RGD-28/2004

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA W G DA Ń SKU 80-824 G DA Ń SK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL ./F AX (058) 346-29-32, 346-29-33, 301-51-75 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD.61-41/04/MLM Gda ń sk, dnia 24 listopada 2004r. DECYZJA nr RGD.28/2004 Na podstawie art. 23 e ust. 1 i 2 w zwi ą zku z art. 23 a ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jednolity: Dz.U. z 2003r. Nr 86, poz. 804 ze zmianami) oraz stosownie do tre ś ci art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miej- scowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 18, poz. 172 ze zmianami), w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, po przeprowadzeniu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, wszcz ę tego z urz ę du, przeciwko przedsi ę biorcy; Biuro Podró ż y ROSPOND Sp. z o.o. w G, uznaje si ę stosowanie przez tego przedsi ę biorc ę praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na: 1. umieszczeniu we wzorcu umownym zwanym „Warunki uczestnictwa w imprezach organizowanych przez Biuro Podró ż y ROSPOND Sp. z o.o.” zapisu, zawartego w cz ęś ci wymienionego wzorca pod nazw ą „Realizacja Umowy i Reklamacje”, pkt 12 o tre ś ci „W sprawach nieuregulowanych tre ś ci ą niniejszych warunków znajduj ą za- stosowanie odpowiednie przepisy ustawy z dnia 29.08.97r. z pó ź niejszymi zmia- nami o us ł ugach turystycznych oraz Kodeksu Cywilnego rozstrzygane przez S ą d w ł a ś ciwy dla organizatora” , który zbie ż ny by ł w swojej tre ś ci z niedozwolonym postanowieniem umownym wpisanym do rejestru takich postanowie ń np. pod poz. 44, 2. umieszczeniu w ww. wzorcu umownym, w cz ęś ci zwanej „Zasady Ogólne”, zapisu pkt 5 o tre ś ci „…Wzrost ceny wycieczki do 20 dni przed impreza o 10% nie powo- duje zmiany warunków umowy”, co stanowi ł o czyn nieuczciwej konkurencji, w ro- zumieniu przepisu art. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993r. o zwalczaniu nieuczci- wej konkurencji, i stwierdza si ę jej zaniechanie. UZASADNIENIE W dniu 28 lipca 2004r. pracownik Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gda ń sku przeprowadzi ł kontrol ę bezpo ś redni ą u przedsi ę biorcy; Biuro Podró ż y ROSPOND Sp. z o.o. w G. Przedmiotem kontroli by ł o uzyskanie wzorców umów stosowanych przy sprzeda ż y us ł ug turystycznych. W wyniku kontroli otrzymano opracowany przez przedsi ę biorc ę wzorzec umow- ny wraz z regulaminem zwanym „Warunki uczestnictwa w imprezach organizowanych przez Biuro Podró ż y ROSPND Sp. z o.o.” Analiza zapisów umownych zawartych w przedmiotowym wzorcu wskaza ł a, i ż : 1. postanowienie umieszczone w pkt 12 ww. regulaminu, w cz ęś ci nazwanej „Realizacja Umowy i Reklamacje” o tre ś ci „W sprawach nieuregulowanych tre ś ci ą niniejszych warunków znajduj ą zastosowanie odpowiednie przepisy ustawy z dnia 29.08.97r. z pó ź niejszymi zmianami o us ł ugach turystycznych oraz Kodeksu Cywilnego rozstrzygane przez S ą d w ł a ś ciwy dla organizatora” zbie ż ne jest z brzmieniem niedozwolonego postanowienia umownego wpi- sanego do rejestru takich postanowie ń pod poz. 92, 2. postanowienie zwarte w pkt. 5 ww. regulaminu, w cz ęś ci zwanej „Zasady Ogólne” o tre ś ci „…Wzrost ceny wycieczki do 20 dni przed imprez ą o 10% nie powoduje zmiany warunków umowy” mo ż e stanowi ć czyn nieuczciwej konkurencji, w rozumieniu przepisu art. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji a tym samym narusza ć art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie […]. Maj ą c na uwadze te ustalenia, organ antymonopolowy postanowi ł o wszcz ę ciu, z dniem 20 pa ź dziernika 2004r., z urz ę du, przeciwko przedsi ę biorcy; Biuro Podró ż y RO- SPOND Sp. z o.o., post ę powania pod zarzutem stosowania praktyk naruszaj ą cych zbioro- we interesy konsumentów polegaj ą cych na oferowaniu konsumentom us ł ug turystycznych na warunkach zawartych we wzorcu, zwanym „Warunki uczestnictwa w imprezach organi- zowanych przez Biuro Podró ż y ROSPND Sp. z o.o.”, zawieraj ą cych; postanowienie wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umownych uznanych za niedozwolone, oraz stanowi ą - cych czyn nieuczciwej konkurencji, co mog ł o narusza ć przepis art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszcz ę ciu post ę powania przedsi ę biorca, pi- smem z dnia 3 listopada 2004r., o ś wiadczy ł , i ż zmieni ł zapis kwestionowanych postano- wie ń umownych, na potwierdzenie czego dostarczy ł nowy regulamin obowi ą zuj ą cy klien- tów Biura. Obecna tre ść przepisów zawartych w ww. wzorcu potwierdza fakt, i ż przedsi ę - biorca odst ą pi ł od stosowania zarzucanej praktyki. Organ antymonopolowy ustali ł i zwa ż y ł , co nast ę puje: I. Zgodnie z tre ś ci ą art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...], „za praktyk ę naruszaj ą ca zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stoso- wanie postanowie ń wzorców umowy, które zosta ł wpisane do rejestru postanowie ń wzor- ców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 [45] Kodeksu post ę - powania cywilnego ...”. Dla bytu praktyki, okre ś lonej powo ł anym przepisem niezb ę dnym jest łą czne wyst ą pienie nast ę puj ą cych przes ł anek: 9 przedsi ę biorca musi stosowa ć wzorzec umowy, 9 okre ś lone postanowienia wzorca umowy musz ą , wyrokiem S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, zosta ć uznane za niedozwolone, 2 9 postanowienia niedozwolone musz ą zosta ć wpisane do w ł a ś ciwego reje- stru, przez organ do tego uprawniony. Stosowany przez przedsi ę biorc ę regulamin „Warunki uczestnictwa w imprezach organizowanych przez Biuro Podró ż y ROSPND Sp. z o.o.”, zawieraj ą cy zbiór opracowanych (gotowych) i obowi ą zuj ą cych przepisów (klauzul), przygotowanych jednostronnie przez przedsi ę biorc ę bez wspó ł udzia ł u, czy woli jego kontrahentów i przed zawarciem przez nich umowy o wykonanie us ł ugi nale ż y uzna ć za wzorzec umowny, definiowany w literaturze przedmiotu 1 jako doktrynalne okre ś lenie wszelkich jednostronnie przygotowanych z góry, przed zawarciem umowy, gotowych klauzul, w postaci warunków umów, ich wzorów, re- gulaminów itp. Wzorzec umowny jako akt o charakterze ogólnym, narzucony przez proponenta jego kontrahentowi, mo ż e stanowi ć zagro ż enie dla interesów drugiej strony, bowiem 2 : 9 wy łą cza swobod ę oceny sytuacji i podj ę cia decyzji przez kontrahenta proponenta, 9 bardzo cz ę sto zawiera postanowienia krzywdz ą ce drug ą stron ę , nierów- nomiernie okre ś laj ą c ryzyko transakcji, zawieraj ą c niesymetryczne roz ł o- ż enie praw i obowi ą zków, przyznaj ą c tylko proponentowi uprawnienia kszta ł tuj ą ce stosunek prawny, zawieraj ą c wy łą czenia poziomu ochrony przyznanej s ł abszej stronie przez samo prawo, 9 wzorce finguj ą istnienie konsensusu na - w rzeczywisto ś ci niechciane - klauzule, 9 wzorce manewruj ą mo ż liwo ś ciami wynikaj ą cymi z wyboru prawa w ł a ś ci- wego, co niesie ze sob ą zagro ż enie dla ekonomicznych interesów kon- sumenta, a nierzadko i dla jego bezpiecze ń stwa i zdrowia. Z tych te ż powodów stosowane przez przedsi ę biorców wzorce umowne podle- gaj ą szczególnemu nadzorowi i sta ł ej kontroli. Specjalne instrumenty tej kontroli zosta ł y wprowadzone do kodeksu cywilnego w wyniku nowelizacji tego aktu prawnego, dokonanej w 2000r. Mechanizmy kontroli wzorca odnosz ą si ę m.in. do kontroli tre ś ci wzorca. Kontrola tre ś ci wzorca umowy ma charakter abstrakcyjny i obejmuje poszczególne jego przepisy „klauzule”, pojedynczo lub zbiorowo, czyli ca ł y wzorzec lub jego okre ś lone fragmenty. Zgodnie z art. 479 36 k.p.c. sprawy o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone nale żą do wy łą cznej w ł a ś ciwo ś ci S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Uznanie przez S ą d ra żą cego naruszenia interesów konsumentów poprzez sto- sowanie danej (konkretnej) klauzuli umownej skutkuje wpisaniem takiego postanowienia do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Organem wyzna- czonym do prowadzenia tego rejestru i dokonywania wpisów do rejestru bezprawnych klauzul umownych jest, zgodnie z art. 479 45 K.p.c., Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Z chwil ą dokonania wpisu, okre ś lone klauzule umowne umieszczone w rejestrze nie mog ą by ć stosowane przez innych przedsi ę biorców, w ich wzorcach. W oparciu o przeprowadzon ą analiz ę przepisów wzorca, obowi ą zuj ą cego kon- trahentów skar ż onego (konsumentów) ustalono, ż e okre ś lone warunki ww. regulaminu „Warunki uczestnictwa w imprezach organizowanych przez Biuro Podró ż y ROSPND Sp. z 1 E. Łę towska, Ochrona niektórych praw konsumentów, Komentarz, 3. Wydanie, wydawnictwo C.H. Beck, W-wa 2001r., s. 75. 2 E. Łę towska, Ochrona niektórych praw konsumentów, Komentarz, 3. Wydanie, wydawnictwo C.H. Beck, W-wa 2001r., s. 76. 3 o.o.”, zbie ż ne s ą w swojej tre ś ci z niedozwolonym postanowieniem umownym umieszczo- nym w rejestrze takich postanowie ń np. pod poz. 44, o tre ś ci „Wszelkie spory wynik ł e na tle zawartej umowy podlegaj ą wy łą czno ś ci sadu powszechnego dla siedziby firmy przyjmu- j ą cej zamówienie”. Wprawdzie S ą d uznaje za niedozwolone, wskazane (konkretne) postanowienie umowne, w okre ś lonym brzmieniu, jednak z uwagi na zapis art. 479 44 k.p.c., zgodnie z którym orzeczenie s ą du, w danej sprawie, ma skutek tak ż e wobec osób trzecich, przyj ąć nale ż y, ż e za niedozwolone mog ą zosta ć uznane tak ż e i postanowienia umowne, stosowa- ne lub obowi ą zuj ą ce u innych przedsi ę biorców, je ż eli tylko ich tre ść , czy dokonana wy- k ł adnia j ę zykowa wskazuj ą na identyczny zamiar, czy skutek prawny. Warunkiem koniecznym i wystarczaj ą cym dla uznania danego zachowania przedsi ę biorcy za bezprawne i godz ą ce w interesy konsumentów nie jest wi ę c, aby zacho- wana by ł a literalna identyczno ść obu porównywanych klauzul. Niewielkie, czy nieznacz ą ce ró ż nice, modyfikacje tre ś ci warunków umownych nie przes ą dzaj ą wi ę c o braku mo ż liwo ś ci uznania kontrolowanego postanowienia równie ż za niedozwolone, je ż eli tylko wskutek sto- sowania takiego warunku umownego dochodzi do naruszenie takich samych praw kontra- henta przedsi ę biorcy, zwykle konsumenta indywidualnego. Analiza porównawcza kwestionowanego pkt. 12 badanego wzorca i postano- wienia umieszczonego w rejestrze wskaza ł a, i ż tre ść tego przepisu jest na tyle zbie ż na z brzmieniem wskazanej klauzuli, i ż mo ż na przyj ąć , ż e mamy do czynienia z tym samym postanowieniem umownym. Porównywane warunki konstytuuj ą w sposób identyczny za- równo prawa jak i obowi ą zki kontrahentów (konsumentów), a w szczególno ś ci ograniczaj ą w ł a ś ciwo ść rozstrzygania sporów do wskazanego s ą du. II. Organ antymonopolowy dokonuj ą c analizy przedmiotowego wzorca uzna ł równie ż , ż e umieszczenie w jego cz ęś ci zwanej „Zasady Ogólne”, zapisu pkt 5 o tre ś ci „…Wzrost ceny wycieczki do 20 dni przed imprez ą o 10% nie powoduje zmiany warunków umowy”, stanowi czyn nieuczciwej konkurencji, w rozumieniu przepisu art. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, a tym samym i okre ś lon ą w ww. art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji […], praktyk ę naruszaj ą ca zbiorowe interesy konsumentów. Czynem nieuczciwej konkurencji jest dzia ł anie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, je ż eli zagra ż a lub narusza interes klienta. Chocia ż „dobre obyczaje” nie s ą normami prawnymi, to s ą jednak normami po- st ę powania, które - podobnie jak „zasady wspó łż ycia spo ł ecznego” oraz „ustalone zwycza- je” - powinny obowi ą zywa ć wszystkich przedsi ę biorców w obrocie gospodarczym (nie cho- dzi tu o przestrzeganie dobrych obyczajów w ogóle, ale zachowanie przez profesjonalnych uczestników rynku zasad uczciwo ś ci kupieckiej). O tym czy dane dzia ł anie obra ż a dobre obyczaje, decyduj ą czynniki obiektywne i oboj ę tne jest w zasadzie co sam dzia ł aj ą cy s ą dzi o tej kwestii. Czyn pewien mo ż e by ć zatem uznany za przeciwny dobrym obyczajom, cho ć - by dzia ł aj ą cy nie mia ł ś wiadomo ś ci, ż e czyn jego sprzeciwia si ę dobrym obyczajom i cho ć - by dzia ł aj ą cy z punktu widzenia subiektywnego nie ponosi ł winy co do tego braku ś wia- domo ś ci ( por. Ustawa o zwalczaniu, s. 42-43). W analizowanym przypadku Spó ł ki ROSPOND uzna ć nale ż y, ż e dzia ł ania tego przedsi ę biorcy godz ą w dobre obyczaje kupieckie, a to z uwagi na fakt, i ż dopuszcza ł on mo ż liwo ść zmiany ceny imprezy bez dodatkowej informacji, i ż zgodnie z art. 17. ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. o us ł ugach turystycznych (Dz.U. z 2001r. nr 55, poz. 578 4 zm.), w okresie 20 dni przed dat ą wyjazdu cena ustalona w umowie nie mo ż e by ć pod- wy ż szona. Na profesjonalnych uczestnikach rynku, których kontrahentami s ą konsumenci, ci ążą szczególne obowi ą zki zwi ą zane z udzielaniem im prawdziwej, pe ł nej i zrozumia ł ej informacji na temat zarówno oferowanych us ł ug lub produktów jak i warunków oferty. Brak dostatecznej wiedzy cz ę sto ogranicza, czy wr ę cz uniemo ż liwia nabywcom podj ę cie przemy ś lanej i w pe ł ni suwerennej decyzji o zakupie okre ś lonych towarów i us ł ug. Bywa równie ż powodem potencjalnego zagro ż enia dla konsumenta, stanowi ą c niejednokrotnie przyczyn ę nieporozumie ń w obrocie konsumenckim i ra żą ce naruszenie interesów konsu- mentów. Informacja niepe ł na jak te ż i braki w informacji naruszaj ą gwarancj ę bezpiecze ń - stwa ekonomicznego konsumenta, który zdany jest na uznaniow ą , opart ą na niejasnych przes ł ankach postaw ę profesjonalisty (przedsi ę biorcy). Wyczerpuj ą ce informacje na temat danej oferty sprzeda ż y powoduj ą , i ż konsument wybór o jej przyj ę ciu lub odrzuceniu, po- dejmuje ś wiadomie, wybieraj ą c dla siebie wariant najkorzystniejszy. W tym stanie rzeczy uzna ć nale ż y, ż e wszystkie, wymienione wy ż ej, ustawowe przes ł anki art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów [...] zosta ł y spe ł - nione. Skar ż ony przedsi ę biorca stosowa ł wzorzec umowny, tre ść którego zawiera ł a posta- nowienie uznane za bezprawne i wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych, jak równie ż poprzez niepe ł n ą informacj ę dopu ś ci ł si ę czynu nieuczciwej konkurencji. Istot ą praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów jest bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Przy czym za zbioro- wy interes rozumie si ę interes ogó ł u konsumentów. W przedmiotowej sprawie bezprawnym dzia ł aniem przedsi ę biorcy jest stosowa- nie postanowie ń uznanych przez S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolo- ne oraz czynu nieuczciwej konkurencji a poniewa ż oferta handlowa skar ż onego przedsi ę - biorcy kierowana by ł a i jest do bli ż ej nieokre ś lonej liczby us ł ugobiorców, najcz ęś ciej kon- sumentów indywidualnych uzna ć nale ż y, ż e zachowanie przedsi ę biorcy wype ł nia ł o wszyst- kie dyspozycje analizowanego przepisu. Zgodnie jednak z brzmieniem art. 23 e ustawy o ochronie konkurencji […] je ż eli przedsi ę biorca zaprzesta ł stosowania zarzucanej praktyki, organ antymonopolowy nie wy- daje decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i nakazu- j ą c ą zaniechanie jej stosowania. W takiej sytuacji Prezes Urz ę du wydaje decyzj ę o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zborowe interesy konsumentów i stwierdzaj ą c ą zaniechanie jej stosowania. W przedmiotowej sprawie uzna ć nale ż y, ż e przedsi ę biorca, dokonuj ą c zmiany zapisu kwestionowanych postanowie ń umownych, zaniecha ł stosowania zarzucanej prak- tyki, naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów. Maj ą c na uwadze wszystkie okoliczno ś ci sprawy organ antymonopolowy orzek ł jak w sentencji. 5 Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jednolity: Dz.U. z 2003r. Nr 86, poz. 804 ze zmianami) w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 K.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsu- mentów w Gda ń sku. z upowa ż nienia Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Roman Jarz ą bek Dyrektor Delegatury w Gda ń sku 6