Jednocze ś nie Uczelnia nie wskaza ł a liczby zawartych ze studentami umów informuj ą c, i ż procedura ich zawierania jest w toku. Ponadto, uczelnia przed ł o ż y ł a: 1. wzó r Umowy o warunkach i zasadach odp ł atno ś ci za studia w Wy ż szej Szkole Filozoficzno-Pedagogicznej „Ignatianium” w Krakowie (dalej „wzór Umowy”), 2. Uchwa łę Nr 17/2005/2006 Senatu Akademickiego Wy ż szej Szko ł y Filozoficzno- Pedagogicznej „Ignatianium” w Krakowie z dnia 6 czerwca 2006 r. w sprawie Regulaminu odp ł atno ś ci za zaj ę cia dydaktyczne, op ł at zwi ą zanych z tokiem studiów oraz odp ł atno ś ci za inne formy kszta ł cenia w Wy ż szej szkole Filozoficzno- Pedagogicznej „Ignatianium” w Krakowie, 3. Zarz ą dzenie Nr 9/2005/2006 Rektora Wy ż szej Szko ł y Filozoficzno Pedagogicznej „Ignatianium” w Krakowie z dnia 6 czerwca 2006 r. w sprawie op ł at za studia stacjonarne, niestacjonarne i podyplomowe oraz za powtarzanie roku spowodowane niezadowalaj ą cymi wynikami w nauce Analizuj ą c ww. dokumenty Prezes UOKiK ustali ł , i ż wzór Umowy zawiera postanowienia , które s ą zbli ż one tre ś ci ą do wpisanych do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. I tak: 1. postanowienie § 9 ust. 1 wzoru Umowy, w brzmieniu: „Ka ż da ze stron mo ż e wypowiedzie ć Umow ę ze skutkiem na koniec semestr, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie (…)” zosta ł o wpisane do Rejestru w dniu 20 czerwca 2006 r. pod nr 759; 2. postanowienie § 9 ust. 2 wzoru Umowy, w brzmieniu: „Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów do ko ń ca semestru, okre ś lonego w ust. 1” zosta ł o wpisane do Rejestru w dniu 3 kwietnia 2006 r. pod nr 625; 3. postanowienie § 10 ust. 3 wzoru Umowy, w brzmieniu: „Wszelkie spory wynikaj ą ce z niniejszej Umowy, Strony poddaj ą pod rozstrzygni ę cie s ą dów powszechnych w ł a ś ciwych dla siedziby Uczelni” zosta ł o wpisane do Rejestru w dniu 5 maja 2005 r. pod nr 388. 3 W toku ww. post ę powania wyja ś niaj ą cego Prezes UOKiK zwróci ł równie ż uwag ę na przepis art. 160 ust. 3 ustawy z dnia z 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wy ż szym (Dz.U. z 2005 r. nr 164, poz. 1365 ze zm.) – dalej „Prawo o szkolnictwie wy ż szym” – w my ś l którego warunki odp ł atno ś ci za studia okre ś la umowa zawarta pomi ę dzy uczelni ą a studentem w formie pisemnej. Z kolei art. 269 ust. 2 tej ustawy stanowi, i ż umowy, o których mowa w ww. art. 160 ust. 3 ustawy, obowi ą zuj ą od roku akademickiego 2006/2007. Uczelnia przyzna ł a, i ż kszta ł ci odp ł atnie 411 studentów, przy czym do dnia 31 pa ź dziernika 2006 r. nie zawar ł a w tym zakresie umów. Powy ż sze mog ł oby wskazywa ć , i ż Uczelnia nie wype ł ni ł a ustawowego obowi ą zku, o którym mowa w art. 160 ust. 3 ww. ustawy Prawo o szkolnictwie wy ż szym. Uwzgl ę dniaj ą c powy ż sze, w dniu 22 lutego 2007 r., postanowieniem Nr RKR- 152/2007, zosta ł o wszcz ę te post ę powanie w sprawie stosowania przez Wy ż sz ą Szko łę Filozoficzno-Pedagogiczn ą „Ignatianum” w Krakowie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na stosowaniu przywo ł anych wy ż ej postanowie ń umownych, które s ą zbie ż ne z klauzulami wpisanymi do na podstawie art. 479 45 k.p.c. do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, oraz na naruszeniu obowi ą zku wynikaj ą cego z art.160 ust.3 w zwi ą zku z art. 269 ust. 1 i ust. 2 ustawy Prawo o szkolnictwie wy ż szym . W odpowiedzi na zawiadomienie o wszcz ę ciu post ę powania Uczelnia o ś wiadczy ł a, i ż proces zawierania umów ze wszystkimi studentami kszta ł c ą cymi si ę odp ł atnie zosta ł zako ń czony dnia 18 listopada 2006 r. Odnosz ą c si ę do zarzutu stosowania we wzorcu umowy klauzul wpisanych do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone Uczelnia wyja ś ni ł a, i ż opracowuj ą c wzór umowy – z powodu braku do ś wiadczenia – wzorowa ł a si ę na wzorcu opracowanym przez Fundacj ę Rektorów Polskich we wspó ł dzia ł aniu z Parlamentem Studentów RP. Jednocze ś nie Uczelnia – uznaj ą c stanowisko Prezesa UOKiK – o ś wiadczy ł a, i ż dokona ł a zmian kwestionowanych zapisów, których obecne brzmienie jest nast ę puj ą ce: 1. „Ka ż da ze stron mo ż e wypowiedzie ć Umow ę ze skutkiem od dnia, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie (…)” - § 9 pkt 1 wzoru Umowy’ 2. „W razie wypowiedzenia Umowy przez ka ż d ą ze stron, wniesiona przez studenta op ł ata podlega zwrotowi w cz ęś ci proporcjonalnej do okresu pozosta ł ego do odbycia studiów w danym semestrze”. Uczelnia poinformowa ł a równie ż , i ż zapis § 9 pkt 2 wzoru Umowy, traktuj ą cy o w ł a ś ciwo ś ci umownej s ą du Uczelnia poda ł a, i ż zosta ł usuni ę ty z wzorca. Dodany zosta ł natomiast dodatkowy zapis (§ 10 pkt 2), w brzmieniu: W sprawach nienormowanych niniejsz ą Umow ą maj ą zastosowanie odpowiednie przepisy Kodeksu Cywilnego oraz ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wy ż szym i przepisy wykonawcze wydane jej podstawie”. Dokumentuj ą c powy ż sze zmiany Uczelnia przed ł o ż y ł a nowy wzór Umowy o warunkach i zasadach odp ł atno ś ci za studia w Wy ż szej Szkole Filozoficzno- Pedagogicznej „Ignatianum” w Krakowie. 4 Prezes UOKiK ustali ł , co nast ę puje: Wy ż sza Szko ł a Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum” w Krakowie jest katolick ą uczelni ą , która uzyska ł a osobowo ść prawn ą na mocy § 2 ust. 1 pkt 5 Umowy mi ę dzy Rz ą dem Rzeczypospolitej Polskiej a Konferencj ą Episkopatu Polski w sprawie statusu prawnego szkó ł wy ż szych zak ł adanych i prowadzonych przez Ko ś ció ł Katolicki, w tym uniwersytetów, odr ę bnych wydzia ł ów i wy ż szych seminariów duchownych, oraz w sprawie trybu i zakresu uznawania przez Pa ń stwo stopni i tytu ł ów nadawanych przez te szko ł y wy ż sze (Dz.U. z 1999 r. Nr 63, poz. 727. Uczelnia ta figuruje pod numerem 2 na li ś cie uczelni ko ś cielnych prowadzonej przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy ż szego. Zgodnie z informacj ą uzupe ł niaj ą c ą wpis na tej li ś cie Uczelnia zajmuje si ę prowadzeniem studiów na kierunkach filozofia, pedagogika i kulturoznawstwo. Kszta ł cenie odbywa si ę w formie studiów stacjonarnych – nieodp ł atnie, oraz w formie studiów niestacjonarnych – odp ł atnie. Zgodnie z tre ś ci ą § 5 ww. Umowy mi ę dzy Rz ą dem Rzeczypospolitej Polskiej a Konferencj ą Episkopatu Polski – studentom Uczelni przys ł uguj ą prawa studentów utworzonych na podstawie przepisów Prawa o szkolnictwie wy ż szym. Zgodnie z art. 160 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wy ż szym, organizacj ę i tok studiów oraz zwi ą zane z nimi prawa i obowi ą zki studenta okre ś la regulamin studiów. Natomiast, zgodnie z ust. 3 tego przepisu, warunki odp ł atno ś ci za studia okre ś la umowa zawarta mi ę dzy uczelni ą a studentem w formie pisemnej. Stosowany przez Uczelni ę wzór umowy jest wzorcem umownym w rozumieniu art.384 k.c., których postanowienia s ą bezpo ś rednio stosowane w umowach, jakie Uczelnia zawiera ze studentami. Odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych ma charakter umowy, do której stosuje si ę odpowiednio przepisy o umowie zlecenia, zgodnie z art. 750 k.c. Umowa ta jest umow ą wzajemn ą , w której ś wiadczeniem g ł ównym s ą us ł ugi edukacyjne, za które konsument uiszcza op ł aty. Wyst ę puj ą w niej zatem dwie strony: Uczelnia i student. Studenci, z którymi Uczelnia zawiera umowy o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, s ą konsumentami w rozumieniu art. 22 1 Kodeksu cywilnego, tj. osobami fizycznymi dokonuj ą cymi czynno ś ci prawnej niezwi ą zanej bezpo ś rednio z ich dzia ł alno ś ci ą zawodow ą lub gospodarcz ą . Natomiast Uczelnia – w my ś l art. 4 pkt 1 lit.a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów - jest traktowana jako przedsi ę biorca, tj. osoba prawna organizuj ą ca i ś wiadcz ą ca us ł ugi o charakterze u ż yteczno ś ci publicznej. Stanowisko to potwierdza równie ż orzecznictwo S ą du Najwy ż szego (wyrok SN z 7.04.2004 r. sygn. akt III SK 22/2004) oraz orzecznictwo S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (wyrok z 28.09.2005 r. sygn. akt XVII AmC 18/05; wyrok z 12.12.2005 r. sygn. akt XVII Amc 80/2004). W ś wietle art. 385 1 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wi ążą go, je ż eli kszta ł tuj ą jego prawa i obowi ą zki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, ra żą co naruszaj ą c jego interesy (s ą to tzw. niedozwolone postanowienia umowne). Jak stanowi § 3 tego przepisu, nie uzgodnione indywidualnie s ą te postanowienia umowy, na których tre ść konsument nie mia ł rzeczywistego wp ł ywu; w szczególno ś ci odnosi si ę to do postanowie ń umowy przyj ę tych ze wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. 5 Maj ą c powy ż sze na uwadze, Prezes UOKiK zwa ż y ł , co nast ę puje: Na wst ę pie nale ż y zwróci ć uwag ę , i ż w dniu dnia 21 kwietnia 2007 r. wesz ł a w ż ycie ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331) . Stosownie do art. 131 tej ustawy – do post ę powa ń wszcz ę tych na podstawie dotychczas obowi ą zuj ą cej ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów i niezako ń czonych do dnia wej ś cia w ż ycie ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. stosuje si ę przepisy ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. Bior ą c zatem pod uwag ę , i ż przedmiotowe post ę powanie zosta ł o wszcz ę te na podstawie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. i nie zosta ł o zako ń czone do dnia 21 kwietnia 2007 r. - w niniejszej sprawie zastosowane zosta ł y przepisy ustawy dotychczasowej. Tre ść art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów – zwanej dalej „ustaw ą o ochronie konkurencji i konsumentów” – wskazuje, ż e jej przepisy maj ą zastosowanie wy łą cznie do ochrony interesów przedsi ę biorców i konsumentów, podejmowanej w interesie publicznym. Zatem warunkiem koniecznym do uruchomienia instrumentów okre ś lonych w tej ustawie jest zaistnienie takiego stanu faktycznego, w którym dzia ł ania przedsi ę biorców naruszaj ą jej przepisy i jednocze ś nie stanowi ą zagro ż enie dla interesu publicznego b ą d ź te ż naruszaj ą ten interes. Niniejsze post ę powanie dotyczy stosowania przez Uczelni ę wzorca umowy zawieraj ą cego niedozwolone klauzule oraz nie zawarcia wymaganych przez prawo umów ze studentami studiów odp ł atnych. Wzorzec umowny, o którym mowa ma zastosowanie przy zawieraniu – wymaganych prawem – umów ze studentami. Dotyczy on zatem obecnych i wszystkich potencjalnych studentów Uczelni, co oznacza, ż e mo ż e mie ć zastosowanie do nieokre ś lonego z góry kr ę gu adresatów. Zatem niniejsze post ę powanie prowadzone by ł o w interesie publicznym. Art. 23a ust. 1 zd. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, ż e przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy. Zgodnie z ust. 2 tego przepisu, za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umownych uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 k.p.c., naruszenie obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, nieuczciw ą lub wprowadzaj ą c ą w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Art. 23a ust. 2 precyzuje zatem klauzul ę generaln ą zawart ą w ust. 1, poprzez egzemplifikacj ę najcz ęś ciej wyst ę puj ą cych form zjawiskowych praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. Jednak, w jednym przypadku, przepis z ust. 2 wprost uznaje za jedn ą z praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów stosowanie postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone. Aby by ł o mo ż liwe stwierdzenie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, niezb ę dne jest łą czne spe ł nienie dwóch przes ł anek, tj.: - dzia ł ania przedsi ę biorcy musz ą narusza ć zbiorowe interesy konsumentów, - dzia ł ania te musz ą nosi ć znamiona bezprawno ś ci. 6 Przes ł anka naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie definiuje poj ę cia zbiorowego interesu konsumentów, stwierdzaj ą c jedynie w art. 23a ust. 1 zd. 2, ż e nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. W ś wietle art. 1 ust. 1 ustawy – powo ł anego na wst ę pie uzasadnienia prawnego niniejszej decyzji - nale ż y przyj ąć , ż e ze zbiorowymi interesami konsumentów mamy do czynienia wówczas, gdy dzia ł ania przedsi ę biorcy s ą powszechne i mog ą dotkn ąć ka ż dego potencjalnego konsumenta b ę d ą cego kontrahentem przedsi ę biorcy. W orzecznictwie S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów utrwali ł si ę pogl ą d, i ż naruszenie interesu publicznoprawnego ma miejsce wówczas, gdy skutkami dzia ł a ń sprzecznych z przepisami prawa antymonopolowego dotkni ę ty jest szerszy kr ą g uczestników rynku, wzgl ę dnie, gdy dzia ł ania te wywo ł uj ą na rynku inne niekorzystne zjawiska (wyrok SA z 24.01.1991 r., XV Amr 8/90; 4.07.2001 r. XVII Ama 108/00; 23.20.2002 r. XVII Ama 133/2001). Stanowisko to potwierdzone zosta ł o równie ż w orzecznictwie S ą du Najwy ż szego, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 wrze ś nia 2003 r. (sygn. akt: I CKN 504/01) stwierdzi ł , i ż : „nie jest zasadne uznawanie, ż e post ę powanie z tytu ł u naruszenia ustawy antymonopolowej mo ż na wszczyna ć tylko wtedy, gdy zagro ż one s ą interesy wielu odbiorców, a nie jest to mo ż liwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pe ł ni tak ż e funkcj ę prewencyjn ą , s ł u ż y bowiem ochronie tak ż e nieograniczonej liczby potencjalnych konsumentów” . Stosowany przez Uczelni ę wzorzec umowy wykorzystywany jest przy zawieraniu umów ze studentami. Stron ą takiej umowy s ą zarówno wszyscy aktualni studenci Uczelni, jak i wszyscy przyszli (potencjalni). Zatem kr ą g adresatów takiego wzorca nie jest z góry okre ś lony. Bior ą c pod uwag ę , ż e student podejmuj ą cy odp ł atn ą nauk ę na Uczelni nie ma wp ł ywu na zapisy zawieranej z nim umowy, gdy ż nie jest ona z nim indywidualnie negocjowana, nale ż y uzna ć , ż e wszelkie zawarte w niej bezprawne zapisy, godz ą w jego interes. Wobec powy ż szego nale ż y stwierdzi ć , ż e przes ł anka naruszenia zbiorowych interesów konsumentów zosta ł a spe ł niona. Przes ł anka bezprawno ś ci Poj ę cie bezprawno ś ci nie jest poj ę ciem prawnie zdefiniowanym. Nale ż y zatem przyj ąć , zgodnie z jego literalnym brzmieniem, ż e „dzia ł anie bezprawne” to zachowanie sprzeczne z nakazem lub zakazem zawartym w ustawie, rozporz ą dzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umow ą mi ę dzynarodow ą maj ą c ą bezpo ś rednie zastosowanie w stosunkach wewn ę trznych oraz z zasadami wspó łż ycia spo ł ecznego. Bezprawno ść jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, tj. niezale ż nym od wyst ą pienia szkody czy te ż zamiaru po stronie przedsi ę biorcy dopuszczaj ą cego si ę dzia ł a ń bezprawnych. Jak wy ż ej wskazano, Prezes UOKiK zakwestionowa ł dzia ł ania Uczelni polegaj ą ce na: I. stosowaniu wzorca umowy zawieraj ą cego niedozwolone klauzule oraz II. uchylaniu si ę od zawarcia wymaganych przez prawo umów ze studentami studiów odp ł atnych. ad I sentencji decyzji 7 Zgodnie z art. 479 42 k.p.c. S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w razie uwzgl ę dnienia powództwa o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone w sentencji wyroku przytacza tre ść postanowie ń wzorca uznanych za niedozwolone i zakazuje ich stosowania. Z brzmienia art.479 43 k.p.c. wynika równie ż , ż e wyrok prawomocny ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, o którym mowa w art.479 45 §2 k.p.c.. Oznacza to, ż e bezprawnym jest stosowanie w obrocie z konsumentami postanowie ń , które zosta ł y wpisane do rejestru, nawet je ż eli postanowienia te stosuj ą przedsi ę biorcy niepozwani w procesie przed SOKiK na podstawie art.479 36-45 k.p.c. Kwestia rozszerzonej prawomocno ś ci wyroku SOKiK na podstawie którego dokonany jest wpis postanowienia do rejestru, o którym mowa w art.479 45 k.p.c. zosta ł a rozstrzygni ę ta w uchwale S ą du Najwy ż szego z dnia 13 lipca 2006r. w sprawie o sygn. akt. III SZP 3/06. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, ż e orzeczenie s ą du w danej sprawie ma skutek równie ż wobec osób trzecich, tj. zakaz stosowania klauzuli wpisanej do Rejestru dotyczy wszystkich przedsi ę biorców, a nie tylko tych, których dotyczy ł wyrok S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Przy czym, jak podniós ł S ą d, zakazane jest wykorzystywanie nie tylko klauzuli w identycznym brzmieniu, ale tak ż e klauzuli o zbli ż onej tre ś ci, która wywo ł uje takie same skutki, jak klauzula ju ż wpisana. W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, ż e Uczelnia, w zakresie odp ł atnego kszta ł cenia w formie studiów niestacjonarnych, jest przedsi ę biorc ą i ż e stosuje we wzorcu umowy zawieranej ze studentami nast ę puj ą ce postanowienia: 1. zapis § 9 ust. 1 wzoru Umowy, w brzmieniu: „Ka ż da ze stron mo ż e wypowiedzie ć Umow ę ze skutkiem na koniec semestr, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie (…)”; 2. zapis § 9 ust. 2 wzoru Umowy, w brzmieniu: „Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów do ko ń ca semestru, okre ś lonego w ust. 1” 3. zapis § 10 ust. 3 wzoru Umowy, w brzmieniu: „Wszelkie spory wynikaj ą ce z niniejszej Umowy, Strony poddaj ą pod rozstrzygni ę cie s ą dów powszechnych w ł a ś ciwych dla siedziby Uczelni” Zatem, w celu udowodnienia bezprawno ś ci dzia ł a ń Uczelni nale ż y wykaza ć , ż e ww. zapisy s ą to ż same z zapisami umieszczonymi w Rejestrze postanowie ń umownych uznanych za niedozwolone. ⇒ odno ś nie zapisu § 9 ust. 1 wzoru umowy Jak ju ż wy ż ej wskazano, umowa o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych ma charakter umowy zlecenia. Zgodnie z art. 746 § 1 k.c. daj ą cy zlecenie mo ż e je wypowiedzie ć w ka ż dym czasie, licz ą c si ę oczywi ś cie z konsekwencjami, jakie si ę z tym wi ążą . Nie mo ż na te ż – zgodnie z § 3 tego przepisu – zrzec si ę z góry uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z wa ż nych powodów. Wypowiedzenie umowy wi ąż e si ę z okre ś lonymi skutkami, które s ą zró ż nicowane w zale ż no ś ci od tego, kto wypowiada umow ę . Je ż eli uczyni ł to daj ą cy zlecenie, to powinien przyjmuj ą cemu zlecenie: zwróci ć uzasadnione wydatki, a przy odp ł atnym zleceniu ui ś ci ć ponadto odpowiedni ą cz ęść umówionego wynagrodzenia oraz je ż eli wypowiedzenie nast ą pi ł o bez wa ż nego powodu, powinien naprawi ć tak ż e ewentualn ą szkod ę . Je ż eli umow ę zlecenia wypowiedzia ł przyjmuj ą cy je, to powinien rozliczy ć si ę z otrzymanych zaliczek, a je ż eli to uczyni ł bez 8 wa ż nego powodu – jest tak ż e odpowiedzialny za ewentualn ą szkod ę powsta łą z tego tytu ł u. Jak wynika z powy ż szego, nie mo ż na ogranicza ć - stronom umowy zlecenia - prawa do wypowiedzenia jej w ka ż dym czasie, co ma miejsce w rozpatrywanym przypadku. Postanowienie z § 9 ust. 1 wzorca umowy przewiduje prawo wypowiedzenia umowy, jednak wy łą cznie ze skutkiem na koniec semestru. W efekcie student do ko ń ca semestru, w którym zosta ł a wypowiedziana umowa, zwi ą zany jest jej postanowieniami, co oznacza m.in. uiszczanie wszelkich ś wiadcze ń z niej wynikaj ą cych, czyli przede wszystkim czesnego. Nale ż y zwróci ć uwag ę , i ż skutek wypowiedzenia umowy na koniec semestru jest równie ż przewidziany dla Uczelni. A jak wskazuje dalsza tre ść § 9 ust. 1, Uczelnia mo ż e wypowiedzie ć umow ę w przypadku: prawomocnego skre ś lenia studenta z listy studentów, utraty uprawnie ń do prowadzenia kierunku na okre ś lonym poziomie studiów przez Uczelni ę oraz niewywi ą zywania si ę przez studenta z zobowi ą za ń wynikaj ą cych z umowy. Zatem i w tych przypadkach student obowi ą zany jest uiszcza ć czesne do ko ń ca semestru, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie. Jak uzna ł S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w uzasadnieniu wyroku z dnia 28.09.2005 r. (sygn. akt XVII AmC 18/05), zapis taki „narusza dobre obyczaje, jak rzetelno ść i uczciwo ść kupieck ą i ra żą co narusza interesy konsumenta/studenta, który jest zmuszony do poniesienia dodatkowych kosztów w postaci naliczenia czesnego za semestr nauki, z której nie korzysta, w sytuacji, gdy z wa ż nych powodów wypowiedzia ł umow ę ” . Prezes UOKiK uzna ł zatem, ż e zapis z § 9 ust. 1 wzorca umowy jest zbie ż ny w swej tre ś ci i skutkach z nast ę puj ą cym zapisem umieszczonym ju ż w Rejestrze postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone: - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 20.06.2006 r. pod nr 759: „Student ma prawo do rozwi ą zania umowy z ko ń cem danego semestru, tj. z dniem 28 lutego w semestrze zimowym i z dniem 30 wrze ś nia w semestrze letnim(…)” ; Powy ż ej wskazana klauzula równie ż ogranicza uprawnienie studenta do rozwi ą zania umowy, w tym przypadku do ś ci ś le okre ś lonych dwóch terminów (na koniec semestru zimowego i letniego), a tym samym pozbawia go wypowiedzenia umowy w ka ż dym czasie. Zbie ż no ść obu postanowie ń , tj. wpisanego do Rejestru i stosowanego przez Uczelni ę , jest wi ę c oczywista. Uczelnia, stosuj ą c przedmiotowy zapis z § 9 ust. 1 wzorca umowy, dopu ś ci ł a si ę tym samym stosowania klauzuli wpisanej ju ż do Rejestru, co oznacza, i ż naruszy ł a przepis art. 23 a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. ⇒ odno ś nie zapisu § 9 ust. 2 wzoru umowy Zapis z § 9 ust. 2 wzorca umowy zwi ą zany jest z ust. 1, stanowi ą c, ż e wypowiedzenie umowy jest skuteczne wy łą cznie na koniec semestru, a Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów, do ko ń ca tego semestru. Powy ż ej wskazano ju ż , jakie konsekwencje przewiduje Kodeks cywilny w zwi ą zku z wypowiedzeniem umowy zlecenia. I takie te ż konsekwencje powinny mie ć tu miejsce. Autorytarne stwierdzenie, ż e Uczelnia nie zwraca studentowi op ł at za studia, pomimo wypowiedzenia umowy i faktycznego niekorzystania ze ś wiadczonych przez ni ą us ł ug, nie mie ś ci si ę zatem w dyspozycji art. 746 § 1 k.c. Skoro bowiem umowa o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug zosta ł a wypowiedziana i student nie korzysta ju ż z tych us ł ug, odpada konieczno ść dalszego uiszczania wynagrodzenia przyjmuj ą cemu zlecenie, tj. Uczelni. Stosowane przez Uczelni ę postanowienie stanowi zatem naruszenie istoty umowy wzajemnej, w której ś wiadczenie jednej strony jest odpowiednikiem ś wiadczenia drugiej. Postanowienie takie uznane ju ż zosta ł o kilkakrotnie przez S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone, gdy ż zgodnie z art. 385 3 pkt 13 k.c. 9 niedozwolonym postanowieniem umownym jest postanowienie, które przewiduje utrat ę prawa żą dania zwrotu ś wiadczenia konsumenta spe ł nionego wcze ś niej ni ż ś wiadczenie kontrahenta, gdy strony wypowiadaj ą , rozwi ą zuj ą lub odst ę puj ą od umowy. Prezes UOKiK uzna ł , ż e zapis z § 9 ust. 2 wzorca umowy jest zbie ż ny z nast ę puj ą cymi zapisami umieszczonymi ju ż w Rejestrze postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone: - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 3.04.2006 r. pod nr 625: „W przypadku rezygnacji w trakcie semestru, wp ł acone w ca ł o ś ci czesne za ca ł y semestr nie podlega zwrotowi” ; - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 25.08.2006 r. pod nr 833: „Czesne nie podlega zwrotowi, je ż eli student w trakcie semestru przerwa ł studia” . Powy ż sze postanowienia umowne wskazuj ą , ż e nie zwraca si ę op ł at uiszczonych przez studenta za ca ł y semestr, w przypadku, gdy rezygnuje on w trakcie trwania tego semestru z dalszej nauki. Zatem Uczelnia, stosuj ą c przedmiotowy zapis z § 9 ust. 2 wzorca umowy, dopu ś ci ł a si ę tym samym stosowania klauzuli wpisanej ju ż do Rejestru, co oznacza, i ż naruszy ł a przepis art. 23 a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. ⇒ odno ś nie zapisu § 10 ust.3 wzoru umowy Zgodnie z Kodeksem post ę powania cywilnego mówi ą c o w ł a ś ciwo ś ci miejscowej s ą dów mo ż na wyró ż ni ć w ł a ś ciwo ść : ogóln ą , przemienn ą i wy łą czn ą . Podstawowa zasada – dotycz ą ca w ł a ś ciwo ś ci ogólnej – wyra ż ona zosta ł a w art. 27 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem powództwo wytacza si ę przed s ą d pierwszej instancji, w którego okr ę gu pozwany ma miejsce zamieszkania. Przepisy dotycz ą ce w ł a ś ciwo ś ci przemiennej przewiduj ą mo ż liwo ść wytoczenia powództwa o ustalenie istnienia umowy, jej wykonanie, rozwi ą zanie lub uniewa ż nienie, jak te ż odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienale ż ytego wykonania umowy, przed s ą d miejsca jej wykonania. W razie w ą tpliwo ś ci, miejsce to powinno by ć stwierdzone dokumentem. Przepisy te (art. 31 i nast ę pne k.p.c.) umo ż liwiaj ą powodowi dokonanie wyboru pomi ę dzy s ą dem w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, a innym s ą dem oznaczonym w tych przepisach. Nie jest zatem dopuszczalne narzucenie w ł a ś ciwo ś ci przemiennej przez jedn ą ze stron stosunku prawnego, a jedynie nast ę pczy jej wybór w chwili powstania roszczenia wynikaj ą cego z umowy. Artyku ł 46 k.p.c. przewiduje mo ż liwo ść zawarcia tzw. umowy prorogacyjnej. Zgodnie z jego tre ś ci ą , strony mog ą umówi ć si ę na pi ś mie o poddanie s ą dowi pierwszej instancji, który wed ł ug ustawy nie jest miejscowo w ł a ś ciwy, sporu ju ż wynik ł ego lub sporów mog ą cych wynikn ąć w przysz ł o ś ci z oznaczonego stosunku prawnego. S ą d ten, je ż eli strony nie postanowi ł y inaczej, b ę dzie wówczas wy łą cznie w ł a ś ciwy. W ś wietle przytoczonego przepisu mo ż liwe jest odej ś cie od generalnego modelu w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, jednak tylko wtedy, gdy jest to przedmiotem indywidualnego uzgodnienia umownego. Skuteczno ść takiej umowy zale ż y zatem od zgodnego wyra ż enia woli stron, poprzez zawarcie stosownej umowy prorogacyjnej, okre ś lonej w art. 46 k.p.c. Wzorzec umowny stosowany przez Uczelni ę ju ż z samej istoty wzorca umownego nie mo ż e by ć poczytywany za uzgodniony indywidualnie w my ś l art. 46 k.p.c. Zawiera on bowiem zbiór gotowych i opracowanych przez Uczelni ę postanowie ń , na których brzmienie student nie ma wp ł ywu. 10 Powy ż sze wskazuje zatem, ż e w rozpatrywanym przypadku, w sytuacji konieczno ś ci rozwi ą zywania sporu na drodze s ą dowej w gr ę wchodz ą tylko dwie w ł a ś ciwo ś ci, tj. ogólna i przemienna. Wed ł ug w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, w przypadku, gdy powodem jest student, to powództwo powinno zosta ć wniesione do s ą du w ł a ś ciwego dla siedziby szko ł y wy ż szej (art. 30 k.p.c.). W przypadku, gdy powodem jest szko ł a wy ż sza, to s ą dem w ł a ś ciwym jest s ą d, w którego okr ę gu student ma miejsce zamieszkania (art. 27 § 1 k.p.c.). W przypadku w ł a ś ciwo ś ci przemiennej dotycz ą cej roszcze ń wynikaj ą cych z zawartej umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, w ł a ś ciwym b ę dzie s ą d miejsca wykonania tej umowy – czyli zazwyczaj s ą d w ł a ś ciwy dla siedziby szko ł y wy ż szej (art. 34 k.p.c.). Jak wynika z powy ż szego, nie w ka ż dym przypadku s ą dem w ł a ś ciwym b ę dzie s ą d w ł a ś ciwy dla siedziby Uczelni. Wskaza ć równie ż nale ż y, i ż zapis taki stanowi niedozwolone postanowienie umowne. Zgodnie z art. 385 1 pkt 23 Kodeksu cywilnego, niedozwolonym postanowieniem umownym jest w szczególno ś ci to, które wy łą cza jurysdykcj ę s ą dów polskich lub poddaje spraw ę pod rozstrzygni ę cie s ą du polubownego polskiego lub zagranicznego albo innego organu, a tak ż e narzuca rozpoznanie sprawy przez s ą d, który wedle ustawy nie jest miejscowo w ł a ś ciwy. Prezes UOKiK uzna ł zatem, i ż zapis z § 10 ust. 3 wzorca umowy narzucaj ą cy rozpoznanie sporów wynik ł ych z zawartej umowy w s ą dzie w ł a ś ciwym dla Uczelni, jest zbie ż ny z nast ę puj ą cymi zapisami umieszczonymi ju ż w Rejestrze postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone: - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 6.01.2005 r. pod nr 210: „Spory mog ą ce wynikn ąć z realizacji niniejszej umowy rozstrzygane b ę d ą przez s ą d w ł a ś ciwy miejscowo dla siedziby Po ś rednika” ; - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 11.07.2005 r. pod. nr 493: „Spory mog ą ce wynikn ąć w zwi ą zku z wykonaniem umowy Strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą du powszechnego w ł a ś ciwego dla siedziby pozwanego” ; - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 5.05.2005 r. pod nr 388: „Za s ą d w ł a ś ciwy do rozpoznania spraw spornych strony uznaj ą S ą d miejscowo w ł a ś ciwym dla Impuls School”. Powy ż ej wskazane klauzule dotycz ą narzucania w ł a ś ciwo ś ci miejscowej s ą du w przypadku powstania sporu z umowy. Zatem Uczelnia, stosuj ą c przedmiotowy zapis z § 10 ust. 3 wzorca umowy, dopu ś ci ł a si ę tym samym stosowania klauzuli wpisanej ju ż do Rejestru, co oznacza, i ż naruszy ł a przepis art. 23 a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W tym miejscu Prezes UOKiK uwzgl ę dni ł , i ż Uczelnia uzna ł a jego stanowisko, co skutkowa ł o zmian ą kwestionowanych zapisów we wzorcu umowy. Jednak ż e, do daty wydania niniejszej decyzji, nie zosta ł o udokumentowane praktyczne odst ą pienie od stosowania w umowach kwestionowanego postanowienia np. poprzez przeprowadzenie akcji aneksowania dotychczasowych umów. W ocenie Prezesa UOKiK samo o ś wiadczenie o dokonaniu zmian we wzorcu umownym niej jest wystarczaj ą cym dowodem do stwierdzenia zaniechania zarzucanej praktyki. Zgodnie z art. 23c ust. 1 ustawy o ochronie (…) Prezes UOKiK w decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów nakazuje jej zaniechania. Maj ą c powy ż sze na uwadze, orzeczono, jak w pkt I sentencji. 11 ad II sentencji decyzji Jak wynika z informacji uzyskanych w toku niniejszego post ę powania, Uczelnia kszta ł ci odp ł atnie 441 studentów. Do dnia 31 pa ź dziernika 2006 r. Uczelnia nie zako ń czy ł a procedury zawierania umów ze studentami. Nale ż y zatem uzna ć , i ż poprzez nie zawarcie umów ze studentami Uczelnia nie dope ł ni ł a obowi ą zku, wynikaj ą cego z art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wy ż szym, a tym samym – oceni ć jej dzia ł anie jako bezprawne. Prezes UOKiK uwzgl ę dni ł równie ż , i ż fakt niedope ł nienia przez Uczelni ę obowi ą zku wynikaj ą cego z art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wy ż szym mia ł miejsce na pocz ą tku roku akademickiego 2006/2007 oraz, ż e wed ł ug stanu na dzie ń 18 listopada 2006 r. Uczelnia zawar ł a ze studentami wszystkie wymagane umowy. Uwzgl ę dniaj ą c powy ż sze, nale ż y uzna ć , i ż w dniu 18 listopada 2006 r. Uczelnia zaniecha ł a stosowania zarzucanej jej praktyki. Zgodnie z art. 23e ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (…) Prezes Urz ę du nie wydaje decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i nakazuj ą cej jej zaniechanie, je ż eli przedsi ę biorca zaprzesta ł stosowania praktyki, o której mowa w art. 23a. W takim przypadku Prezes UOKiK wydaje decyzj ę o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzaj ą c ą zaniechanie jej stosowania. Maj ą c powy ż sze na uwadze, orzeczono, jak w pkt II sentencji. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie (...) w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje stronie odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury UOKiK w Krakowie (31 – 011 Kraków, Pl. Szczepa ń ski 5). Z upowa ż nienia Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Otrzymuje: Wy ż sza Szko ł a Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum” ul. Kopernika 26 31-501 Kraków