RKR-15/2007

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W KRAKOWIE L.dz. RKR-61-4/06/JL-7/07 Kraków, dn. 02 marca 2007 r. DECYZJA nr RKR - 15/2007 Stosownie do art. 28 ust. 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2005 r. nr 244, poz. 2080 ze zm.) oraz § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. nr 18, poz. 172 ze zm.), po przeprowadzeniu - z urz ę du - post ę powania w sprawie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – I. Na podstawie art. 23c ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2005 r. nr 244, poz. 2080 ze zm.) uznaje si ę za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów praktyk ę stosowan ą przez Akademi ę Górniczo – Hutnicz ą w Krakowie polegaj ą c ą na stosowaniu we wzorcu umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych postanowie ń o tre ś ci: 1. par. 7 ust. 3: „Regulamin studiów mo ż e ulega ć zmianie w czasie odbywania studiów. Zmiana Regulaminu studiów nie wymaga zmiany niniejszej umowy. Zmiana Regulaminu studiów jest podawana do wiadomo ś ci studentom w sposób okre ś lony w ust. 1” w zwi ą zku z ust. 1: „(…) Tre ść regulaminu studiów AGH jest podawana do wiadomo ś ci studentom na stronie internetowej Uczelni. Regulamin studiów na ż yczenie Studenta jest równie ż udost ę pniany do wgl ą du w Dziekanacie” , 2. par. 23 ust. 3: „Ewentualne spory wynikaj ą ce z niniejszej umowy rozstrzyga ć b ę dzie S ą d w ł a ś ciwy dla siedziby Uczelni”, które s ą zbie ż ne z postanowieniami umownymi wpisanymi na podstawie art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone i nakazuje si ę zaniechanie jej stosowania. II. Na podstawie art. 23c ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2005 r. nr 244, poz. 2080 ze zm.) uznaje si ę za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów praktyk ę stosowan ą przez Akademi ę Górniczo - Hutnicz ą w Krakowie polegaj ą c ą na stosowaniu we wzorcu umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych postanowienia o tre ś ci: par. 6 ust. 1: „Student zobowi ą zuje si ę przez ca ł y okres nauki na studiach do posiadania ubezpieczenia od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków (NNW), w tym równie ż w okresie odbywania praktyk przewidzianych planem studiów i programem nauczania” , co stanowi naruszenie przepisów ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowi ą zkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. nr 124, poz. 1152 ze zm.) i nakazuje si ę zaniechanie jej stosowania. Uzasadnienie W dniu 31.10.2006 r. zosta ł o wszcz ę te post ę powanie wyja ś niaj ą ce maj ą ce na celu wst ę pne ustalenie, czy zapisy zawarte we wzorach umów zawieranych ze studentami na podstawie art. 160 ust. 3 ustawy z dnia z 27 lipca 2005 r. o szkolnictwie wy ż szym (Dz.U. z 2005 r. nr 164, poz. 1365 ze zm.) oraz w regulaminach studiów, stosowanych przez Akademi ę Górniczo – Hutnicz ą w Krakowie, nie stanowi ą niedozwolonych postanowie ń umownych okre ś lonych przepisami Kodeksu cywilnego oraz czy nie stanowi ą naruszenia uzasadniaj ą cego wszcz ę cie post ę powania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. W toku post ę powania dokonano analizy wzorca umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych. Przeprowadzona analiza wykaza ł a, ż e wzorzec umowy zawieranej ze studentami zawiera postanowienia, które zosta ł y wpisane do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. oraz postanowienie, którego stosowanie mo ż e stanowi ć naruszenie zbiorowego interesu konsumentów. Maj ą c na uwadze powy ż sze ustalenia, w dniu 17.01.2007 r. zosta ł o wszcz ę te post ę powanie w sprawie stosowania przez Uniwersytet Rzeszowski praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na stosowaniu we wzorcu umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych postanowie ń o tre ś ci: 1. par. 6 ust. 1: „Student zobowi ą zuje si ę przez ca ł y okres nauki na studiach do posiadania ubezpieczenia od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków (NNW), w tym równie ż w okresie odbywania praktyk przewidzianych planem studiów i programem nauczania” ; 2. par. 7 ust. 3: „Regulamin studiów mo ż e ulega ć zmianie w czasie odbywania studiów. Zmiana Regulaminu studiów nie wymaga zmiany niniejszej umowy. Zmiana Regulaminu studiów jest podawana do wiadomo ś ci studentom w sposób okre ś lony w ust. 1” w zwi ą zku z ust. 1: „(…) Tre ść regulaminu studiów AGH jest podawana do wiadomo ś ci studentom na stronie internetowej Uczelni. Regulamin studiów na ż yczenie Studenta jest równie ż udost ę pniany do wgl ą du w Dziekanacie” – postanowienie wpisane do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone w dniu 20 czerwca 2006 r. pod nr 756; 3. par. 23 ust. 3: „Ewentualne spory wynikaj ą ce z niniejszej umowy rozstrzyga ć b ę dzie S ą d w ł a ś ciwy dla siedziby Uczelni” - postanowienie wpisane do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone w dniu 22 grudnia 2004 r. pod nr 388, co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 23 a powo ł anej na wst ę pie ustawy. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszcz ę ciu post ę powania, Akademia Górniczo – Hutnicza (zwana dalej „Uczelni ą ”) wskaza ł a, i ż ś wiadoma jest, ż e nie istnieje obowi ą zek zawierania przez studentów umów ubezpieczenia od nieszcz ęś liwych wypadków. Jak podnios ł a, posiadanie przez studenta takiego ubezpieczenia jest w szczególno ś ci uzasadnione w przypadku praktyk studenckich. Poza ogólnymi wzgl ę dami bezpiecze ń stwa, nie rzadko podmioty, do których student jest kierowany na praktyk ę (np. kopalnie, huty) wymagaj ą posiadania przez niego ubezpieczenia od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków. 2 W ostateczno ś ci Uczelnia postanowi ł a zmieni ć zakwestionowany zapis i nada ć mu nast ę puj ą ce brzmienie: „Student zobowi ą zuje si ę do posiadania ubezpieczenia od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków w okresie odbywania praktyk przewidzianych planem studiów i programem nauczania w przypadku, gdy podmiot, w którym student ma odbywa ć praktyk ę uzale ż nia przyj ę cie studenta na praktyk ę od posiadania takiego ubezpieczenia” Uczelnia postanowi ł a równie ż wykre ś li ć zapis z § 23 ust. 3 dotycz ą cy w ł a ś ciwo ś ci s ą du. Odno ś nie zapisu z § 7 ust 3 wzorca umowy, Uczelnia nie podzieli ł a stanowiska Prezesa UOKiK. Podnios ł a, ż e regulamin studiów nie ma charteru cywilnoprawnego, a jego ustanawianie - jako wewn ę trznego aktu prawnego - jest przejawem autonomii Uczelni zagwarantowanej przez prawo. Wobec tego, w jej ocenie, do Regulaminu nie b ę d ą mia ł y zastawania przepisu Kodeksu cywilnego, a ż e ż aden przepis prawny nie nak ł ada na Uczelni ę obowi ą zku dor ę czania tre ś ci zmian Regulaminu, to tym samym nie mo ż na kwestionowa ć postanowienia z § 7 ust. 3 wzorca umowy jako naruszaj ą cego prawo. Organ antymonopolowy ustali ł , co nast ę puje: Akademia Górniczo - Hutnicza jest publiczn ą uczelni ą akademick ą , utworzon ą w drodze ustawy. Jednym z podstawowych zada ń uczelni jest kszta ł cenie studentów w celu ich przygotowania do pracy zawodowej. Kszta ł cenie odbywa si ę w formie studiów stacjonarnych – nieodp ł atnie oraz w formie studiów niestacjonarnych – odp ł atnie. Zgodnie z art. 160 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wy ż szym, organizacje i tok studiów oraz zwi ą zane z nimi prawa i obowi ą zki studenta okre ś la regulamin studiów. Natomiast, zgodnie z ust. 3 tego przepisu, warunki odp ł atno ś ci za studia okre ś la umowa zawarta mi ę dzy uczelni ą a studentem w formie pisemnej. Stosowany przez Uczelni ę wzorzec umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych jest wzorcem umownym w rozumieniu art. 384 k.c., którego postanowienia s ą bezpo ś rednio stosowane w umowach, jakie Uczelnia zawiera ze studentami. Wzorce umowne to wszelkie jednostronnie przygotowane z góry, przed zawarciem umowy, gotowe klauzule (zbiory klauzul) w postaci warunków umów, ich wzorów, regulaminów itp. Odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych ma charakter umowy, do której stosuje si ę odpowiednio przepisy o umowie zlecenia, zgodnie z art. 750 k.c. Umowa ta jest umow ą wzajemn ą , w której ś wiadczeniem g ł ównym s ą us ł ugi edukacyjne, za które konsument uiszcza op ł aty. Wyst ę puj ą w niej zatem dwie strony: Uczelnia i student. Studenci, z którymi Uczelnia zwiera umowy o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, s ą konsumentami w rozumieniu art. 22 1 Kodeksu cywilnego, tj. osobami fizycznymi dokonuj ą cymi czynno ś ci prawnej niezwi ą zanej bezpo ś rednio z ich dzia ł alno ś ci ą zawodow ą lub gospodarcz ą . Natomiast Uczelnia jest traktowana jako przedsi ę biorca, tj. podmiot ś wiadcz ą cy odp ł atnie us ł ugi edukacyjne, którego dzia ł alno ść ma charakter gospodarczy. Stanowisko to potwierdza równie ż orzecznictwo S ą du Najwy ż szego (wyrok SN z 7.04.2004 r. sygn. akt III SK 22/2004) oraz orzecznictwo S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (wyrok z 28.09.2005 r. sygn. akt XVII AmC 18/05; wyrok z 12.12.2005 r. sygn. akt XVII Amc 80/2004). W ś wietle art. 385 1 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wi ążą go, je ż eli kszta ł tuj ą jego prawa i obowi ą zki w sposób 3 sprzeczny z dobrymi obyczajami, ra żą co naruszaj ą c jego interesy (s ą to tzw. niedozwolone postanowienia umowne). Jak stanowi § 3 tego przepisu, nie uzgodnione indywidualnie s ą te postanowienia umowy, na których tre ść konsument nie mia ł rzeczywistego wp ł ywu; w szczególno ś ci odnosi si ę to do postanowie ń umowy przyj ę tych ze wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Maj ą c powy ż sze na uwadze, organ antymonopolowy zwa ż y ł , co nast ę puje: Tre ść art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2005 r. nr 244, poz. 2080 ze zm.) – zwanej dalej „ustaw ą o ochronie (…)” – wskazuje, ż e jej przepisy maj ą zastosowanie wy łą cznie do ochrony interesów przedsi ę biorców i konsumentów, podejmowanej w interesie publicznym. Zatem warunkiem koniecznym do uruchomienia instrumentów okre ś lonych w tej ustawie jest zaistnienie takiego stanu faktycznego, w którym dzia ł ania przedsi ę biorców naruszaj ą jej przepisy i jednocze ś nie stanowi ą zagro ż enie dla interesu publicznego b ą d ź te ż naruszaj ą ten interes. Niniejsze post ę powanie dotyczy stosowanych przez Uczelni ę wzorców umów. Wzorce te maj ą zastosowanie przy zawieraniu – wymaganych prawem – umów ze studentami. Dotycz ą one zatem obecnych i wszystkich potencjalnych studentów Uczelni, co oznacza, ż e mog ą mie ć zastosowanie do nieokre ś lonego z góry kr ę gu adresatów. Zatem niniejsze post ę powanie prowadzone by ł o w interesie publicznym. Art. 23a ust. 1 zd. 1 ustawy o ochronie (…) stanowi, ż e przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy. Zgodnie z ust. 2 tego przepisu, za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umownych uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 k.p.c., naruszenie obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, nieuczciw ą lub wprowadzaj ą c ą w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Art. 23a ust. 2 precyzuje zatem klauzul ę generaln ą zawart ą w ust. 1, poprzez egzemplifikacj ę najcz ęś ciej wyst ę puj ą cych form zjawiskowych praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. Jednak, w jednym przypadku, przepis z ust. 2 wprost uznaje za jedn ą z praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów stosowanie postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone. Zatem, aby by ł o mo ż liwe stwierdzenie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, niezb ę dne jest łą czne spe ł nienie dwóch przes ł anek, tj.: - dzia ł ania przedsi ę biorcy musz ą nosi ć znamiona bezprawno ś ci, oraz - dzia ł ania te musz ą narusza ć zbiorowe interesy konsumentów. Pkt I sentencji decyzji Przes ł anka bezprawno ś ci Poj ę cie bezprawno ś ci nie jest poj ę ciem prawnie zdefiniowanym. Nale ż y zatem przyj ąć , zgodnie z jego literalnym brzmieniem, ż e „dzia ł anie bezprawne” to zachowanie sprzeczne z nakazem lub zakazem zawartym w ustawie, rozporz ą dzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umow ą mi ę dzynarodow ą maj ą c ą bezpo ś rednie zastosowanie w stosunkach wewn ę trznych oraz z zasadami wspó łż ycia spo ł ecznego. 4 Bezprawno ść jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, tj. niezale ż nym od wyst ą pienia szkody czy te ż zamiaru po stronie przedsi ę biorcy dopuszczaj ą cego si ę dzia ł a ń bezprawnych. Zakwestionowanym dzia ł aniem Uczelni w niniejszej sprawie jest pos ł ugiwanie si ę w stosunku do konsumentów – studentów zapisami we wzorcu umowy, których tre ść jest to ż sama z tre ś ci ą postanowie ń uznanych przez S ą d Okr ę gowy w Warszawie – S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone i które zosta ł y wpisane do Rejestru niedozwolonych klauzul umownych. Zgodnie z art. 479 42 k.p.c. S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w razie uwzgl ę dnienia powództwa o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone w sentencji wyroku przytacza tre ść postanowie ń wzorca uznanych za niedozwolone i zakazuje ich stosowania. Z brzmienia art. 479 43 k.p.c. wynika równie ż , ż e wyrok prawomocny ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, o którym mowa w art.479 45 §2 k.p.c. Stanowisko Prezesa Urz ę du zosta ł o poparte orzecznictwem SOKiK. Z wyroku SOKiK z dnia 25 marca 2004r. (sygn. akt. XVII AmA 51/03) wynika, ż e wprowadzenie przez przedsi ę biorc ę do obrotu wzorca umownego zawieraj ą cego postanowienia o tre ś ci ju ż wpisanej do rejestru klauzul abuzywnych stanowi przes ł ank ę uznania bezprawno ś ci dzia ł ania tego przedsi ę biorcy, o czym stanowi art. 23a ust.1 ustawy. Oznacza to, ż e bezprawnym jest stosowanie w obrocie z konsumentami postanowie ń , które zosta ł y wpisane do rejestru, nawet je ż eli postanowienia te stosuj ą przedsi ę biorcy nie pozwani w procesie przed SOKiK na podstawie art.479 36-45 k.p.c. Kwestia rozszerzonej prawomocno ś ci wyroku SOKiK na podstawie którego dokonany jest wpis postanowienia do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. zosta ł a ostatecznie rozstrzygni ę ta w uchwale S ą du Najwy ż szego z dnia 13 lipca 2006r. w sprawie o sygn. akt. III SZP 3/06. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, ż e orzeczenie s ą du w danej sprawie ma skutek równie ż wobec osób trzecich, tj. zakaz stosowania klauzuli wpisanej do Rejestru dotyczy wszystkich przedsi ę biorców, a nie tylko tych, których dotyczy ł wyrok S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Przy czym, jak podniós ł S ą d, zakazane jest wykorzystywanie nie tylko klauzuli w identycznym brzmieniu, ale tak ż e klauzuli o zbli ż onej tre ś ci, która wywo ł uje takie same skutki, jak klauzula ju ż wpisana. W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, ż e Uczelnia, w zakresie odp ł atnego kszta ł cenia w formie studiów niestacjonarnych, jest przedsi ę biorc ą i ż e stosuje we wzorcu umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych nast ę puj ą ce postanowienia: 1. par. 7 ust. 3: „Regulamin studiów mo ż e ulega ć zmianie w czasie odbywania studiów. Zmiana Regulaminu studiów nie wymaga zmiany niniejszej umowy. Zmiana Regulaminu studiów jest podawana do wiadomo ś ci studentom w sposób okre ś lony w ust. 1” w zwi ą zku z ust. 1: „(…) Tre ść regulaminu studiów AGH jest podawana do wiadomo ś ci studentom na stronie internetowej Uczelni. Regulamin studiów na ż yczenie Studenta jest równie ż udost ę pniany do wgl ą du w Dziekanacie”; 2. par. 23 ust. 3: „Ewentualne spory wynikaj ą ce z niniejszej umowy rozstrzyga ć b ę dzie S ą d w ł a ś ciwy dla siedziby Uczelni”. 5 W celu zatem udowodnienia bezprawno ś ci dzia ł a ń Uczelni nale ż y wykaza ć , ż e ww. zapisy s ą to ż same z zapisami umieszczonymi w Rejestrze postanowie ń umownych uznanych za niedozwolone. ad 1 Zapis z § 7 ust. 3 w zwi ą zku z ust. 1 wprowadza zasad ę , ż e wszelkie zmiany Regulaminu studiów nie wi ążą si ę z konieczno ś ci ą zmiany umowy zawartej przez studenta z Uczelni ą , a zmiana Regulaminu podawana jest do wiadomo ś ci studentów za po ś rednictwem strony internetowej. Student mo ż e równie ż zapozna ć si ę z jego tre ś ci ą w Dziekanacie Uczelni. W § 23 wzorca umowy przewidziano, ż e w sprawach nieuregulowanych umow ą ma zastosowanie obowi ą zuj ą cy w Uczelni Regulamin studiów i inne akty wewn ę trzne Uczelni. Jako ż e Regulamin studiów zawiera zbiór jednostronnie przygotowanych regu ł dotycz ą cych organizacji i toku studiów oraz reguluj ą cych prawa i obowi ą zki studentów, które znajduj ą zastosowanie w umowach zawieranych ze studentami, nie mo ż na negowa ć jego charakteru wzorca umownego. Nie ma zatem racji Uczelnia, powo ł uj ą c si ę na sw ą autonomi ę , ż e do Regulaminu studiów nie b ę d ą mia ł y zastosowania przepisu Kodeksu cywilnego. Fakt, ż e postanowienia Regulaminu s ą wykorzystywane przy zawieraniu umów ze studentami (zarówno pisemnych, jak i konkludentnych), stanowi o jego charakterze wzorca umownego. Informowanie o zmianie Regulaminu za po ś rednictwem strony internetowej nie gwarantuje zatem studentowi uzyskania rzetelnej informacji o zmianie Regulaminu i o zwi ą zanej z tym zamianie jego praw lub obowi ą zków. Jak stwierdzi ł S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w uzasadnieniu wyroku z dnia 5.10.2005 r. (sygn. akt XVII Amc 20/05), umowa łą cz ą ca studenta i Uczelni ę ma charakter umowy ci ą g ł ej i podlega rygorom umów konsumenckich, okre ś lonym w art. 384 i 384 1 k.c. Zgodnie z ich tre ś ci ą , ustalony przez jedn ą ze stron wzorzec umowy, w szczególno ś ci ogólne warunki umów, wzory umów, regulaminy, wi ążą drug ą stron ę , je ż eli zosta ł y jej dor ę czone przy zawarciu umowy. Dotyczy to równie ż zmiany wzorca umowy w czasie trwania stosunku umownego o charakterze ci ą g ł ym, je ż eli druga strona nie wypowiedzia ł a umowy w najbli ż szym terminie. Przepisy Kodeksu cywilnego nak ł adaj ą zatem na Uczelni ę obowi ą zek dor ę czania studentom obowi ą zuj ą cych ich wzorców umowy (m.in. regulaminów) oraz wszelkich zmian zawartej z nimi umowy. Wy łą czenie tego obowi ą zku – co ma miejsce w rozpatrywanym przypadku – stanowi niedozwolone postanowienie umowne (tak te ż SOKiK w uzasadnieniu wyroku z dnia 28.09.2005 r. sygn. akt XVII Amc 18/2005). Wobec powy ż szego Prezes Urz ę du uzna ł , i ż zapis z § 7 ust. 3 w zwi ą zku z ust. 3 wzorca umowy jest zbie ż ny z nast ę puj ą cym zapisem umieszczonym w Rejestrze postanowie ń umownych uznanych za niedozwolone: - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 20 czerwca 2006 r. pod nr 756: „Uczelnia zastrzega sobie prawo zmiany warunków niniejszej umowy, które nast ą pi przez zarz ą dzenie Kanclerza Wy ż szej Szko ł y Edukacyjnej w Ł odzi, nie wymaga to wypowiedzenia warunków niniejszej umowy. zarz ą dzenia podane zostan ą do wiadomo ś ci studentów przez og ł oszenie na tablicy informacyjnej oraz w Dziekanacie”. Powy ż sza klauzula umowna wskazuje, ż e zmiana umowy zawartej ze studentem mo ż e by ć dokonana przez zarz ą dzenie Kanclerza, którego tre ść podawana jest do wiadomo ś ci studentów za po ś rednictwem strony internetowej. Zatem Akademia Górniczo – Hutnicza, stosuj ą c przedmiotowy zapis z § 7 ust. 3 w zwi ą zku z ust. 1 wzorca umowy, dopu ś ci ł a si ę tym 6 samym stosowania klauzuli wpisanej ju ż do Rejestru, co oznacza, i ż naruszy ł a przepis art. 23a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. ad 2 Przyk ł adem niedozwolonego postanowienia umownego, wskazanego w art. 385 3 pkt 23 k.c. jest zapis, który wy łą cza jurysdykcj ę s ą dów polskich lub poddaje spraw ę pod rozstrzygni ę cie s ą du polubownego polskiego lub zagranicznego albo innego organu, a tak ż e narzuca rozpoznanie sprawy przez s ą d, który wedle ustawy nie jest miejscowo w ł a ś ciwy. Zgodnie z Kodeksem post ę powania cywilnego mówi ą c o w ł a ś ciwo ś ci miejscowej s ą dów mo ż na wyró ż ni ć w ł a ś ciwo ść : ogóln ą , przemienn ą i wy łą czn ą . Podstawowa zasada – dotycz ą ca w ł a ś ciwo ś ci ogólnej – wyra ż ona zosta ł a w art. 27 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem powództwo wytacza si ę przed s ą d pierwszej instancji, w którego okr ę gu pozwany ma miejsce zamieszkania. Przepisy dotycz ą ce w ł a ś ciwo ś ci przemiennej przewiduj ą mo ż liwo ść wytoczenia powództwa o ustalenie istnienia umowy, jej wykonanie, rozwi ą zanie lub uniewa ż nienie, jak te ż odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienale ż ytego wykonania umowy, przed s ą d miejsca jej wykonania. W razie w ą tpliwo ś ci, miejsce to powinno by ć stwierdzone dokumentem. Przepisy te (art. 31 i nast ę pne k.p.c.) umo ż liwiaj ą powodowi dokonanie wyboru pomi ę dzy s ą dem w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, a innym s ą dem oznaczonym w tych przepisach. Nie jest zatem dopuszczalne narzucenie w ł a ś ciwo ś ci przemiennej przez jedn ą ze stron stosunku prawnego, a jedynie nast ę pczy jej wybór w chwili powstania roszczenia wynikaj ą cego z umowy. Artyku ł 46 k.p.c. przewiduje mo ż liwo ść zawarcia tzw. umowy prorogacyjnej. Zgodnie z jego tre ś ci ą , strony mog ą umówi ć si ę na pi ś mie o poddanie s ą dowi pierwszej instancji, który wed ł ug ustawy nie jest miejscowo w ł a ś ciwy, sporu ju ż wynik ł ego lub sporów mog ą cych wynikn ąć w przysz ł o ś ci z oznaczonego stosunku prawnego. S ą d ten, je ż eli strony nie postanowi ł y inaczej, b ę dzie wówczas wy łą cznie w ł a ś ciwy. W ś wietle przytoczonego przepisu mo ż liwe jest odej ś cie od generalnego modelu w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, jednak tylko wtedy, gdy jest to przedmiotem indywidualnego uzgodnienia umownego. Skuteczno ść takiej umowy zale ż y zatem od zgodnego wyra ż enia woli stron, poprzez zawarcie stosownej umowy prorogacyjnej, okre ś lonej w art. 46 k.p.c. Wzorzec umowny stosowany przez Uczelni ę ju ż z samej istoty wzorca umownego nie mo ż e by ć poczytywany za uzgodniony indywidualnie w my ś l art. 46 k.p.c. Zawiera on bowiem zbiór gotowych i opracowanych przez Uczelni ę postanowie ń , na których brzmienie student nie ma wp ł ywu. Powy ż sze wskazuje zatem, ż e w rozpatrywanym przypadku, w sytuacji konieczno ś ci rozwi ą zywania sporu na drodze s ą dowej w gr ę wchodz ą tylko dwie w ł a ś ciwo ś ci, tj. ogólna i przemienna. Wed ł ug w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, w przypadku, gdy powodem jest student, to powództwo powinno zosta ć wniesione do s ą du w ł a ś ciwego dla siedziby Uczelni (art. 30 k.p.c.). W przypadku, gdy powodem jest Uczelnia, to s ą dem w ł a ś ciwym jest s ą d, w którego okr ę gu student ma miejsce zamieszkania (art. 27 § 1 k.p.c.). W przypadku w ł a ś ciwo ś ci przemiennej dotycz ą cej roszcze ń wynikaj ą cych z zawartej umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, w ł a ś ciwym b ę dzie s ą d miejsca wykonania tej umowy – czyli zazwyczaj s ą d w ł a ś ciwy dla siedziby Uczelni (art. 34 k.p.c.). 7 Jak wynika z powy ż szego, nie w ka ż dym przypadku s ą dem w ł a ś ciwym b ę dzie s ą d w ł a ś ciwy dla siedziby Akademii Górniczo – Hutniczej w Krakowie. Prezes Urz ę du uzna ł zatem, i ż zapis z § 9 ust. 3 wzorca umowy narzucaj ą cy rozpoznanie sporów wynik ł ych z zawartej umowy w s ą dzie w ł a ś ciwym dla Uczelni, jest zbie ż ny z nast ę puj ą cymi zapisami umieszczonymi ju ż w Rejestrze postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone: - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 6.01.2005 r. pod nr 210: „Spory mog ą ce wynikn ąć z realizacji niniejszej umowy rozstrzygane b ę d ą przez s ą d w ł a ś ciwy miejscowo dla siedziby Po ś rednika” ; - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 11.07.2005 r. pod. nr 493: „Spory mog ą ce wynikn ąć w zwi ą zku z wykonaniem umowy Strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą du powszechnego w ł a ś ciwego dla siedziby pozwanego” ; - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 5.05.2005 r. pod nr 388: „Za s ą d w ł a ś ciwy do rozpoznania spraw spornych strony uznaj ą S ą d miejscowo w ł a ś ciwym dla Impuls School”. Powy ż ej wskazane klauzule dotycz ą narzucania w ł a ś ciwo ś ci miejscowej s ą du w przypadku powstania sporu z umowy. Zatem Uczelnia, stosuj ą c przedmiotowy zapis z § 9 ust. 3 wzorca umowy, dopu ś ci ł a si ę tym samym stosowania klauzuli wpisanej ju ż do Rejestru, co oznacza, i ż naruszy ł a przepis art. 23 a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Przes ł anka naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie definiuje poj ę cia zbiorowego interesu konsumentów, stwierdzaj ą c jedynie w art. 23a ust. 1 zd. 2, ż e nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. W ś wietle art. 1 ust. 1 ustawy – powo ł anego na wst ę pie uzasadnienia prawnego niniejszej decyzji - nale ż y przyj ąć , ż e ze zbiorowymi interesami konsumentów mamy do czynienia wówczas, gdy dzia ł ania przedsi ę biorcy s ą powszechne i mog ą dotkn ąć ka ż dego potencjalnego konsumenta b ę d ą cego kontrahentem przedsi ę biorcy. W orzecznictwie S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów utrwali ł si ę pogl ą d, i ż naruszenie interesu publicznoprawnego ma miejsce wówczas, gdy skutkami dzia ł a ń sprzecznych z przepisami prawa antymonopolowego dotkni ę ty jest szerszy kr ą g uczestników rynku, wzgl ę dnie, gdy dzia ł ania te wywo ł uj ą na rynku inne niekorzystne zjawiska (wyrok SA z 24.01.1991 r., XV Amr 8/90; 4.07.2001 r. XVII Ama 108/00; 23.20.2002 r. XVII Ama 133/2001). Stanowisko to potwierdzone zosta ł o równie ż w orzecznictwie S ą du Najwy ż szego, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 wrze ś nia 2003 r. (sygn. akt: I CKN 504/01) stwierdzi ł , i ż : „nie jest zasadne uznawanie, ż e post ę powanie z tytu ł u naruszenia ustawy antymonopolowej mo ż na wszczyna ć tylko wtedy, gdy zagro ż one s ą interesy wielu odbiorców, a nie jest to mo ż liwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pe ł ni tak ż e funkcj ę prewencyjn ą , s ł u ż y bowiem ochronie tak ż e nieograniczonej liczby potencjalnych konsumentów” . Stosowany przez Uczelni ę wzorzec umowy wykorzystywany jest przy zawieraniu umów ze studentami. Stron ą takiej umowy s ą zarówno wszyscy aktualni studenci Uczelni, jak i wszyscy przyszli (potencjalni). Zatem kr ą g adresatów takiego wzorca nie jest z góry okre ś lony. Bior ą c pod uwag ę , ż e student podejmuj ą cy odp ł atn ą nauk ę na Uczelni nie ma wp ł ywu na zapisy zawieranej z nim umowy, gdy ż nie jest ona z nim indywidualnie 8 negocjowana, nale ż y uzna ć , ż e wszelkie zawarte w niej bezprawne zapisy, godz ą w jego interesy. Wobec powy ż szego nale ż y stwierdzi ć , ż e obie przes ł anki zasta ł y spe ł nione, co oznacza, i ż Uczelnia dopu ś ci ł a si ę stosowania praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów. Zgodnie z art. 23c ust. 1 ustawy o ochronie (…) Prezes Urz ę du w decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów nakazuje jej zaniechania. Maj ą c powy ż sze na uwadze orzeczono, jak w pkt I sentencji. Pkt II sentencji Bezprawno ść Postanowienie z § 6 ust. 1 ustanawia obowi ą zek dla studenta ubezpieczenia si ę od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków na ca ł y okres nauki. W polskim ustawodawstwie ubezpieczenie obowi ą zkowe zosta ł o uregulowane ustaw ą z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowi ą zkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. nr 124, poz. 1152 ze zm.). Zgodnie z art. 3 ust. 1 tej ustawy, ubezpieczeniem obowi ą zkowym jest ubezpieczenie odpowiedzialno ś ci cywilnej podmiotu lub ubezpieczenie mienia, je ż eli ustawa lub ratyfikowana przez Rzeczpospolita Polsk ą umowa mi ę dzynarodowa nak ł ada obowi ą zek zawarcia umowy ubezpieczenia. Zgodnie z art. 4 ww. ustawy ubezpieczeniami obowi ą zkowymi s ą : ubezpieczenie odpowiedzialno ś ci cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, ubezpieczenie odpowiedzialno ś ci cywilnej rolników, ubezpieczenie budynków wchodz ą cych w sk ł ad gospodarstwa rolnego oraz ubezpieczenia wynikaj ą ce z przepisów odr ę bnych ustaw i ratyfikowanych umów mi ę dzynarodowych. Ubezpieczenie studentów od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków nie jest zatem obowi ą zkowe. O przyst ą pieniu do tej formy ubezpieczania, a tak ż e o wyborze towarzystwa ubezpieczeniowego decyduj ą sami zainteresowani. Odmowa zawarcia ubezpieczenia i p ł acenia sk ł adek z tytu ł u ubezpieczenia nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków nie mo ż e rodzi ć dla studenta jakichkolwiek skutków ze strony Uczelni. Jednocze ś nie mo ż na wskaza ć , ż e na stronach internetowych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy ż szego umieszczony zosta ł komunikat w tej sprawie, w którym podano, ż e zgodnie ze stanowiskiem Komisji Nadzoru Ubezpiecze ń i Funduszy Emerytalnych, ubezpieczenie od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków uczniów i studentów nie ma statusu ubezpieczenia obowi ą zkowego. Skoro ż aden przepis prawny nie stanowi, ż e ubezpieczenie od nast ę pstw nieszcz ęś liwych wypadków jest obowi ą zkowe, to Uczelnia nie mo ż e na ł o ż y ć na studenta takiego obowi ą zku. Zatem zapis z § 6 ust. 1 stoi w sprzeczno ś ci z ustaw ą z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowi ą zkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych i tym samym jest bezprawny. Jednocze ś nie mo ż na wskaza ć , i ż powy ż sze narusza zasad ę swobody umów zawart ą w art. 353 1 k.c. Zgodnie z tym przepisem, strony zawieraj ą ce umow ę mog ą u ł o ż y ć stosunek prawny wed ł ug swego uznania, byleby jego tre ść lub cel nie sprzeciwia ł y si ę w ł a ś ciwo ś ci (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom wspó łż ycia spo ł ecznego. Swoboda umów wyra ż a si ę w tym, ż e strony same decyduj ą czy w ogóle chc ą zawrze ć umow ę , z kim chc ą j ą zawrze ć i 9 jak ą ma ona przybra ć tre ść . Nale ż y wi ę c stwierdzi ć , i ż zapis stasowany przez Uczelni ę narusza t ę zasad ę poprzez narzucenie studentowi obowi ą zku zawarcia umowy ubezpieczenia. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Stosowany przez Uczelni ę wzorzec umowy wykorzystywany jest przy zawieraniu umów ze studentami. Stron ą takiej umowy s ą zarówno wszyscy aktualni studenci Uczelni, jak i wszyscy przyszli (potencjalni). Zatem kr ą g adresatów takiego wzorca nie jest z góry okre ś lony. Bior ą c pod uwag ę , ż e student podejmuj ą cy odp ł atn ą nauk ę na Uczelni nie ma wp ł ywu na zapisy zawieranej z nim umowy, nale ż y uzna ć , ż e na ł o ż enie na niego obowi ą zku ubezpieczenia si ę narusza jego interesy, bowiem zmusza go do zawarcia umowy, której zawarcie - w ś wietle przepisów prawnych - jest dobrowolne. Maj ą c powy ż sze na uwadze, nale ż y stwierdzi ć , i ż obie przes ł anki zosta ł y spe ł nione i tym samym uznaje si ę , i ż Uczelnia – stosuj ą c zapis z § 6 ust. 1 wzorca umowy – dopu ś ci ł a si ę stosowania praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów. Zgodnie z art. 23c ust. 1 ustawy o ochronie (…) Prezes Urz ę du w decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów nakazuje jej zaniechania. Maj ą c powy ż sze na uwadze, orzeczono jak w pkt II sentencji. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie (...) w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje stronie odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury UOKiK w Krakowie (31 – 011 Kraków, Plac Szczepa ń ski 5). Z upowa ż nienia Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Zast ę pca Dyrektora Delegatury w Krakowie Leszek Piekarz Otrzymuje: Akademia Górniczo-Hutnicza al. Mickiewicza 30 30-069 Kraków 10