RGD-34/2004

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA W G DA Ń SKU 80-824 G DA Ń SK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL ./F AX (058) 346-29-32, 346-29-33, 301-51-75 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD. 61-44/04/AW Gda ń sk, dnia 29 grudnia 2004r. DECYZJA N R RGD.34/2004 Na podstawie art. 23 e ust. 1 i 2 w zwi ą zku z art. 23 a ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2003r. Nr 86, poz. 804 ze zmianami) oraz stosownie do tre ś ci art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 18, poz. 172 ze zmianami), - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, po przeprowadzeniu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumen- tów, wszcz ę tego z urz ę du, przeciwko przedsi ę biorcy: Wy ż sza Szko ł a Wychowania Fizycznego i Turystyki w Sopocie, - uznaje si ę stosowanie przez tego przedsi ę biorc ę praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na umieszczaniu w umowie o studiowanie w § 10 pkt 2 zapisu o tre ś ci: „W razie zaistnienia sporu Strony o ś wiadczaj ą , ż e b ę d ą d ąż y ł y do jego polubowne- go rozwi ą zania, a gdyby okaza ł o si ę to nieskuteczne poddadz ą si ę arbitra ż owi s ą du w ł a ś ci- wego dla siedziby Uczelni” , który zbie ż ny jest w swojej tre ś ci z niedozwolonym postano- wieniem umownym wpisanym do rejestru takich postanowie ń (por. min. wyroki S ą du Okr ę - gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: z dnia 31 stycznia 2003r., sygn. akt XVII Amc 31/02; z dnia 19 kwietnia 2004r., sygn. akt XVII Amc 59/03), co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...]. i stwierdza si ę jej zaniechanie. UZASADNIENIE W dniach od 15 wrze ś nia do 25 pa ź dziernika 2004r. Delegatura UOKiK w Gda ń sku w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów przeprowadzi ł a post ę powanie wyja- ś niaj ą ce maj ą ce na celu ustalenie, czy umowy pisemne o nauk ę , regulaminy i inne dokumenty we- wn ę trzne, które normuj ą prawa i obowi ą zki stron, zawierane przez szko ł y wy ż sze niepubliczne z konsumentami s ą zgodne z ustaw ą z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2003r. Nr 86, poz. 804 ze zmianami) oraz innymi ustawami, maj ą cymi za zadanie chroni ć prawa konsumentów, a w szczególno ś ci, czy nie stanowi ą niedozwolonych klauzul umownych, okre ś lonych w art. 385 i nast. Kodeksu cywilnego. W toku post ę powania otrzymano m.in. wzorzec umowy o studiowanie, opracowany przez przedsi ę biorc ę : Wy ż sza Szko ł a Wychowania Fizycznego i Turystyki w Sopocie, zwanego dalej WSWFiT w Sopocie. Analiza zapisów umownych zawartych w przedmiotowym wzorcu wskaza ł a, i ż tre ść jego § 10 pkt 2: „W razie zaistnienia sporu Strony o ś wiadczaj ą , ż e b ę d ą d ąż y ł y do jego polubownego rozwi ą zania, a gdyby okaza ł o si ę to nieskuteczne poddadz ą si ę arbitra ż owi s ą du w ł a ś ciwego dla siedziby Uczelni” , zbie ż na jest z niedozwolonym postanowieniem umownym wpisanym do rejestru takich postanowie ń (por. min. wyroki S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkuren- cji i Konsumentów: z dnia 31 stycznia 2003r., sygn. akt XVII Amc 31/02; z dnia 19 kwietnia 2004r., sygn. akt XVII Amc 59/03). Maj ą c na uwadze te ustalenia, organ antymonopolowy postanowieniem z dnia 18 listopada 2004r. wszcz ął z urz ę du przeciwko WSWFiT w Sopocie post ę powania w sprawie praktyk narusza- j ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na umieszczeniu w umowie o studiowanie ww. zapisu, który mo ż e stanowi ć naruszenie art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie kon- kurencji [...]. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszcz ę ciu post ę powania WSWFiT w Sopocie pismem z dnia 23 listopada 2004r. o ś wiadczy ł , i ż „postanowienie § 10 pkt 2 wzorca umowy o studiowanie stosowanego w Wy ż szej Szkole Wychowania Fizycznego i Turystyki w Sopocie budz ą ce zastrze ż enia UOKiK zosta ł o z niego skre ś lone i nie b ę dzie w przysz ł o ś ci wykorzystywane. Tym samym WSWFiT w Sopocie zobowi ą zuje si ę do zaprzestania stosowania powy ż szego zapisu przy zawieraniu umów o studiowanie. W kwestii regulowanej uprzednio przez skre ś lone postanowienie § 10 pkt. 2, czyli post ę powania i w ł a ś ciwo ś ci s ą du w razie zaistnienia sporu znajduj ą zastosowanie przepisy usta- wowe” . Dodatkowo Rektor WSWFiT w Sopocie wyja ś ni ł , ż e: [...] Pismem z dnia 7 grudnia 2004r. przedsi ę biorca dodatkowo o ś wiadczy ł , ż e umowa o stu- diowanie zawieraj ą ca kwestionowany zapis § 10 pkt 2 obowi ą zywa ł a od rozpocz ę cia we wrze ś niu roku akademickiego 2004/2005. Z dniem otrzymania zawiadomienia o wszcz ę ciu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, tj. 22 listopada 2004r., posta- nowienie budz ą ce zastrze ż enia organu antymonopolowego zosta ł o skre ś lone z wzorca umowy o studiowanie i z tym ż e dniem zaprzestano jego stosowania. Na t ę okoliczno ść uczelnia dostarczy ł a wzór nowej umowy o studiowanie. Organ antymonopolowy ustali ł i zwa ż y ł , co nast ę puje: Zgodnie z tre ś ci ą art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...], „za praktyk ę narusza- j ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umowy, które zosta ł wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 [45] Kodeksu post ę powania cywilnego ...” . Dla bytu praktyki, okre ś lonej powo ł anym przepisem niezb ę dnym jest łą czne wyst ą pienie nast ę puj ą cych przes ł anek: - przedsi ę biorca musi stosowa ć wzorzec umowy, - okre ś lone postanowienia wzorca umowy musz ą , wyrokiem S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, zosta ć uznane za niedozwolone, - postanowienia niedozwolone musz ą zosta ć wpisane do w ł a ś ciwego rejestru, przez organ do tego uprawniony. Stosowany przez WSWFiT w Sopocie wzorzec umowy o studiowanie, zawieraj ą cy zbiór opracowanych (gotowych) i obowi ą zuj ą cych przepisów (klauzul), przygotowanych jednostronnie przez przedsi ę biorc ę bez wspó ł udzia ł u, czy woli jego kontrahentów i przed zawarciem przez nich umowy o wykonanie us ł ugi nale ż y uzna ć za wzorzec umowny, definiowany w literaturze przedmio- 2 tu 1 jako doktrynalne okre ś lenie wszelkich jednostronnie przygotowanych z góry, przed zawarciem umowy, gotowych klauzul, w postaci warunków umów, ich wzorów, regulaminów itp. Wzorzec umowny jako akt o charakterze ogólnym, narzucony przez proponenta jego kon- trahentowi, mo ż e stanowi ć zagro ż enie dla interesów drugiej strony, bowiem 2 : - wy łą cza swobod ę oceny sytuacji i podj ę cia decyzji przez kontrahenta proponenta, - bardzo cz ę sto zawiera postanowienia krzywdz ą ce drug ą stron ę , nierównomiernie okre- ś laj ą c ryzyko transakcji, zawieraj ą c niesymetryczne roz ł o ż enie praw i obowi ą zków, przyznaj ą c tylko proponentowi uprawnienia kszta ł tuj ą ce stosunek prawny, zawieraj ą c wy łą czenia poziomu ochrony przyznanej s ł abszej stronie przez samo prawo, - wzorce finguj ą istnienie konsensusu na - w rzeczywisto ś ci niechciane - klauzule, - wzorce manewruj ą mo ż liwo ś ciami wynikaj ą cymi z wyboru prawa w ł a ś ciwego, co niesie ze sob ą zagro ż enie dla ekonomicznych interesów konsumenta, a nierzadko i dla jego bezpiecze ń stwa i zdrowia. Z tych te ż powodów stosowane przez przedsi ę biorców wzorce umowne podlegaj ą szcze- gólnemu nadzorowi i sta ł ej kontroli. Specjalne instrumenty tej kontroli zosta ł y wprowadzone do kodeksu cywilnego w wyniku dokonanej w 2000r. nowelizacji tego aktu prawnego. Dotycz ą one m.in. kontroli tre ś ci wzorca, która ma charakter abstrakcyjny i obejmuje poszczególne jego przepi- sy „klauzule”, pojedynczo lub zbiorowo, czyli ca ł y wzorzec lub jego okre ś lone fragmenty. Zgodnie z art. 479 36 k.p.c. sprawy o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone nale żą do wy łą cznej w ł a ś ciwo ś ci S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Uznanie przez S ą d ra żą cego naruszenia interesów konsumentów poprzez stosowanie danej (konkretnej) klauzuli umownej skutkuje wpisaniem takiego postanowienia do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Organem wyznaczonym do prowadzenia tego rejestru i dokonywania wpisów do rejestru bezprawnych klauzul umownych jest – zgodnie z art. 479 45 k.p.c. – Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Z chwil ą dokonania wpisu okre ś lone klauzule umowne umieszczone w rejestrze nie mog ą by ć stosowane przez innych przedsi ę biorców w ich wzorcach. W oparciu o przeprowadzon ą analiz ę przepisów wzorca obowi ą zuj ą cego kontrahentów skar ż onego (konsumentów) ustalono, ż e okre ś lony zapis ww. umowy o studiowanie zbie ż ny jest z brzmieniem niedozwolonego postanowienia umownego wpisanego do rejestru postanowie ń wzor- ców umownych uznanych za niedozwolone m.in. wyrokiem S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą - du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 31 stycznia 2003r., sygn. akt XVII Amc 31/02, o tre ś ci „Wszelkie spory wynik ł e na tle zawartej umowy podlegaj ą wy łą czno ś ci sadu powszechnego dla siedziby firmy przyjmuj ą cej zamówienie”. Wprawdzie S ą d uznaje za niedozwolone wskazane (konkretne) postanowienie umowne w okre ś lonym brzmieniu, jednak – z uwagi na zapis art. 479 44 k.p.c., zgodnie z którym orzeczenie s ą du w danej sprawie ma skutek tak ż e wobec osób trzecich – przyj ąć nale ż y, ż e za niedozwolone mog ą zosta ć uznane tak ż e i postanowienia umowne stosowane lub obowi ą zuj ą ce u innych przed- si ę biorców, je ż eli tylko ich tre ść , czy dokonana wyk ł adnia j ę zykowa wskazuj ą na identyczny za- miar, czy skutek prawny. Warunkiem koniecznym i wystarczaj ą cym dla uznania danego zachowania przedsi ę biorcy za bezprawne i godz ą ce w interesy konsumentów nie jest wi ę c, aby zachowana by ł a literalna iden- tyczno ść obu porównywanych klauzul. Niewielkie, czy nieznacz ą ce ró ż nice, modyfikacje tre ś ci warunków umownych nie przes ą dzaj ą wi ę c o braku mo ż liwo ś ci uznania kontrolowanego postano- 1 E. Łę towska, Ochrona niektórych praw konsumentów, Komentarz, 3. Wydanie, wydawnictwo C.H. Beck, W-wa 2001r., s. 75. 2 E. Łę towska, Ochrona niektórych praw konsumentów, Komentarz, 3. Wydanie, wydawnictwo C.H. Beck, W-wa 2001r., s. 76. 3 wienia równie ż za niedozwolone, je ż eli tylko wskutek stosowania takiego warunku umownego do- chodzi do naruszenie takich samych praw kontrahenta przedsi ę biorcy, zwykle konsumenta indywi- dualnego. Z porównania kwestionowanego zapisu umowy i postanowienia umieszczonego w reje- strze wynika, ż e tre ść tego przepisu jest na tyle zbie ż na z brzmieniem wskazanej klauzuli, i ż mo ż na przyj ąć , ż e mamy do czynienia z tym samym postanowieniem umownym. Porównywane warunki konstytuuj ą w sposób identyczny zarówno prawa jak i obowi ą zki kontrahentów (konsumentów), a w szczególno ś ci ograniczaj ą w ł a ś ciwo ść rozstrzygania sporów do wskazanego s ą du. Na profesjonalnych uczestnikach rynku, których kontrahentami s ą konsumenci, ci ążą szczególne obowi ą zki zwi ą zane z udzielaniem im prawdziwej, pe ł nej i zrozumia ł ej informacji na temat zarówno oferowanych us ł ug lub produktów jak i warunków oferty. Brak dostatecznej wiedzy cz ę sto ogranicza, a nawet uniemo ż liwia nabywcom podj ę cie przemy ś lanej i w pe ł ni suwerennej decyzji o korzystaniu z us ł ug przedsi ę biorcy. Bywa równie ż powodem potencjalnego zagro ż enia dla konsumenta, stanowi ą c niejednokrotnie przyczyn ę nieporozumie ń w obrocie konsumenckim i ra żą ce naruszenie interesów konsumentów. Informacja niepe ł na, jak te ż i braki w informacji naru- szaj ą gwarancj ę bezpiecze ń stwa ekonomicznego konsumenta, który zdany jest na uznaniow ą , opar- t ą na niejasnych przes ł ankach postaw ę profesjonalisty (przedsi ę biorcy). Wyczerpuj ą ce informacje na temat danej oferty sprzeda ż y powoduj ą , i ż konsument wybór o jej przyj ę ciu lub odrzuceniu po- dejmuje ś wiadomie, wybieraj ą c dla siebie wariant najkorzystniejszy. W tym stanie rzeczy uzna ć nale ż y, ż e wszystkie ww. ustawowe przes ł anki art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...] zosta ł y spe ł nione. Skar ż ony przedsi ę biorca stosowa ł wzorzec umowny, którego tre ść zawiera ł a postanowienie uznane za bezprawne i wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych, jak równie ż poprzez niepe ł n ą informacj ę dopu ś ci ł si ę czynu nieuczciwej konku- rencji. Istot ą praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów jest bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Przy czym za zbiorowy interes rozumie si ę interes ogó ł u konsumentów. W przedmiotowej sprawie bezprawnym dzia ł aniem przedsi ę biorcy jest stosowanie postanowie ń uznanych przez S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedo- zwolone oraz czynu nieuczciwej konkurencji. Ze wzgl ę du na to, ż e oferta WSWFiT w Sopocie kie- rowana by ł a i jest do bli ż ej nieokre ś lonej liczby s ł uchaczy, najcz ęś ciej konsumentów indywidual- nych uzna ć nale ż y, ż e zachowanie przedsi ę biorcy wype ł nia ł o wszystkie dyspozycje art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...]. Zgodnie jednak z brzmieniem art. 23 e ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji […] je ż eli przedsi ę biorca zaprzesta ł stosowania zarzucanej praktyki, organ antymonopolowy nie wydaje decy- zji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i nakazuj ą cej zaniechanie jej stosowania. W takiej sytuacji organ antymonopolowy zgodnie z ust. 2 tego ż artyku ł u wydaje decy- zj ę o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zborowe interesy konsumentów i stwierdzaj ą c ą zaniechanie jej stosowania. W przedmiotowej sprawie uzna ć nale ż y, ż e WSWFiT w Sopocie dokonuj ą c zmiany kwe- stionowanego zapisu umowy o studiowaniu zaniecha ł stosowania zarzucanej praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów. Maj ą c na uwadze wszystkie okoliczno ś ci sprawy organ antymonopolowy orzek ł jak w sen- tencji. P OUCZENIE : Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji [...] w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gda ń sku. 4 Z up. Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i konsumentów Dyrektor Delegatury w Gda ń sku Roman Jarz ą bek Otrzymuje: Wy ż sza Szko ł a Wychowania Fizycznego i Turystyki ul. Zamkowa Góra 25 81-713 Sopot a/a 5