RKR-55/2007

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKIK W KRAKOWIE 31-011 Kraków, Pl. Szczepa ń ski 5, Tel/fax (012) 421-75-79, 421-74-98, E-mail: krakow@uokik.gov.pl RKR-61-26/07/DN- 5 /07 Kraków, dn. 18 czerwca 2007 r. DECYZJA Nr RKR - 55/2007 Na podstawie art. 23c ust. 1 w zwi ą zku z art. 23a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2005 r. Nr 244, poz. 2080 ze zm.) oraz stosownie do art. 28 ust. 6 ww. tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 18, poz. 172, ze zm.) , w zwi ą zku z art. 131 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331,) po przeprowadzeniu – z urz ę du - post ę powania w sprawie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – uznaje si ę za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów praktyk ę stosowan ą przez Pa ń stwow ą Wy ż sz ą Szko łę Zawodow ą w O ś wi ę cimiu, polegaj ą c ą na stosowaniu we wzorcu umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych postanowie ń w brzmieniu: 1. „(…) O wysoko ś ci op ł at Uczelnia powiadamia Studenta/Studentk ę poprzez informacj ę na tablicy og ł osze ń , zmiana ta nie wymaga zawarcia aneksu do niniejszej umowy” 2. „W przypadku skre ś lenia Studenta/Studentki z listy studentów, w tym z powodu rezygnacji z pobierania nauki w Uczelni, uiszczone op ł aty nie podlegaj ą zwrotowi, z zastrze ż eniem ust. 2. W takim przypadku Student/Studentka jest tak ż e zobowi ą zany/a do zap ł aty wszelkich nieuiszczonych op ł at nale ż nych Uczelni za okres pobierania nauki, w tym za semestr, w którym nast ą pi ł o skre ś lenie” 3. „ Je ż eli Student/Studentka z ł o ż y pisemn ą rezygnacj ę ze studiów w ci ą gu tygodnia od daty rozpocz ę cia zaj ęć , otrzymuje zwrot ca ł o ś ci wp ł aconej sumy. W przypadkach losowych, które nast ą pi ł y po tym terminie, istnieje mo ż liwo ść ubiegania si ę o zwrot cz ęś ci wniesionej sumy” 4. „Strony ustalaj ą , ze wszystkie spory wynik ł e podczas wykonywania niniejszej umowy b ę d ą rozstrzygane polubownie, a w przypadku braku takiej mo ż liwo ś ci przez s ą d w ł a ś ciwy ze wzgl ę du na siedzib ę Uczelni” które s ą zbie ż ne z postanowieniami umownymi wpisanymi na podstawie art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone i nakazuje zaniechanie jej stosowania. 2 Uzasadnienie Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura Urz ę du w Krakowie (dalej „Prezes UOKiK”) przeprowadzi ł post ę powanie wyja ś niaj ą ce maj ą ce na celu ustalenie, czy zapisy zawarte we wzorach umów zawieranych ze studentami na podstawie art. 160 ust. 3 ustawy z dnia z 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wy ż szym (Dz.U. z 2005 r. nr 164, poz. 1365 ze zm.) i w regulaminach studiów, stosowanych przez Pa ń stwow ą Wy ż sz ą Szko łę Zawodow ą w O ś wi ę cimiu (dalej te ż „Uczelnia”), nie stanowi ą niedozwolonych postanowie ń umownych okre ś lonych przepisami Kodeksu cywilnego oraz czy nie stanowi ą naruszenia uzasadniaj ą cego wszcz ę cie post ę powania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. W toku post ę powania wyja ś niaj ą cego Uczelnia przed ł o ż y ł a wzór Umowy dotycz ą cej zasad pobierania nauki w Pa ń stwowej Wy ż szej Szkole Zawodowej w O ś wi ę cimiu w formie studiów niestacjonarnych. Analiza przed ł o ż onego wzorca umowy wykaza ł a, i ż zawiera on postanowienia, zbli ż one tre ś ci ą do klauzul wpisanych do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. I tak: 1. zdanie czwarte § 4 ust. 3 wzorca umowy w brzmieniu: „(…) O wysoko ś ci op ł at Uczelnia powiadamia Studenta/Studentk ę poprzez informacj ę na tablicy og ł osze ń , zmiana ta nie wymaga zawarcia aneksu do niniejszej umowy” jest zbli ż one tre ś ci ą do postanowienia wpisanego do Rejestru w dniu 20 czerwca 2006 r. pod nr 756, w brzmieniu; 2. postanowienie § 5 ust. 1 wzorca umowy w brzmieniu: „W przypadku skre ś lenia Studenta/Studentki z listy studentów, w tym z powodu rezygnacji z pobierania nauki w Uczelni, uiszczone op ł aty nie podlegaj ą zwrotowi, z zastrze ż eniem ust. 2. W takim przypadku Student/Studentka jest tak ż e zobowi ą zany/a do zap ł aty wszelkich nieuiszczonych op ł at nale ż nych Uczelni za okres pobierania nauki, w tym za semestr, w którym nast ą pi ł o skre ś lenie” jest zbli ż ony tre ś ci ą do postanowie ń wpisanych do ww. Rejestru w dniu 3 sierpnia 2006 r. pod nr 804 3. postanowienie § 5 ust. 2 wzorca umowy w brzmieniu: „ Je ż eli Student/Studentka z ł o ż y pisemn ą rezygnacj ę ze studiów w ci ą gu tygodnia od daty rozpocz ę cia zaj ęć , otrzymuje zwrot ca ł o ś ci wp ł aconej sumy. W przypadkach losowych, które nast ą pi ł y po tym terminie, istnieje mo ż liwo ść ubiegania si ę o zwrot cz ęś ci wniesionej sumy” jest zbli ż ony tre ś ci ą do postanowie ń wpisanych do ww. Rejestru w dniu 2 grudnia 2005 r. pod nr 579; 4. postanowienie § 9 wzorca umowy w brzmieniu: „Strony ustalaj ą , ze wszystkie spory wynik ł e podczas wykonywania niniejszej umowy b ę d ą rozstrzygane polubownie, a w przypadku braku takiej mo ż liwo ś ci przez s ą d w ł a ś ciwy ze wzgl ę du na siedzib ę Uczelni” jest zbli ż ony tre ś ci ą do postanowienia wpisanego do ww. Rejestru w dniu 8 sierpnia 2006 r. pod nr 817. Uwzgl ę dniaj ą c powy ż sze, w dniu 19 lutego 2007 r., postanowieniem Nr RKR- 139/2007, zosta ł o wszcz ę te post ę powanie w sprawie stosowania przez Pa ń stwow ą Wy ż sz ą 3 Szko łę Zawodow ą w O ś wi ę cimiu praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na stosowaniu przywo ł anych wy ż ej postanowie ń umownych, które s ą zbie ż ne z klauzulami wpisanymi do na podstawie art. 479 45 k.p.c. do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszcz ę ciu post ę powania – pismem z dnia 7 marca 2007 r. - Uczelnia uzna ł a stanowisko Prezesa UOKiK informuj ą c, i ż stosowany przez ni ą wzorzec umowy zosta ł zmodyfikowany. Jednocze ś nie Uczelnia przed ł o ż y ł a nowy wzór umowy, w którym dokonano nast ę puj ą cych zmian: 1. zdanie czwarte § 4 ust. 3 – zosta ł o wykre ś lone; dopisano nowy ust ę p o tre ś ci: „ Podwy ż szenie op ł at b ę dzie nast ę powa ł o w drodze wypowiedzenia warunków niniejszej umowy z ł o ż onego w terminie do 31 sierpnia danego roku akademickiego, ze skutkiem na dzie ń 1 pa ź dziernika kolejnego roku akademickiego” ( § 4 ust. 5) 2. tre ść § 5 ust. 1 zosta ł a zmieniona i obecnie brzmi: „ W przypadku skre ś lenia Studenta/Studentki z listy studentów, w tym z powodu rezygnacji z pobierania nauki, za semestr, w którym nast ą pi ł o skre ś lenie Uczelni przys ł uguje op ł ata w wysoko ś ci proporcjonalnej do okresu pobierania nauki powi ę kszona o koszty manipulacyjne stanowi ą ce równowarto ść 10% kwoty b ę d ą cej ró ż nic ą pomi ę dzy ca łą op ł at ą za semestr, a kwot ą wynikaj ą c ą z okresu pobierania nauki”; dopisano nowy ust ę p o tre ś ci: „W sytuacji gdy op ł ata zosta ł a ju ż uiszczona w ca ł o ś ci ró ż nica mi ę dzy wp ł acon ą kwot ą a op ł at ą nale ż n ą podlega zwrotowi w terminie 14 dni od daty skre ś lenia” (§ 5 ust. 2) 3. poprzedni § 5 ust. 2 otrzyma ł nowe brzmienie: „Je ż eli student z ł o ż y pisemn ą rezygnacj ę ze studiów w ci ą gu tygodnia od daty rozpocz ę cia zaj ęć , otrzymuje zwrot ca ł o ś ci wp ł aconej sumy”. 4. tre ść § 9 zosta ł a usuni ę ta. Ponadto, Uczelnia poinformowa ł a, i ż w odniesieniu do umów zawartych na bazie poprzedniego wzorca, w najbli ż szym czasie przed ł o ż y studentom aneksy uwzgl ę dniaj ą ce wprowadzone zmiany. Prezes UOKiK ustali ł , co nast ę puje: Pa ń stwowa Wy ż sza Szko ł a Zawodowa w O ś wi ę cimiu uczelni ą publiczn ą , wpisan ą do Rejestru pa ń stwowych wy ż szych szkó ł zawodowych, prowadzonego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy ż szego pod nr 31. Uczelnia dzia ł a na podstawie ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. o szkolnictwie wy ż szym (Dz.U. 2005 nr 164 poz.1365) i przepisów wykonawczych oraz statutu zatwierdzonego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy ż szego. Jednym z podstawowych zada ń uczelni jest kszta ł cenie studentów w celu ich przygotowania do pracy zawodowej. Kszta ł cenie odbywa si ę w formie studiów stacjonarnych – nieodp ł atnie, oraz w formie studiów niestacjonarnych – odp ł atnie. Zgodnie z art. 160 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wy ż szym, organizacje i tok studiów oraz zwi ą zane z nimi prawa i obowi ą zki studenta okre ś la regulamin studiów. Natomiast, zgodnie z ust. 3 tego przepisu, warunki odp ł atno ś ci za studia okre ś la umowa zawarta mi ę dzy uczelni ą a studentem w formie pisemnej. Stosowany przez Uczelni ę wzorzec umowy reguluj ą cej zasady odp ł atno ś ci za studia niestacjonarne jest wzorcem umownym w rozumieniu art. 384 k.c., którego 4 postanowienia s ą bezpo ś rednio stosowane w umowach, jakie Uczelnia zawiera ze studentami. Odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych ma charakter umowy, do której stosuje si ę odpowiednio przepisy o umowie zlecenia, zgodnie z art. 750 k.c. Umowa ta jest umow ą wzajemn ą , w której ś wiadczeniem g ł ównym s ą us ł ugi edukacyjne, za które konsument uiszcza op ł aty. Wyst ę puj ą w niej zatem dwie strony: Uczelnia i student. Studenci, z którymi Uczelnia zawiera umowy o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, s ą konsumentami w rozumieniu art. 22 1 Kodeksu cywilnego, tj. osobami fizycznymi dokonuj ą cymi czynno ś ci prawnej niezwi ą zanej bezpo ś rednio z ich dzia ł alno ś ci ą zawodow ą lub gospodarcz ą . Natomiast Uczelnia – w my ś l art. 4 pkt 1 lit.a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów - jest traktowana jako przedsi ę biorca, tj. osoba prawna organizuj ą ca i ś wiadcz ą ca us ł ugi o charakterze u ż yteczno ś ci publicznej. Stanowisko to potwierdza równie ż orzecznictwo S ą du Najwy ż szego (wyrok SN z 7.04.2004 r. sygn. akt III SK 22/2004) oraz orzecznictwo S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (wyrok z 28.09.2005 r. sygn. akt XVII AmC 18/05; wyrok z 12.12.2005 r. sygn. akt XVII Amc 80/2004). W ś wietle art. 385 1 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wi ążą go, je ż eli kszta ł tuj ą jego prawa i obowi ą zki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, ra żą co naruszaj ą c jego interesy (s ą to tzw. niedozwolone postanowienia umowne). Jak stanowi § 3 tego przepisu, nie uzgodnione indywidualnie s ą te postanowienia umowy, na których tre ść konsument nie mia ł rzeczywistego wp ł ywu; w szczególno ś ci odnosi si ę to do postanowie ń umowy przyj ę tych ze wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Maj ą c powy ż sze na uwadze, Prezes UOKiK zwa ż y ł , co nast ę puje: Na wst ę pie nale ż y zwróci ć uwag ę , i ż w dniu dnia 21 kwietnia 2007 r. wesz ł a w ż ycie ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331) . Stosownie do art. 131 tej ustawy – do post ę powa ń wszcz ę tych na podstawie dotychczas obowi ą zuj ą cej ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów i niezako ń czonych do dnia wej ś cia w ż ycie ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. stosuje si ę przepisy ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. Bior ą c zatem pod uwag ę , i ż przedmiotowe post ę powanie zosta ł o wszcz ę te na podstawie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. i nie zosta ł o zako ń czone - w niniejszej sprawie zastosowane zosta ł y przepisy ustawy dotychczasowej. Tre ść art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów wskazuje, ż e jej przepisy maj ą zastosowanie wy łą cznie do ochrony interesów przedsi ę biorców i konsumentów, podejmowanej w interesie publicznym. Zatem warunkiem koniecznym do uruchomienia instrumentów okre ś lonych w tej ustawie jest zaistnienie takiego stanu faktycznego, w którym dzia ł ania przedsi ę biorców naruszaj ą jej przepisy i jednocze ś nie stanowi ą zagro ż enie dla interesu publicznego b ą d ź te ż naruszaj ą ten interes. Niniejsze post ę powanie dotyczy stosowanego przez Uczelni ę wzorca umownego. Wzorzec ten ma zastosowanie przy zawieraniu – wymaganych prawem – umów ze studentami. Dotyczy on zatem obecnych i wszystkich potencjalnych studentów Szko ł y, co oznacza, ż e mo ż e mie ć zastosowanie do nieokre ś lonego z góry kr ę gu adresatów. Zatem, niniejsze post ę powanie prowadzone by ł o w interesie publicznym. Art. 23a ust. 1 zd. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, ż e przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy. Zgodnie z ust. 2 tego przepisu, za praktyk ę 5 naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umownych uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 k.p.c., naruszenie obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, nieuczciw ą lub wprowadzaj ą c ą w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Art. 23a ust. 2 precyzuje zatem klauzul ę generaln ą zawart ą w ust. 1, poprzez egzemplifikacj ę najcz ęś ciej wyst ę puj ą cych form zjawiskowych praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. Jednak, w jednym przypadku, przepis z ust. 2 wprost uznaje za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów stosowanie postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone. Aby by ł o mo ż liwe stwierdzenie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, niezb ę dne jest łą czne spe ł nienie dwóch przes ł anek, tj.: - dzia ł ania przedsi ę biorcy musz ą nosi ć znamiona bezprawno ś ci, - dzia ł ania te musz ą narusza ć zbiorowe interesy konsumentów. Przes ł anka bezprawno ś ci Poj ę cie bezprawno ś ci nie jest poj ę ciem prawnie zdefiniowanym. Nale ż y zatem przyj ąć , zgodnie z jego literalnym brzmieniem, ż e „dzia ł anie bezprawne” to zachowanie sprzeczne z nakazem lub zakazem zawartym w ustawie, rozporz ą dzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umow ą mi ę dzynarodow ą maj ą c ą bezpo ś rednie zastosowanie w stosunkach wewn ę trznych oraz z zasadami wspó łż ycia spo ł ecznego. Bezprawno ść jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, tj. niezale ż nym od wyst ą pienia szkody czy te ż zamiaru po stronie przedsi ę biorcy dopuszczaj ą cego si ę dzia ł a ń bezprawnych. Zakwestionowanym dzia ł aniem Uczelni w niniejszej sprawie jest pos ł ugiwanie si ę w stosunku do konsumentów – studentów - zapisami we wzorcu umowy, których tre ść jest to ż sama z tre ś ci ą postanowie ń uznanych przez S ą d Okr ę gowy w Warszawie – S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone i które zosta ł y wpisane do Rejestru niedozwolonych klauzul umownych. Zgodnie z art. 479 42 k.p.c. S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w razie uwzgl ę dnienia powództwa o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone w sentencji wyroku przytacza tre ść postanowie ń wzorca uznanych za niedozwolone i zakazuje ich stosowania. Z brzmienia art.479 43 k.p.c. wynika równie ż , ż e wyrok prawomocny ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, o którym mowa w art.479 45 §2 k.p.c. Oznacza to, ż e bezprawnym jest stosowanie w obrocie z konsumentami postanowie ń , które zosta ł y wpisane do rejestru, nawet je ż eli postanowienia te stosuj ą przedsi ę biorcy niepozwani w procesie przed SOKiK na podstawie art.479 36-45 k.p.c. Kwestia rozszerzonej prawomocno ś ci wyroku SOKiK na podstawie którego dokonany jest wpis postanowienia do rejestru, o którym mowa w art.479 45 k.p.c. zosta ł a rozstrzygni ę ta w uchwale S ą du Najwy ż szego z dnia 13 lipca 2006r. w sprawie o sygn. akt. III SZP 3/06. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, ż e orzeczenie s ą du w danej sprawie ma skutek równie ż wobec osób trzecich, tj. zakaz stosowania klauzuli wpisanej do Rejestru dotyczy wszystkich przedsi ę biorców, a nie tylko tych, których dotyczy ł wyrok S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Przy czym, jak podniós ł S ą d, zakazane jest 6 wykorzystywanie nie tylko klauzuli w identycznym brzmieniu, ale tak ż e klauzuli o zbli ż onej tre ś ci, która wywo ł uje takie same skutki, jak klauzula ju ż wpisana. W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, ż e Uczelnia, w zakresie odp ł atnego kszta ł cenia jest przedsi ę biorc ą i ż e stosuje we wzorcu umowy zawieranej ze studentami nast ę puj ą ce postanowienia: 1. „(…) O wysoko ś ci op ł at Uczelnia powiadamia Studenta/Studentk ę poprzez informacj ę na tablicy og ł osze ń , zmiana ta nie wymaga zawarcia aneksu do niniejszej umowy” (zdanie czwarte § 4 ust. 3) 2. „W przypadku skre ś lenia Studenta/Studentki z listy studentów, w tym z powodu rezygnacji z pobierania nauki w Uczelni, uiszczone op ł aty nie podlegaj ą zwrotowi, z zastrze ż eniem ust. 2. W takim przypadku Student/Studentka jest tak ż e zobowi ą zany/a do zap ł aty wszelkich nieuiszczonych op ł at nale ż nych Uczelni za okres pobierania nauki, w tym za semestr, w którym nast ą pi ł o skre ś lenie” (§ 5 ust.1) 3. „Je ż eli Student/Studentka z ł o ż y pisemn ą rezygnacj ę ze studiów w ci ą gu tygodnia od daty rozpocz ę cia zaj ęć , otrzymuje zwrot ca ł o ś ci wp ł aconej sumy. W przypadkach losowych, które nast ą pi ł y po tym terminie, istnieje mo ż liwo ść ubiegania si ę o zwrot cz ęś ci wniesionej sumy” (§ 5 ust. 2) 4. „Strony ustalaj ą , ze wszystkie spory wynik ł e podczas wykonywania niniejszej umowy b ę d ą rozstrzygane polubownie, a w przypadku braku takiej mo ż liwo ś ci przez s ą d w ł a ś ciwy ze wzgl ę du na siedzib ę Uczelni” (§ 9) Zatem, w celu udowodnienia bezprawno ś ci dzia ł a ń Uczelni nale ż y wykaza ć , ż e ww. zapisy s ą to ż same z zapisami umieszczonymi w Rejestrze postanowie ń umownych uznanych za niedozwolone. ad 1 Tre ść § 4 ust. 3 wprowadza zasad ę , ż e zmiany wysoko ś ci op ł at za studia nie wi ążą si ę z konieczno ś ci ą zmiany umowy zawartej przez studenta z Uczelni ą , a zmiany te podawane s ą do wiadomo ś ci studentów za po ś rednictwem tablicy og ł osze ń Taki tryb powiadamiania o zmianie jednego z najistotniejszych elementów umowy nie gwarantuje studentowi uzyskania rzetelnej informacji Jak stwierdzi ł S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w uzasadnieniu wyroku z dnia 5.10.2005 r. (sygn. akt XVII Amc 20/05), umowa łą cz ą ca studenta i Uczelni ę ma charakter umowy ci ą g ł ej i podlega rygorom umów konsumenckich, okre ś lonym w art. 384 i 384 1 k.c. Zgodnie z ich tre ś ci ą , ustalony przez jedn ą ze stron wzorzec umowy, w szczególno ś ci ogólne warunki umów, wzory umów, regulaminy, wi ążą drug ą stron ę , je ż eli zosta ł y jej dor ę czone przy zawarciu umowy. Dotyczy to równie ż zmiany wzorca umowy w czasie trwania stosunku umownego o charakterze ci ą g ł ym, je ż eli druga strona nie wypowiedzia ł a umowy w najbli ż szym terminie. Przepisy Kodeksu cywilnego nak ł adaj ą zatem na Uczelni ę obowi ą zek dor ę czania studentom obowi ą zuj ą cych ich wzorców umowy oraz wszelkich zmian zawartej z nimi umowy. Wy łą czenie tego obowi ą zku – co ma miejsce w rozpatrywanym przypadku – 7 stanowi niedozwolone postanowienie umowne (tak te ż SOKiK w uzasadnieniu wyroku z dnia 28.09.2005 r. sygn. akt XVII Amc 18/2005). Wobec powy ż szego Prezes UOKiK uzna ł , i ż postanowienie § 4 ust. 3 wzorca umowy jest zbie ż ne z nast ę puj ą c ą klauzul ą umieszczon ą w Rejestrze postanowie ń umownych uznanych za niedozwolone: - „Uczelnia zastrzega sobie prawo zmiany warunków niniejszej umowy, które nast ą pi przez zarz ą dzenie Kanclerza Wy ż szej Szko ł y Edukacyjnej w Ł odzi, nie wymaga to wypowiedzenia warunków niniejszej umowy. zarz ą dzenia podane zostan ą do wiadomo ś ci studentów przez og ł oszenie na tablicy informacyjnej oraz w Dziekanacie”. - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 20 czerwca 2006 r. pod nr 756: Powy ż sza klauzula umowna wskazuje, ż e zmiana umowy zawartej ze studentem mo ż e by ć dokonana przez zarz ą dzenie Kanclerza, którego tre ść podawana jest do wiadomo ś ci studentów za po ś rednictwem strony internetowej. Zatem, skoro wysoko ść op ł at jest jednym z elementów zawieranej ze studentami umowy nale ż y uzna ć , i ż Uczelnia, stosuj ą c przedmiotowy zapis z § 4 ust. 3, dopu ś ci ł a si ę tym samym stosowania klauzuli wpisanej ju ż do Rejestru, co oznacza, i ż naruszy ł a przepis art. 23a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. ad 2 i 3 Postanowienie § 5 ust. 1 wzorca umowy wskazuje, i ż w przypadku rezygnacji studenta ze studiów w trakcie roku akademickiego lub skre ś lenia go z listy studentów, wniesiona op ł ata za studia (czesne) nie podlega zwrotowi. Z kolei ust. 2 ww. przepisu przewiduje mo ż liwo ść zwrotu ca ł o ś ci wniesionej op ł aty o ile student wypowie umow ę w okresie do tygodnia od daty rozpocz ę cia zaj ęć . Po tej dacie zwrot wniesionych op ł at jest mo ż liwy jedynie w przypadku, gdy rezygnacja z nauki nast ą pi ł a z przyczyn losowych. Podkre ś lenia wymaga, i ż analizowany przepis nie precyzuje, jakie przyczyny b ę d ą uznane za losowe, a ponadto – o jak ą cz ęść wniesionych op ł at student mo ż e si ę ubiega ć tytu ł em ich zwrotu. Wobec tre ś ci ww. postanowie ń nale ż y uzna ć , ż e student, który ui ś ci ł czesne w formie jednorazowej wp ł aty, a w trakcie roku akademickiego zosta ł skre ś lony z listy studentów lub te ż rozwi ą za ł umow ę , nie uzyska zwrotu tej cze ść op ł aty, która odpowiada okresowi nauki po skre ś leniu z listy lub rozwi ą zaniu umowy, a wi ę c okresowi, w którym nie korzysta ju ż z us ł ug ś wiadczonych przez Uczelni ę . Jak ju ż wy ż ej wskazano, umowa o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych jest umow ą , do której stosuje si ę odpowiednio przepisy o umowie zlecenia. Zgodnie z art. 746 § 1 k.c. daj ą cy zlecenie mo ż e je wypowiedzie ć w ka ż dym czasie, licz ą c si ę oczywi ś cie z konsekwencjami, jakie si ę z tym wi ążą . Nie mo ż na te ż – zgodnie z § 3 tego przepisu – zrzec si ę z góry uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z wa ż nych powodów. Wypowiedzenie umowy wi ąż e si ę z okre ś lonymi skutkami, które s ą zró ż nicowane w zale ż no ś ci od tego, kto wypowiada umow ę . Je ż eli uczyni ł to daj ą cy zlecenie, to powinien przyjmuj ą cemu zlecenie: zwróci ć uzasadnione wydatki, a przy odp ł atnym zleceniu ui ś ci ć ponadto odpowiedni ą cz ęść umówionego wynagrodzenia oraz je ż eli wypowiedzenie nast ą pi ł o bez wa ż nego powodu, powinien naprawi ć tak ż e ewentualn ą szkod ę . Je ż eli umow ę zlecenia wypowiedzia ł przyjmuj ą cy je, to powinien rozliczy ć si ę z otrzymanych zaliczek, a je ż eli to uczyni ł bez wa ż nego powodu – jest tak ż e odpowiedzialny za ewentualn ą szkod ę powsta łą z tego tytu ł u. Autorytarne stwierdzenie, ż e Uczelnia nie zwraca studentowi op ł at za studia, pomimo wypowiedzenia umowy i faktycznego niekorzystania ze ś wiadczonych przez ni ą us ł ug, nie mie ś ci si ę zatem w dyspozycji art. 746 § 1 k.c. Skoro bowiem umowa o odp ł atne 8 ś wiadczenie us ł ug zosta ł a wypowiedziana i student nie korzysta ju ż z tych us ł ug, odpada konieczno ść dalszego uiszczania wynagrodzenia przyjmuj ą cemu zlecenie, tj. Uczelni. Stosowane przez Uczelnie postanowienie stanowi zatem naruszenie istoty umowy wzajemnej, w której ś wiadczenie jednej strony jest odpowiednikiem ś wiadczenia drugiej. Postanowienie takie uznane ju ż zosta ł o kilkakrotnie przez S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone, gdy ż zgodnie z art. 385 3 pkt 13 k.c. niedozwolonym postanowieniem umownym jest postanowienie, które przewiduje utrat ę prawa żą dania zwrotu ś wiadczenia konsumenta spe ł nionego wcze ś niej ni ż ś wiadczenie kontrahenta, gdy strony wypowiadaj ą , rozwi ą zuj ą lub odst ę puj ą od umowy. Prezes UOKiK uzna ł , ż e zapis z § 5 ust. 1 wzorca umowy jest zbie ż ny z nast ę puj ą cymi klauzulami umieszczonymi ju ż w Rejestrze postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone: - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 3.04.2006 r. pod nr 625: „W przypadku rezygnacji w trakcie semestru, wp ł acone w ca ł o ś ci czesne za ca ł y semestr nie podlega zwrotowi” ; - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 3.06.2006 r. pod nr 804: „W przypadku rezygnacji ze studiów w Wy ż szej Szkole Wychowania Fizycznego i Turystyki w Sopocie lub w przypadku skre ś lenia z listy studentów z przyczyn regulaminowych wp ł acone czesne za dany semestr i wszystkie poprzednie nie podlega zwrotowi”; - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 25.08.2006 r. pod nr 833: „Czesne nie podlega zwrotowi, je ż eli student w trakcie semestru przerwa ł studia” , natomiast postanowienie § 5 ust. 2 – za zbie ż ne z postanowieniem wpisanym do Rejestru w dniu 2.12.2005 r. pod nr 579, w brzmieniu: „Przed up ł ywem 30 dni od dnia rozpocz ę cia zaj ęć pierwszego semestru na pisemny wniosek studenta sk ł adaj ą cego rezygnacj ę ze studiów, przys ł uguje mu zwrot 80% wniesionej op ł aty czesnego za semestr. po up ł ywie tego terminu zwrot nie przys ł uguje” W ś wietle powy ż szego nale ż y uzna ć , i ż Uczelnia, stosuj ą c postanowienia § 5 ust. 1 i ust. 2 wzorca umowy, dopu ś ci ł a si ę stosowania klauzul wpisanych ju ż do Rejestru, co oznacza, i ż naruszy ł a przepis art. 23 a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. ad 4 Zgodnie z Kodeksem post ę powania cywilnego mówi ą c o w ł a ś ciwo ś ci miejscowej s ą dów mo ż na wyró ż ni ć w ł a ś ciwo ść : ogóln ą , przemienn ą i wy łą czn ą . Podstawowa zasada – dotycz ą ca w ł a ś ciwo ś ci ogólnej – wyra ż ona zosta ł a w art. 27 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem powództwo wytacza si ę przed s ą d pierwszej instancji, w którego okr ę gu pozwany ma miejsce zamieszkania. Przepisy dotycz ą ce w ł a ś ciwo ś ci przemiennej przewiduj ą mo ż liwo ść wytoczenia powództwa o ustalenie istnienia umowy, jej wykonanie, rozwi ą zanie lub uniewa ż nienie, jak te ż odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienale ż ytego wykonania umowy, przed s ą d miejsca jej wykonania. W razie w ą tpliwo ś ci, miejsce to powinno by ć stwierdzone dokumentem. Przepisy te (art. 31 i nast ę pne k.p.c.) umo ż liwiaj ą powodowi dokonanie wyboru pomi ę dzy s ą dem w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, a innym s ą dem oznaczonym w tych przepisach. Nie jest zatem dopuszczalne narzucenie w ł a ś ciwo ś ci przemiennej przez jedn ą ze stron stosunku prawnego, a jedynie nast ę pczy jej wybór w chwili powstania roszczenia wynikaj ą cego z umowy. 9 Artyku ł 46 k.p.c. przewiduje mo ż liwo ść zawarcia tzw. umowy prorogacyjnej. Zgodnie z jego tre ś ci ą , strony mog ą umówi ć si ę na pi ś mie o poddanie s ą dowi pierwszej instancji, który wed ł ug ustawy nie jest miejscowo w ł a ś ciwy, sporu ju ż wynik ł ego lub sporów mog ą cych wynikn ąć w przysz ł o ś ci z oznaczonego stosunku prawnego. S ą d ten, je ż eli strony nie postanowi ł y inaczej, b ę dzie wówczas wy łą cznie w ł a ś ciwy. W ś wietle przytoczonego przepisu mo ż liwe jest odej ś cie od generalnego modelu w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, jednak tylko wtedy, gdy jest to przedmiotem indywidualnego uzgodnienia umownego. Skuteczno ść takiej umowy zale ż y zatem od zgodnego wyra ż enia woli stron, poprzez zawarcie stosownej umowy prorogacyjnej, okre ś lonej w art. 46 k.p.c. Wzorzec umowny stosowany przez Uczelni ę ju ż z samej istoty wzorca umownego nie mo ż e by ć poczytywany za uzgodniony indywidualnie w my ś l art. 46 k.p.c. Zawiera on bowiem zbiór gotowych i opracowanych przez Uczelni ę postanowie ń , na których brzmienie student nie ma wp ł ywu. Powy ż sze wskazuje zatem, ż e w rozpatrywanym przypadku, w sytuacji konieczno ś ci rozwi ą zywania sporu na drodze s ą dowej w gr ę wchodz ą tylko dwie w ł a ś ciwo ś ci, tj. ogólna i przemienna. Wed ł ug w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, w przypadku, gdy powodem jest student, to powództwo powinno zosta ć wniesione do s ą du w ł a ś ciwego dla siedziby szko ł y wy ż szej (art. 30 k.p.c.). W przypadku, gdy powodem jest szko ł a wy ż sza, to s ą dem w ł a ś ciwym jest s ą d, w którego okr ę gu student ma miejsce zamieszkania (art. 27 § 1 k.p.c.). W przypadku w ł a ś ciwo ś ci przemiennej dotycz ą cej roszcze ń wynikaj ą cych z zawartej umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, w ł a ś ciwym b ę dzie s ą d miejsca wykonania tej umowy – czyli zazwyczaj s ą d w ł a ś ciwy dla siedziby szko ł y wy ż szej (art. 34 k.p.c.). Jak wynika z powy ż szego, nie w ka ż dym przypadku s ą dem w ł a ś ciwym b ę dzie s ą d w ł a ś ciwy dla siedziby Uczelni. Wskaza ć równie ż nale ż y, i ż zapis taki stanowi niedozwolone postanowienie umowne. Zgodnie z art. 385 1 pkt 23 Kodeksu cywilnego, niedozwolonym postanowieniem umownym jest w szczególno ś ci to, które wy łą cza jurysdykcj ę s ą dów polskich lub poddaje spraw ę pod rozstrzygni ę cie s ą du polubownego polskiego lub zagranicznego albo innego organu, a tak ż e narzuca rozpoznanie sprawy przez s ą d, który wedle ustawy nie jest miejscowo w ł a ś ciwy. Prezes UOKiK uzna ł zatem, i ż zapis z § 9 wzorca umowy narzucaj ą cy rozpoznanie sporów wynik ł ych z zawartej umowy w s ą dzie w ł a ś ciwym dla Uczelni, jest zbie ż ny z nast ę puj ą cymi zapisami umieszczonymi ju ż w Rejestrze postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone: - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 6.01.2005 r. pod nr 210: „Spory mog ą ce wynikn ąć z realizacji niniejszej umowy rozstrzygane b ę d ą przez s ą d w ł a ś ciwy miejscowo dla siedziby Po ś rednika” ; - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 5.05.2005 r. pod nr 388: „Za s ą d w ł a ś ciwy do rozpoznania spraw spornych strony uznaj ą S ą d miejscowo w ł a ś ciwym dla Impuls School”. - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 11.07.2005 r. pod. nr 493: „Spory mog ą ce wynikn ąć w zwi ą zku z wykonaniem umowy Strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą du powszechnego w ł a ś ciwego dla siedziby pozwanego” ; Powy ż ej wskazane klauzule dotycz ą narzucania w ł a ś ciwo ś ci miejscowej s ą du w przypadku powstania sporu z umowy. Zatem Uczelnia, stosuj ą c przedmiotowy zapis z § 9 wzorca umowy, dopu ś ci ł a si ę tym samym stosowania klauzuli wpisanej ju ż do 10 Rejestru, co oznacza, i ż naruszy ł a przepis art. 23 a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Przes ł anka naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie definiuje poj ę cia zbiorowego interesu konsumentów, stwierdzaj ą c jedynie w art. 23a ust. 1 zd. 2, ż e nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. W ś wietle art. 1 ust. 1 ustawy – powo ł anego na wst ę pie uzasadnienia prawnego niniejszej decyzji - nale ż y przyj ąć , ż e ze zbiorowymi interesami konsumentów mamy do czynienia wówczas, gdy dzia ł ania przedsi ę biorcy s ą powszechne i mog ą dotkn ąć ka ż dego potencjalnego konsumenta b ę d ą cego kontrahentem przedsi ę biorcy. W orzecznictwie S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów utrwali ł si ę pogl ą d, i ż naruszenie interesu publicznoprawnego ma miejsce wówczas, gdy skutkami dzia ł a ń sprzecznych z przepisami prawa antymonopolowego dotkni ę ty jest szerszy kr ą g uczestników rynku, wzgl ę dnie, gdy dzia ł ania te wywo ł uj ą na rynku inne niekorzystne zjawiska (wyrok SA z 24.01.1991 r., XV Amr 8/90; 4.07.2001 r. XVII Ama 108/00; 23.20.2002 r. XVII Ama 133/2001). Stanowisko to potwierdzone zosta ł o równie ż w orzecznictwie S ą du Najwy ż szego, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 wrze ś nia 2003 r. (sygn. akt: I CKN 504/01) stwierdzi ł , i ż : „nie jest zasadne uznawanie, ż e post ę powanie z tytu ł u naruszenia ustawy antymonopolowej mo ż na wszczyna ć tylko wtedy, gdy zagro ż one s ą interesy wielu odbiorców, a nie jest to mo ż liwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pe ł ni tak ż e funkcj ę prewencyjn ą , s ł u ż y bowiem ochronie tak ż e nieograniczonej liczby potencjalnych konsumentów” . Stosowany przez Uczelni ę wzorzec umowy wykorzystywany jest przy zawieraniu umów ze studentami. Stron ą takiej umowy s ą zarówno wszyscy aktualni studenci Uczelni, jak i wszyscy przyszli (potencjalni). Zatem kr ą g adresatów takiego wzorca nie jest z góry okre ś lony. Bior ą c pod uwag ę , ż e student podejmuj ą cy odp ł atn ą nauk ę na Uczelni nie ma wp ł ywu na zapisy zawieranej z nim umowy, gdy ż nie jest ona z nim indywidualnie negocjowana, nale ż y uzna ć , ż e wszelkie zawarte w niej bezprawne zapisy, godz ą w jego interes. Wobec powy ż szego nale ż y stwierdzi ć , ż e obie przes ł anki zasta ł y spe ł nione, co oznacza, i ż Uczelnia dopu ś ci ł a si ę stosowania praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów. W tym miejscu Prezes UOKiK uwzgl ę dni ł , i ż Uczelnia uzna ł a jego stanowisko, co skutkowa ł o zmian ą kwestionowanych zapisów we wzorcu umowy. Jednak ż e, do daty wydania niniejszej decyzji, nie zosta ł o udokumentowane praktyczne odst ą pienie od stosowania w umowach kwestionowanych postanowie ń np. poprzez przeprowadzenie akcji aneksowania dotychczasowych umów. W ocenie Prezesa UOKiK samo o ś wiadczenie o dokonaniu zmian we wzorcu umownym niej jest wystarczaj ą cym dowodem do stwierdzenia zaniechania zarzucanej praktyki. Zgodnie z art. 23c ust. 1 ustawy o ochronie (…) Prezes UOKiK w decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów nakazuje jej zaniechania. Maj ą c powy ż sze na uwadze, postanowiono, jak w sentencji. 11 Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie (...) w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje stronie odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury UOKiK w Krakowie - 31 – 011 Kraków, Pl. Szczepa ń ski 5. Z upowa ż nienia Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Otrzymuje: 1. Pa ń stwowa Wy ż sza Szko ł a Zawodowa w O ś wi ę cimiu ul. Kolbego 8 32-600 O ś wi ę cim 2. RKR a/a.