RKR-23/2007

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKIK W KRAKOWIE 31-011 Kraków, Pl. Szczepa ń ski 5, Tel/fax (012) 421-75-79, 421-74-98, E-mail: krakow@uokik.gov.pl RKR-61-1/06/DN- 5 /07 Kraków, dn. 14 marca 2007 r. DECYZJA Nr RKR - 23/2007 Na podstawie art. 23e ust. 1 i 2 w zwi ą zku z art. 23a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2005 r. Nr 244, poz. 2080 ze zm.) oraz stosownie do art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. nr 18, poz. 172 ze zm.) , po przeprowadzeniu - z urz ę du - post ę powania w sprawie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – uznaje si ę za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów praktyk ę stosowan ą przez Wy ż sz ą Szko łę Ekonomiczn ą w Stalowej Woli, polegaj ą c ą na stosowaniu w § 11.1 wzorca umowy o warunkach stacjonarnych studiów pierwszego stopnia w Wy ż szej Szkole Ekonomicznej w Stalowej Woli oraz we wzorcu umowy o warunkach stacjonarnych studiów pierwszego stopnia w Wy ż szej Szkole Ekonomicznej w Stalowej Woli postanowienia w brzmieniu: „Student zobowi ą zuje si ę do grupowego ubezpieczenia od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków przez ca ł y okres studiów i zap ł aty sk ł adki ubezpieczeniowej ustalonej przez towarzystwo ubezpieczeniowe przed rozpocz ę ciem nauki, w ka ż dym roku akademickim” co stanowi naruszenie przepisów ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowi ą zkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. nr 124, poz. 1152 ze zm.) i jednocze ś nie stwierdza si ę zaniechanie jej stosowania z dniem 17 stycznia 2007 r. Uzasadnienie W okresie od 3 listopada 2006 r. do 9 stycznia 2007 r. Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura Urz ę du w Krakowie (dalej „Prezes UOKiK”) przeprowadzi ł post ę powanie wyja ś niaj ą ce maj ą ce na celu ustalenie, czy zapisy zawarte we wzorach umów zawieranych ze studentami na podstawie art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. o szkolnictwie wy ż szym (Dz.U. z 2005 r. nr 164, poz. 1365 ze zm.) i w regulaminach studiów, stosowanych przez Wy ż sz ą Szko łę Ekonomiczn ą w Stalowej Woli (dalej te ż „Uczelnia”), nie stanowi ą niedozwolonych postanowie ń umownych okre ś lonych przepisami Kodeksu cywilnego oraz czy nie stanowi ą naruszenia uzasadniaj ą cego wszcz ę cie post ę powania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. W toku post ę powania wyja ś niaj ą cego Uczelnia przed ł o ż y ł a: - wzór umowy o warunkach niestacjonarnych studiów pierwszego stopnia w Wy ż szej Szkole Ekonomicznej w Stalowej Woli, 2 - wzór umowy o warunkach stacjonarnych studiów pierwszego stopnia w Wy ż szej Szkole Ekonomicznej w Stalowej Woli, - Regulamin studiów w Wy ż szej Szkole Ekonomicznej w Stalowej Woli. W wyniku analizy ww. dokumentów stwierdzono, i ż wzory umów zawieraj ą w §11.1 zapis, w my ś l którego Uczelnia narzuca studentom obowi ą zek ubezpieczenia od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków. Prezes UOKiK uzna ł , i ż powy ż sze dzia ł ania mog ą nosi ć znamiona dzia ł ania bezprawnego, a tym samym mog ą narusza ć zbiorowe interesy konsumentów. Uwzgl ę dniaj ą c powy ż sze, w dniu 11 stycznia 2007 r., postanowieniem Nr RKR- 14/2007, zosta ł o wszcz ę te post ę powanie w sprawie stosowania przez Wy ż sz ą Szko łę Ekonomiczn ą w Stalowej Woli praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na stosowaniu we wzorcu umowy o warunkach niestacjonarnych studiów pierwszego stopnia w Wy ż szej Szkole Ekonomicznej w Stalowej Woli oraz we wzorcu umowy o warunkach stacjonarnych studiów pierwszego stopnia w Wy ż szej Szkole Ekonomicznej w Stalowej Woli postanowienia o tre ś ci: § 11.1. „Student zobowi ą zuje si ę do grupowego ubezpieczenia od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków przez ca ł y okres studiów i zap ł aty sk ł adki ubezpieczeniowej ustalonej przez towarzystwo ubezpieczeniowe przed rozpocz ę ciem nauki, w ka ż dym roku akademickim” - co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 23a powo ł anej na wst ę pie ustawy. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszcz ę ciu post ę powania Uczelnia o ś wiadczy ł a, i ż odst ę puje od stosowania w umowach kwestionowanego postanowienia. Uczelnia poda ł a, ż e w miejsce tego zapisu wprowadzono postanowienie o tre ś ci: „ Student ma mo ż liwo ść dobrowolnego przyst ą pienia do grupowego ubezpieczenia od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków prowadzonego przez WSE z wybranym towarzystwem ubezpieczeniowym” . Jednocze ś nie Uczelnia przed ł o ż y ł a „Decyzj ę Nr 1/2007 Rektora Wy ż szej Szko ł y Ekonomicznej w Stalowej Woli z dnia 17 stycznia 2007 r. w sprawie zapisu w umowach o warunkach studiów w WSE w Stalowej Woli dotycz ą cego zobowi ą zania si ę studentów do grupowego ubezpieczenia od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków”. Zgodnie z ww. decyzj ą : ¾ udzia ł studentów w grupowym ubezpieczeniu od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków jest dobrowolny – na podstawie indywidualnej deklaracji, ¾ w przypadku studentów, którzy do tej pory nie zap ł acili sk ł adki na grupowe ubezpieczenie – Uczelnia odst ę puje od egzekwowania tego obowi ą zku, ¾ Uczelnia odst ę puje od obowi ą zku, o którym mowa w § 11.1 umowy w odniesieniu do studentów na kolejnych latach studiów – po up ł ywie obecnego okresu ubezpieczenia, tj. od 1 pa ź dziernika 2007 r. Prezes UOKiK ustali ł , co nast ę puje: Wy ż sza Szko ł a Przedsi ę biorczo ś ci i Marketingu jest uczelni ą niepubliczn ą , wpisan ą do Rejestru uczelni niepublicznych i zwi ą zku uczelni niepublicznych, prowadzonego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy ż szego pod nr 109. Jednym z podstawowych zada ń uczelni jest kszta ł cenie studentów w celu ich przygotowania do 3 pracy zawodowej. Kszta ł cenie odbywa si ę odp ł atnie w formie studiów stacjonarnych i niestacjonarnych. Zgodnie z art. 160 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wy ż szym, organizacj ę i tok studiów oraz zwi ą zane z nimi prawa i obowi ą zki studenta okre ś la regulamin studiów. Natomiast, zgodnie z ust. 3 tego przepisu, warunki odp ł atno ś ci za studia okre ś la umowa zawarta mi ę dzy uczelni ą a studentem w formie pisemnej. Stosowane przez Uczelni ę wzorce umów o warunkach niestacjonarnych i stacjonarnych studiów pierwszego stopnia w Wy ż szej Szkole Ekonomicznej w Stalowej Woli s ą wzorcami umownymi w rozumieniu art. 384 k.c., którego postanowienia s ą bezpo ś rednio stosowane w umowach, jakie Uczelnia zawiera ze studentami. Odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych ma charakter umowy, do której stosuje si ę odpowiednio przepisy o umowie zlecenia, zgodnie z art. 750 k.c. Umowa ta jest umow ą wzajemn ą , w której ś wiadczeniem g ł ównym s ą us ł ugi edukacyjne, za które konsument uiszcza op ł aty. Wyst ę puj ą w niej zatem dwie strony: Uczelnia i student. Studenci, z którymi Uczelnia zawiera umowy o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, s ą konsumentami w rozumieniu art. 22 1 Kodeksu cywilnego, tj. osobami fizycznymi dokonuj ą cymi czynno ś ci prawnej niezwi ą zanej bezpo ś rednio z ich dzia ł alno ś ci ą zawodow ą lub gospodarcz ą . Natomiast Uczelnia jest traktowana jako przedsi ę biorca, tj. podmiot ś wiadcz ą cy odp ł atnie us ł ugi edukacyjne, którego dzia ł alno ść ma charakter gospodarczy. Stanowisko to potwierdza równie ż orzecznictwo S ą du Najwy ż szego (wyrok SN z 7.04.2004 r. sygn. akt III SK 22/2004) oraz orzecznictwo S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (wyrok z 28.09.2005 r. sygn. akt XVII AmC 18/05; wyrok z 12.12.2005 r. sygn. akt XVII Amc 80/2004). W ś wietle art. 385 1 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wi ążą go, je ż eli kszta ł tuj ą jego prawa i obowi ą zki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, ra żą co naruszaj ą c jego interesy (s ą to tzw. niedozwolone postanowienia umowne). Jak stanowi § 3 tego przepisu, nie uzgodnione indywidualnie s ą te postanowienia umowy, na których tre ść konsument nie mia ł rzeczywistego wp ł ywu; w szczególno ś ci odnosi si ę to do postanowie ń umowy przyj ę tych ze wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Maj ą c powy ż sze na uwadze, Prezes UOKiK zwa ż y ł , co nast ę puje: Tre ść art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2005 r. nr 244, poz. 2080 ze zm.) – zwanej dalej „ustaw ą o ochronie konkurencji i konsumentów” – wskazuje, ż e jej przepisy maj ą zastosowanie wy łą cznie do ochrony interesów przedsi ę biorców i konsumentów, podejmowanej w interesie publicznym. Zatem warunkiem koniecznym do uruchomienia instrumentów okre ś lonych w tej ustawie jest zaistnienie takiego stanu faktycznego, w którym dzia ł ania przedsi ę biorców naruszaj ą jej przepisy i jednocze ś nie stanowi ą zagro ż enie dla interesu publicznego b ą d ź te ż naruszaj ą ten interes. Niniejsze post ę powanie dotyczy stosowanych przez Uczelni ę wzorców umów. Wzorce te maj ą zastosowanie przy zawieraniu – wymaganych prawem – umów ze studentami. Dotycz ą one zatem obecnych i wszystkich potencjalnych studentów Uczelni, co oznacza, ż e mog ą mie ć zastosowanie do nieokre ś lonego z góry kr ę gu adresatów. Zatem niniejsze post ę powanie prowadzone by ł o w interesie publicznym. 4 Art. 23a ust. 1 zd. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, ż e przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy. Zgodnie z ust. 2 tego przepisu, za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umownych uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 k.p.c., naruszenie obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, nieuczciw ą lub wprowadzaj ą c ą w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Art. 23a ust. 2 precyzuje zatem klauzul ę generaln ą zawart ą w ust. 1, poprzez egzemplifikacj ę najcz ęś ciej wyst ę puj ą cych form zjawiskowych praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. Zauwa ż y ć nale ż y, i ż nie jest to katalog zamkni ę ty. Aby by ł o mo ż liwe stwierdzenie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, niezb ę dne jest łą czne spe ł nienie dwóch przes ł anek, tj.: - dzia ł ania przedsi ę biorcy musz ą nosi ć znamiona bezprawno ś ci, - dzia ł ania te musz ą narusza ć zbiorowe interesy konsumentów. Przes ł anka bezprawno ś ci Postanowienie z § 11.1 wzorów umów ustanawia dla studenta obowi ą zek ubezpieczenia si ę od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków na ca ł y okres nauki. W polskim ustawodawstwie ubezpieczenie obowi ą zkowe zosta ł o uregulowane ustaw ą z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowi ą zkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. nr 124, poz. 1152 ze zm.) . Zgodnie z art. 3 ust. 1 tej ustawy, ubezpieczeniem obowi ą zkowym jest ubezpieczenie odpowiedzialno ś ci cywilnej podmiotu lub ubezpieczenie mienia, je ż eli ustawa lub ratyfikowana przez Rzeczpospolita Polsk ą umowa mi ę dzynarodowa nak ł ada obowi ą zek zawarcia umowy ubezpieczenia. Zgodnie z art. 4 ww. ustawy ubezpieczeniami obowi ą zkowymi s ą : ubezpieczenie odpowiedzialno ś ci cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, ubezpieczenie odpowiedzialno ś ci cywilnej rolników, ubezpieczenie budynków wchodz ą cych w sk ł ad gospodarstwa rolnego oraz ubezpieczenia wynikaj ą ce z przepisów odr ę bnych ustaw i ratyfikowanych umów mi ę dzynarodowych. Ubezpieczenie studentów od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków nie jest zatem obowi ą zkowe. O przyst ą pieniu do tej formy ubezpieczania, a tak ż e o wyborze towarzystwa ubezpieczeniowego decyduj ą sami zainteresowani. Odmowa zawarcia ubezpieczenia i p ł acenia sk ł adek z tytu ł u ubezpieczenia nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków nie mo ż e rodzi ć dla studenta jakichkolwiek negatywnych skutków ze strony Uczelni. Jednocze ś nie mo ż na wskaza ć , ż e na stronach internetowych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy ż szego umieszczony zosta ł komunikat w tej sprawie, w którym podano, ż e zgodnie ze stanowiskiem Komisji Nadzoru Ubezpiecze ń i Funduszy Emerytalnych, ubezpieczenie od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków uczniów i studentów nie ma statusu ubezpieczenia obowi ą zkowego. Skoro ż aden przepis prawny nie stanowi, ż e ubezpieczenie od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków jest obowi ą zkowe, to Uczelnia nie mo ż e na ł o ż y ć na studenta takiego obowi ą zku. Zatem zapis z § 11.1 wzorów umów stoi w sprzeczno ś ci z ustaw ą z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowi ą zkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu 5 Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych i tym samym jest bezprawny. Jednocze ś nie mo ż na wskaza ć , i ż powy ż sze narusza zasad ę swobody umów zawart ą w art. 353 1 k.c. Zgodnie z tym przepisem, strony zawieraj ą ce umow ę mog ą u ł o ż y ć stosunek prawny wed ł ug swego uznania, byleby jego tre ść lub cel nie sprzeciwia ł y si ę w ł a ś ciwo ś ci (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom wspó łż ycia spo ł ecznego. Swoboda umów wyra ż a si ę w tym, ż e strony same decyduj ą czy w ogóle chc ą zawrze ć umow ę , z kim chc ą j ą zawrze ć i jak ą ma ona przybra ć tre ść . Nale ż y wi ę c stwierdzi ć , i ż zapis stosowany przez Uczelni ę narusza t ę zasad ę poprzez narzucenie studentowi obowi ą zku zawarcia umowy ubezpieczenia. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Stosowany przez Uczelni ę wzorzec umowy wykorzystywany jest przy zawieraniu umów ze studentami. Stron ą takiej umowy s ą zarówno wszyscy aktualni studenci Uczelni, jak i wszyscy przyszli (potencjalni). Zatem kr ą g adresatów takiego wzorca nie jest z góry okre ś lony. Bior ą c pod uwag ę , ż e student podejmuj ą cy odp ł atn ą nauk ę na Uczelni nie ma wp ł ywu na zapisy zawieranej z nim umowy, nale ż y uzna ć , ż e na ł o ż enie na niego obowi ą zku ubezpieczenia si ę narusza jego interesy, bowiem zmusza go do zawarcia umowy, której zawarcie - w ś wietle przepisów prawnych - jest dobrowolne. Maj ą c powy ż sze na uwadze, nale ż y stwierdzi ć , i ż obie przes ł anki zosta ł y spe ł nione i tym samym uznaje si ę , i ż Uczelnia – stosuj ą c zapis z § 11.1 wzorców umów – dopu ś ci ł a si ę stosowania praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów. W przedmiotowej sprawie Uczelnia uwzgl ę dni ł a stanowisko Prezesa UOKiK i podj ęł a dzia ł ania zmierzaj ą ce do wycofania kwestionowanego postanowienia oraz do eliminacji skutków jego obowi ą zywania – poprzez wprowadzenie w ż ycie od dnia 17.01.2007 r. Decyzji Rektora Uczelni nr 1/2007. Na mocy tej decyzji Uczelnia usun ęł a - ze stosowanych dotychczas wzorców umów – klauzul ę zobowi ą zuj ą c ą studentów do zawarcia umowy ubezpieczenia, zast ę puj ą c j ą postanowieniem, zgodnie z którym zawarcie umowy ubezpieczenia ma charakter fakultatywny. W tym miejscu nale ż y zwróci ć uwag ę , i ż w odniesieniu do studentów, którzy zawarli z Uczelni ą umowy przed 17.01.2007 r. – ww. decyzja b ę dzie mia ł a zastosowanie od 1.10.2007 r., kiedy up ł ynie okres obowi ą zywania aktualnego ubezpieczenia. Zmiana umowy zawartej z tymi studentami – np. w formie aneksów – nie zmieni skutków kwestionowanego postanowienia w postaci aktualnie obowi ą zuj ą cej umowy ubezpieczenia. Wskazani studenci b ę d ą zawiera ć umowy w nowym brzmieniu od nast ę pnego roku akademickiego. Powy ż sza decyzja Rektora Uczelni jest natomiast wi ążą ca dla studentów, którzy nie op ł acili jeszcze sk ł adki ubezpieczenia i tym samym umowa grupowego ubezpieczenia ich nie obejmuje. Zgodnie z decyzj ą mog ą oni przyst ą pi ć do ubezpieczenia b ą d ź te ż zrezygnowa ć z tej mo ż liwo ś ci. Opcja ta ma zastosowanie równie ż w odniesieniu do studentów kolejnych lat studiów oraz studentów podejmuj ą cych nauk ę w roku akademickim 2007/2008. Uwzgl ę dniaj ą c powy ż sze, nale ż y uzna ć , i ż w dniu wej ś cia w ż ycie Decyzji Rektora Uczelni nr 1/2007, tj. 17.01.2007 r. – Uczelnia zaniecha ł a stosowania zarzucanej jej praktyki. 6 Zgodnie z art. 23e ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (…) Prezes Urz ę du nie wydaje decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i nakazuj ą cej jej zaniechanie, je ż eli przedsi ę biorca zaprzesta ł stosowania praktyki, o której mowa w art. 23a. W tym przypadku Prezes Urz ę du wydaje decyzj ę o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzaj ą c ą zaniechanie jej stosowania. Maj ą c powy ż sze na uwadze, orzeczono jak w sentencji. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie (...), w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urz ę du w Krakowie, 30-011 Kraków, Plac Szczepa ń ski 5. Z upowa ż nienia Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Zast ę pca Dyrektora Delegatury w Krakowie Leszek Piekarz Otrzymuj ą : 1. Wy ż sza Szko ł a Ekonomiczna w Stalowej Woli ul. 1 Sierpnia 26 37-450 Stalowa Wola 2. RKR a/a.