RGD-9/2005

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA W GDA Ń SKU 80-824 G DA Ń SK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL ./F AX (058) 346-29-32, 346-29-33, 301-51-75 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD.62-16/04/05/JS Gda ń sk, dnia 23 lutego 2005r. DECYZJA N R RGD. 9/2005 Na podstawie art. 23e ust. 1 i 2 w zwi ą zku z art. 23a ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2003r. Nr 86, poz. 804 ze zmianami) oraz stosownie do tre ś ci art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 18, poz. 172 ze zmianami), - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, po przeprowadzeniu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, wszcz ę tego z urz ę du, przeciwko przedsi ę biorcy: BEST- Lektorzy J ę zyków Obcych Sp. z o.o. […],Gda ń sk, uznaje si ę stosowanie przez tego przedsi ę biorc ę praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na umieszczaniu w paragrafie 5 pkt.3 umowy, zapisu o tre ś ci: „Ewentualne spory mog ą ce wynikn ąć z realizacji niniejszej umowy rozstrzygane b ę d ą przed S ą dem Rejonowym w Gda ń sku”, który zbie ż ny jest w swojej tre ś ci z niedozwolonym postanowieniem umownym wpisanym do rejestru takich postanowie ń (por. m.in. wyroki S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: z dnia 31 stycznia 2003r., sygn. akt XVII Amc 31/02; z dnia 19 kwietnia 2004r., sygn. akt XVII Amc 59/03) i stwierdza si ę ich zaniechanie z dniem 1 stycznia 2005r. UZASADNIENIE W dniach od 16 wrze ś nia do 27 pa ź dziernika 2004r., Delegatura UOKiK w Gda ń sku w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów przeprowadzi ł a post ę powanie wyja ś niaj ą ce maj ą ce na celu ustalenie, czy umowy pisemne o nauk ę , regulaminy i inne dokumenty wewn ę trzne, które normuj ą prawa i obowi ą zki stron, zawierane przez szko ł y wy ż sze niepubliczne z konsumentami s ą zgodne z ustaw ą z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2003r. Nr 86, poz. 804 ze zmianami) oraz innymi ustawami, maj ą cymi za zadanie chroni ć prawa konsumentów, a w szczególno ś ci, czy nie stanowi ą niedozwolonych klauzul umownych, okre ś lonych w art. 385 1 i nast. Kodeksu cywilnego. W toku post ę powania otrzymano m.in. wzorzec umowny, opracowany i stosowany przez przedsi ę biorc ę : BEST- Lektorzy J ę zyków Obcych Sp. z o.o., […] Gda ń sk. Analiza zapisów umownych zawartych w przedmiotowym wzorcu wskaza ł a, i ż postanowienia paragrafu 5 pkt.3: „Ewentualne spory mog ą ce wynikn ąć z realizacji niniejszej umowy rozstrzygane b ę d ą przed S ą dem Rejonowym w Gda ń sku”, zbie ż ne s ą w swojej tre ś ci z niedozwolonym postanowieniem umownym wpisanym do rejestru takich postanowie ń (por. min. wyroki S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: z dnia 31 stycznia 2003r., sygn. akt XVII Amc 31/02; z dnia 19 kwietnia 2004r., sygn. akt XVII Amc 59/03). Maj ą c na uwadze te ustalenia, organ antymonopolowy postanowieniem z dnia 23 grudnia 2004r. wszcz ął z urz ę du przeciwko przedsi ę biorcy BEST- Lektorzy J ę zyków Obcych Sp. z o.o. post ę powanie w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na umieszczeniu we wzorcu umownym ww. zapisu, który stanowi naruszenie art. 23a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...]. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszcz ę ciu post ę powania przedsi ę biorca BEST- Lektorzy J ę zyków Obcych Sp. z o.o., pismem z dnia 6 stycznia 2005r. przes ł a ł zmieniony wzorzec umowny, który nie posiada ł kwestionowanych postanowie ń . Organ antymonopolowy ustali ł i zwa ż y ł , co nast ę puje: Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 17 listopada 1964r. (Dz.U. Nr 43, poz. 269) Kodeks post ę powania cywilnego, mówi ą c o w ł a ś ciwo ś ci miejscowej, mo ż na wyró ż ni ć w ł a ś ciwo ść : ogóln ą , przemienn ą oraz wy łą czn ą . Zasad ę , w zakresie w ł a ś ciwo ś ci miejscowej konstytuuje art.27 K.p.c. § 1 : „Powództwo wytacza si ę przed s ą d pierwszej instancji, w którego okr ę gu pozwany ma miejsce zamieszkania”. W ł a ś ciwo ść wy łą czna dotyczy powództw zwi ą zanych m.in. z prawem rzeczownym na nieruchomo ś ci, dziedziczeniem, stosunkami mi ę dzy rodzicami i dzie ć mi. Przepisy dotycz ą ce w ł a ś ciwo ś ci przemiennej przewiduj ą mo ż liwo ść wytoczenia powództwa o ustalenie istnienia umowy, jej wykonanie, rozwi ą zanie lub uniewa ż nienie, jak te ż odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienale ż ytego wykonania umowy, przed s ą d miejsca jej wykonania. W razie w ą tpliwo ś ci, miejsce to powinno by ć stwierdzone dokumentem. Przepisy te (art. 31 i nast. K.p.c.) umo ż liwiaj ą powodowi dokonanie wyboru pomi ę dzy s ą dem w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, a innym s ą dem oznaczonym w tych przepisach, w zale ż no ś ci, który s ą d jest dla niego dogodniejszy. 1 Nie jest zatem dopuszczalne narzucenie w ł a ś ciwo ś ci przemiennej przez jedn ą ze stron stosunku prawnego, a jedynie nast ę pczy jej wybór w chwili powstania roszczenia wynikaj ą cego z umowy. Artyku ł 46 K.p.c. przewiduje mo ż liwo ść zawarcia tzw. umowy prolongacyjnej. Zgodnie z jego tre ś ci ą , strony mog ą umówi ć si ę na pi ś mie o poddanie s ą dowi pierwszej instancji, który wed ł ug ustawy nie jest miejscowo w ł a ś ciwy, sporu ju ż wynik ł ego lub sporów mog ą cych wynikn ąć w przysz ł o ś ci z oznaczonego stosunku prawnego. S ą d ten, je ż eli strony nie postanowi ł y inaczej, b ę dzie wówczas wy łą cznie w ł a ś ciwy. W ś wietle przytoczonego przepisu mo ż liwe jest odej ś cie od generalnego 1 Kodeks post ę powania cywilnego. Komentarz. Tom I. Pod redakcj ą K. Piaseckiego, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1996r., str.164. 2 modelu w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, jednak tylko wtedy, gdy jest to przedmiotem indywidualnego uzgodnienia umownego. Skuteczno ść takiej umowy zale ż y zatem od zgodnego wyra ż enia woli stron, poprzez zawarcie stosownej umowy prolongacyjnej, okre ś lonej w art. 46 K.p.c. Nie mo ż e by ć za tak ą poczytywany, wzorzec stosowany przez BEST- Lektorzy J ę zyków Obcych Sp. z o.o., gdy ż zawiera on zbiór opracowanych (gotowych) i obowi ą zuj ą cych przepisów (klauzul), przygotowanych przez przedsi ę biorc ę , bez wspó ł udzia ł u i woli jego kontrahentów. Jest to zatem wzorzec, definiowany w literaturze przedmiotu 2 jako doktrynalne okre ś lenie wszelkich jednostronnie przygotowanych z góry, przed zawarciem umowy, gotowych klauzul, w postaci warunków umów, ich wzorów, regulaminów itp. i jako taki, nie mo ż e by ć rozpatrywany jako wyraz woli obu stron czyli umowa. Wzorzec umowny jako akt o charakterze ogólnym, narzucony przez proponenta jego kontrahentowi, mo ż e stanowi ć zagro ż enie dla interesów drugiej strony, bowiem 3 : - wy łą cza swobod ę oceny sytuacji i podj ę cia decyzji przez kontrahenta proponenta, - bardzo cz ę sto zawiera postanowienia krzywdz ą ce drug ą stron ę , nierównomiernie okre ś laj ą c ryzyko transakcji, zawieraj ą c niesymetryczne roz ł o ż enie praw i obowi ą zków, przyznaj ą c tylko proponentowi uprawnienia kszta ł tuj ą ce stosunek prawny, zawieraj ą c wy łą czenia poziomu ochrony przyznanej s ł abszej stronie przez samo prawo, - wzorce finguj ą istnienie konsensusu na - w rzeczywisto ś ci- niechciane klauzule, - wzorce manewruj ą mo ż liwo ś ciami wynikaj ą cymi z wyboru prawa w ł a ś ciwego, co niesie ze sob ą zagro ż enie dla ekonomicznych interesów konsumenta, a nierzadko i dla jego bezpiecze ń stwa i zdrowia. Z tych te ż powodów stosowane przez przedsi ę biorców wzorce umowne podlegaj ą szczególnemu nadzorowi i sta ł ej kontroli. Specjalne instrumenty tej kontroli zosta ł y wprowadzone do kodeksu cywilnego w wyniku dokonanej w 2000r. nowelizacji tego aktu prawnego. Dotycz ą one m.in. kontroli tre ś ci wzorca, która ma charakter abstrakcyjny i obejmuje poszczególne jego przepisy „klauzule”, pojedynczo lub zbiorowo, czyli ca ł y wzorzec lub jego okre ś lone fragmenty. Postanowienia wy łą czaj ą ce spod jurysdykcji s ą dów polskich lub poddaj ą cych spraw ę pod rozstrzygniecie s ą du polubownego polskiego lub zagranicznego albo innego organu, a tak ż e narzucaj ą ce rozpoznanie sprawy przez s ą d, który wedle ustawy nie jest miejscowo w ł a ś ciwy nale żą do tzw. klauzul niedozwolonych, obj ę tych domniemaniem abuzywno ś ci, które „ w razie w ą tpliwo ś ci uznane b ę d ą za niedozwolone”. Zgodnie z tre ś ci ą art. 23a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...], „za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umowy, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 [45] Kodeksu post ę powania cywilnego ...”. 2 E. Łę towska, Ochrona niektórych praw konsumentów, Komentarz, 3. Wydanie, wydawnictwo C.H. Beck, W-wa 2001r., s. 75. 3 E. Łę towska, Ochrona niektórych praw konsumentów, Komentarz, 3. Wydanie, wydawnictwo C.H. Beck, W-wa 2001r., s. 76. 3 Dla bytu praktyki, okre ś lonej powo ł anym przepisem niezb ę dnym jest łą czne wyst ą pienie nast ę puj ą cych przes ł anek: - przedsi ę biorca musi stosowa ć wzorzec umowy, - okre ś lone postanowienia wzorca umowy musz ą , wyrokiem S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, zosta ć uznane za niedozwolone, - postanowienia niedozwolone musz ą zosta ć wpisane do w ł a ś ciwego rejestru, przez organ do tego uprawniony. Zgodnie z art. 479 36 k.p.c. sprawy o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone nale żą do wy łą cznej w ł a ś ciwo ś ci S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Uznanie przez S ą d ra żą cego naruszenia interesów konsumentów poprzez stosowanie danej (konkretnej) klauzuli umownej skutkuje wpisaniem takiego postanowienia do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Organem wyznaczonym do prowadzenia tego rejestru i dokonywania wpisów do rejestru bezprawnych klauzul umownych jest – zgodnie z art. 479 45 k.p.c. – Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Z chwil ą dokonania wpisu okre ś lone klauzule umowne umieszczone w rejestrze nie mog ą by ć stosowane przez innych przedsi ę biorców w ich wzorcach. W oparciu o przeprowadzon ą analiz ę przepisów wzorca obowi ą zuj ą cego kontrahentów skar ż onego (konsumentów) ustalono, ż e okre ś lony zapis ww. wzorca zbie ż ny jest z brzmieniem niedozwolonego postanowienia umownego wpisanego do rejestru postanowie ń wzorców umownych uznanych za niedozwolone m.in. wyrokiem S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 31 stycznia 2003r., sygn. akt XVII Amc 31/02, o tre ś ci „Wszelkie spory wynik ł e na tle zawartej umowy podlegaj ą wy łą czno ś ci s ą du powszechnego dla siedziby firmy przyjmuj ą cej zamówienie”. Wprawdzie S ą d uznaje za niedozwolone wskazane (konkretne) postanowie- nie umowne w okre ś lonym brzmieniu, jednak – z uwagi na zapis art. 479 44 k.p.c., zgodnie z którym orzeczenie s ą du w danej sprawie ma skutek tak ż e wobec osób trzecich – przyj ąć nale ż y, ż e za niedozwolone mog ą zosta ć uznane tak ż e postanowienia umowne stosowane lub obowi ą zuj ą ce u innych przedsi ę biorców, je ż eli tylko ich tre ść , czy dokonana wyk ł adnia j ę zykowa wskazuj ą na identyczny zamiar, czy skutek prawny. Warunkiem koniecznym i wystarczaj ą cym dla uznania danego zachowania przedsi ę biorcy za bezprawne i godz ą ce w interesy konsumentów nie jest wi ę c, aby zachowana by ł a literalna identyczno ść obu porównywanych klauzul. Niewielkie, czy nieznacz ą ce ró ż nice, modyfikacje tre ś ci warunków umownych nie przes ą dzaj ą wi ę c o braku mo ż liwo ś ci uznania kontrolowanego postanowienia równie ż za niedozwolone, je ż eli tylko wskutek stosowania takiego warunku umownego dochodzi do naruszenie takich samych praw kontrahenta przedsi ę biorcy, zwykle konsumenta indywidualnego. Z porównania kwestionowanego zapisu umowy i postanowienia umieszczonego w rejestrze wynika, ż e tre ść tego przepisu jest na tyle zbie ż na z brzmieniem wskazanej klauzuli, i ż mo ż na przyj ąć , ż e mamy do czynienia z tym samym postanowieniem umownym. Porównywane warunki konstytuuj ą w sposób identyczny zarówno prawa jak i obowi ą zki kontrahentów (konsumentów), a w szczególno ś ci ograniczaj ą w ł a ś ciwo ść rozstrzygania sporów do wskazanego s ą du. Dla postawienia przedsi ę biorcy zarzutu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, konieczne jest spe ł nienie dwóch przes ł anek: 4 9 bezprawno ść dzia ł ania przedsi ę biorcy, 9 wykazanie, ze dzia ł anie to narusza zbiorowe interesy konsumentów. W tym stanie rzeczy uzna ć nale ż y, ż e wszystkie ww. ustawowe przes ł anki art. 23a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...] zosta ł y spe ł nione. Bezprawno ść dzia ł ania polega na stosowaniu przez ska ż onego przedsi ę biorc ę wzorca umownego, którego tre ść zawiera ł a postanowienie uznane za bezprawne i wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych. Jego dzia ł ania koliduj ą zatem z przepisami prawa, co jest wystarczaj ą c ą przes ł ank ą do uznania ich za bezprawne ( por. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz pod redakcj ą Janusza Szwaji, Urz ą d Antymonopolowy, Warszawa 1994, s.38-39). Istot ą praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów jest bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Przy czym za zbiorowy interes rozumie si ę interes ogó ł u konsumentów. W przedmiotowej sprawie bezprawnym dzia ł aniem przedsi ę biorcy jest stosowanie postanowie ń uznanych przez S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone, które naruszaj ą interes konsumentów poprzez jednostronne narzucenie jurysdykcji S ą du Rejonowego w Gda ń sku, a tym samym ograniczaj ą dyspozytywno ść art. 27 i 28 K.p.c. Ze wzgl ę du na to, ż e oferta BEST- Lektorzy J ę zyków Obcych Sp. z o.o., kierowana by ł a i jest do bli ż ej nieokre ś lonej liczby s ł uchaczy, najcz ęś ciej konsumentów indywidualnych, uzna ć nale ż y, ż e zachowanie przedsi ę biorcy wype ł nia ł o wszystkie dyspozycje art. 23a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...]. Zgodnie jednak z brzmieniem art. 23e ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji […], je ż eli przedsi ę biorca zaprzesta ł stosowania zarzucanej praktyki, organ antymonopolowy nie wydaje decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i nakazuj ą cej zaniechanie jej stosowania. W takiej sytuacji organ antymonopolowy zgodnie z ust. 2 tego ż artyku ł u wydaje decyzj ę o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zborowe interesy konsumentów i stwierdzaj ą c ą zaniechanie jej stosowania. W przedmiotowej sprawie uzna ć nale ż y, ż e BEST- Lektorzy J ę zyków Obcych Sp. z o.o., dokonuj ą c zmiany kwestionowanego zapisu umowy o nauk ę j ę zyka zaniecha ł stosowania zarzucanej praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów z dniem 1 stycznia 2005r. Maj ą c na uwadze wszystkie okoliczno ś ci sprawy organ antymonopolowy orzek ł jak w sentencji. P OUCZENIE : Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji [...] w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gda ń sku. Z up. Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury Roman Jarz ą bek Otrzymuje: 1. BEST- Lektorzy J ę zyków Obcych Sp. z o.o. Gda ń sk 5 6