DKK-275/2023

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 1 P REZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUM ENTÓW Warszawa, 16 listopada 20 2 3 r . DKK - 2.421.62.2023.RAW DECYZJA nr DKK - 275 /20 2 3 „Informacje prawnie chronione oznaczono [xxx]” Na podstawie art. 18 w związku z art. 13 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów ( t.j. Dz.U. 2023 poz. 1689 ze zm. ), Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów po przeprowadzeniu postępowania antymonopolowego wszczętego na wniosek Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń S.A. z siedzibą w Warszawie wydaje zgodę na dokonanie koncentracji, polegającej na przejęciu przez Powszechny Zakład Ubezpieczeń S.A. z siedzibą w Warszawie kontroli nad Polski Gaz Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych z siedzibą w Warszawie . Uzasadnienie W dniu 12 września 202 3 r. do Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, zwanego dalej „Prezesem Urzędu” lub „organem antymonopolowym”, wpłynęło zgłoszenie zamiaru koncentracji, polegającej na przejęciu przez Powszechny Zakład Ubezpieczeń S.A. z siedzibą w Warszawie (dalej: „ PZU ”, „ Zgłaszający ”) kontroli nad Polski Gaz Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych z siedzibą w Warszawie (dalej: „ PG TUW ” lub „ Przedsiębiorca Przejmowany ”) , tj. koncentracji określonej w art. 13 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów ( t.j. Dz.U. 2023 poz. 1689 ze zm. – zwanej dalej „ ustawą o ochronie konkurencji ”). W związku z faktem, iż: Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 2 1) spełnione zostały niezbędne przesłanki uzasadniające obowiązek zgłoszenia zamiaru koncentracji, bowiem: − łączny światowy obrót przedsiębiorców uczestniczących w koncentracji – w roku obrotowym poprzedzającym rok zgłoszenia zamiaru koncentracji – przekroczył równowartość 1 ml d euro, tj. kwotę określoną w art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji , − łączny obrót przedsiębiorców uczestniczących w koncentracji – w roku obrotowym poprzedzającym rok zgłoszenia zamiaru koncentracji – przekroczył na terytorium Rzeczypospolite j Polskiej równowartość 50 mln euro, tj. kwotę określoną w art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji , − przejęcie przez przedsiębiorcę bezpośredniej lub pośredniej kontroli nad innym przedsiębiorcą jest sposobem koncentracji, określonym w art. 13 ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji , 2) nie występuje w tej sprawie żadna okoliczność z katalogu przesłanek wymienionych w art. 14 ustawy o ochronie konkurencji , wyłączająca obowiązek zgłoszenia zamiaru koncentracji, zostało wszczęte, na podstawie art. 49 ust. 2 w związku z art. 13 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji , postępowanie antymonopolow e w sprawie koncentracji, o czym, zgodnie z art. 61 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego ( t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ), Prezes Urzędu zawiadomił Zgłaszającego pismem z 1 9 września 202 3 r. W wyniku przeprowadzonego postępowania Prezes Urzędu ustalił, co następuje: Uczestnicy koncentracji Aktywny uczestnik koncentracji Powszechny Zakład Ubezpieczeń S.A. z siedzibą w Warszawie („ PZU ”, „ Zgłaszający ”) – działająca w sektorze ubezpieczeń spółka dominująca Grupy PZU. Grupa PZU działa przede wszystkim na terytorium Polski, zaś poprzez swoich przedsiębiorców zależnych również na Litwie, Łotwie, Ukrainie, w Szwecji, oraz w Wielkiej Brytanii. Przedmiotem działalności PZU jest wykonywanie działalności ubezpieczeniowej i bez pośrednio z nią związanej w zakresie ubezpieczeń majątkowych i osobowych (obejmujących ubezpieczenia zawarte w dziale II załącznika do ustaw y z d n . 11 września Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 3 2015 r . o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Dz.U. z 2023 r. poz. 656 – dalej „ us tawa o działalności ubezpieczeniowej ” ) oraz w zakresie reasekuracji. PZU jest spółką kontrolowaną przez Skarb Państwa i notowaną na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Według stanu na 7 czerwca 2023 r. procentowy udział w ogólnej liczbie głosów na walnym zgromadzeniu PZU przedstawiał się następująco: • Skarb Państwa: 34,2% w ogólnej liczbie głosów i kapitale podstawowym; • Alianz Otwarty Fundusz Emerytalny i Dobrowolny Fundusz Emerytalny oraz Drugi Alianz Otwarty Fundusz Emerytalny: 5,3% w ogólnej licz bie głosów i kapitale podstawowym; • Nationale - Nederlanden Otwarty Fundusz Emerytalny: 5,1% w ogólnej liczbie głosów i kapitale podstawowym; • pozostali akcjonariusze 1 : 55,4% w ogólnej liczbie głosów i kapitale podstawowym. W skład Grupy PZU wchodzą 94 spółki , z czego 83 generują obrót lub mają siedzibę na terytorium Polski. Działalność Grupy PZU skupia się przede wszystkim na ubezpieczeniach (w sektorze tym działa m.in. PZU na Życie S.A. z siedzibą w Warszawie oraz Link4 Towarzystwo Ubezpieczeń S .A. z siedzib ą w Warszawie ), bankowości i zarządzaniu aktywami (Alior Bank S.A. z siedzibą w Warszawie, Bank Pekao S.A. z siedzibą w Warszawie) . G rupa prowadzi również działalność w zakresie: świadczeni a usług zdrowotnych ( PZU Zdrowie S .A. z siedzibą w Warszawie) , zarządzani a funduszami emerytalnymi ( Powszechne Towarzystwo Emerytalne PZU S . A . z siedzibą w Warszawie), prowadzenie robót budowlanych i zarządzenie nieruchomościami (Tower Inwestycje sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie), sprzedaż oraz wynajem nieruchomości (ARM Property sp. z o.o. z siedzibą w Krakowie), usługi informatyczne ( Meritum Services ICB S .A. z siedzibą w Gdańsku), czy produkcja armatury sanitarnej oraz grzejników aluminiowych ( Armatura Kraków S.A. z siedzibą w Krakowie). Obrót: Łączny szacunkowy obrót osiągnięty przez Grupę PZU w 2022 r. wyniósł: • na świecie – ok. 13 390 mln euro. • w Polsce – ok. 12 755 mln euro. 1 Akcjonariusze posiadający mniej niż 5% w ogólnej liczbie głosów i kapitale podstawowym PZU . Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 4 Pasywny uczestnik koncentracji Polski Gaz Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych z siedzibą w Warszawie („ PG TUW ”, „ Spółka Przejmowana ”) – spółka prowadząca działalność ubezpieczeniow ą określon ą jako pozostałe ubezpieczenia osobowe oraz ubezpieczenia majątkowe , jak również działalność związaną z oceną ryzyka i szacowaniem poniesionych strat. P G TUW p osiada jedną spółkę zależną – Polski Gaz To warzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych na Życie z siedzibą w Warszawie (" PG TUWnŻ ", łącznie „ PG ”), w której posiada 100% udziałów, a która działa w sektorze świadczenia usług ubezpieczenia na życie, prowadzi działalność związaną z oceną ryzyka i szacowaniem poniesionych strat , jak również działalność pracowniczych programów emerytalnych . Spółka Przejmowana kontrolowana jest przez Orlen S.A. z siedzibą w Płocku, któr y posiada 100% udziałów w PG TUW. Orlen jest spółką notowaną na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Według stanu na dzień 21 czerwca 2023 r. procentowy udział w ogólnej liczbie głosów na walnym zgromadzeniu Orlen przedstawia się w następujący sposób: • Skarb Państwa: 49,9% w ogólnej liczbie głosów i kapitale; • Nationale - Nederlanden Otwarty Fundusz Emerytalny: 5,4% w ogólnej liczbie głosów i kapitale; • pozostali akcjonariusze 2 : 44,7% w ogólnej liczbie głosów i kapitale. Spółki Przejmowane to towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych 3 świadczące swe usługi na rzecz uczestników związanych z byłą grupą Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa („ PGNiG ”) , która obecnie wchodzi w skład Grupy Orlen. Obrót: Łączny obrót osiągnięty przez PG w 2022 r. wyniósł: • na świecie – ok. [ xxx ] euro. • w Polsce – ok. [ xxx ] euro. 2 Akcjonariusze posiadający mniej niż 5% w ogólnej liczbie głosów i kapitale podstawowym Orlen. 3 Towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych różnią się od towarzystw ubezpieczeń komercyjnych tym, że ich członkowie tworzą wspólnoty ubezpieczeniowe zwane związkami wzajemności członkowskiej. Związki zrzeszają podmioty o podobnym profilu oraz skali działalności. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 5 Podstawa prawna i cel gospodarczy koncentracji Planowana transakcja została zgłoszona w trybie art. 13 ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji i polega na przejęciu przez Zgłaszającego kontroli nad Spółką Przejmowaną. Podstawą koncentracji jest podpisana 4 września 2023 r. przez PZU oraz Orlen S.A. Warunkowa Umowa Sprzedaży Udziałów, w myśl której Zgłaszający nabędzie 100% udziałów w Spółce Przejmowanej, obejmując tym samym wyłączną kontrolę zarówno nad nią, jak i jej s półką zależną – PG TUWnŻ. U podstaw zgłaszanej koncentracji leży zamiar [xx xxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxx]. Po dokonaniu koncentracji d ziałalność PG TUW [xx xxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx x ]. Rynki właściwe, na które koncentracja wywiera wpływ W myśl art. 4 pkt 9 ustawy o ochronie konkurencji przez rynek właściwy rozumie się rynek towarów, które ze względu na ich przeznaczenie, cenę oraz właściwości, w tym jakość, są uznawane przez ich nabywców za substytuty oraz są oferowane na obszarze, na którym, ze względu na ich rodzaj i właściwości, istnienie barier dostępu do rynku, preferencje konsumentów, znaczące różnice cen i koszty transportu, panują zbliżone warunki konkurencji. A zatem ryn ek ten wyznaczają zasadniczo dwa elementy: towar (rynek produktowy) i terytorium (rynek geograficzny). Mając na uwadze powyższe oraz kryteria wyznaczania rynków właściwych, na które koncentracja wywiera wpływ, zawarte w rozporządzeniu Rady Ministrów z 23 grudnia 2014 r. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 6 w sprawie zgłoszenia zamiaru koncentracji przedsiębiorców (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 367 – dalej „Rozporządzenie” ) wskazać należy, iż: A) Koncentracja wywiera wpływ w układzie horyzontalnym na: 1) krajowy rynek wprowadzania do obrotu ubezpieczeń na życie (dział I załącznika do ustawy o działalności ubezpieczeniowej – ubezpieczenia na życie), 2) krajowy rynek wprowadzania do obrotu ubezpieczeń majątkowych i osobowych (dział II załącznika do ustawy o działalności ubezpieczeniowej – pozostałe ubezpieczenia osobowe oraz ubezpieczenia majątkowe) , a w wypadku przyjęcia wąskiej definicji rynku produkto wego na: • krajowy rynek wprowadzania do obrotu ubezpieczeń wypadku, w tym wypadku przy pracy i choroby zawodowej, obejmujące świadczenia jednorazowe, świadczenia powtarzające się, połączone świadczenia, przewóz osób (grupa 1 dział u II ) , • krajowy rynek wprowadzania do obrotu ubezpieczeń casco pojazdów lądowych, z wyjątkiem pojazdów szynowych, obejmujące szkody w pojazdach samochodowych oraz pojazdach lądowych bez własnego napędu (grupa 3 dział u II ) , • krajowy rynek wprowadzania do obrotu ubezpieczeń szkód spowodowanych żywiołami, obejmujące szkody rzeczowe nieujęte w grupach 3 - 7, spowodowane przez ogień, eksplozję, burzę, inne żywioły, energię jądrową, obsunięcia ziemi lub tąpnięcia ( grupa 8 dział u II ) , • krajowy rynek wprowadzania do obrotu ubezpieczeń pozostałych szkód rzeczowych (jeżeli nie zostały ujęte w grupie 3, 4, 5, 6 lub 7), wywołanych przez grad lub mróz oraz inne przyczyny (np. kradzież), jeżeli przyczyny te nie są ujęte w grupie 8 – ( grupa 9 dział u II ) , • krajowy rynek wprowadzania do obrotu ub ezpieczeń odpowiedzialności cywilnej wszelkiego rodzaju, wynikającej z posiadania i użytkowania pojazdów lądowych z napędem własnym, łącznie z ubezpieczeniem odpowiedzialności przewoźnika ( grupa 10 dział u II) , • krajowy rynek wprowadzania do obrotu ubezpiec zeń odpowiedzialności cywilnej (ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej ogólnej) nieujętej w grupach 10 - 12 ( grupa 13 dział u II ) , Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 7 • krajowy rynek wprowadzania do obrotu ubezpieczeń różnych ryzyk finansowych, w tym: ryzyka utraty zatrudnienia, niewystarczającego dochodu, złych warunków atmosferycznych, utraty zysków, stałych wydatków ogólnych, nieprzewidzianych wydatków handlowych, utraty wartości rynkowej, utraty stałego źródła dochodu, pośrednich strat handlowych poza wyżej wymienionymi, innyc h strat finansowych grupa 16 dział u II ) , • krajowy rynek wprowadzania do obrotu ubezpieczeń ochrony prawnej (grupa 17 dział u II ) , bowiem działalność uczestników koncentracji pokrywa się na tych rynkach i ich łączny udział w każdym z nich przekracza próg 20 %. Zgodnie z definicją zawartą w Rozporządzeniu rynkiem właściwym, na który koncentracja wywiera wpływ w układzie horyzontalnym (poziomym), jest każdy rynek produktowy, na którym zaangażowani są co najmniej dwaj przedsiębiorcy uczestniczący w koncentracji (rynki wspólne) i gdzie koncentracja prowadzi do uzyskania łącznego udziału w rynku geograficznym w wysokości większej niż 20%. Poniżej przedstawiono szczegółowe uzasadnienie określenia rynków właściwych w aspekcie produktowym oraz geograficz nym, a także ich charakterystykę . 1. Uzasadnienie określenia rynków wspólnych w aspekcie produktowym i geograficznym , na które koncentracja wywiera wpływ w układzie horyzontalnym. 1.1. Rynki w aspekcie produktowym. Rynk ami wspólnym, na których działają przedsiębiorcy uczestniczący w koncentracji są ryn ki: (I) ubezpieczeń majątkowych i osobowych, (II) ubezpieczeń na życie, oraz (III) zarządzania pracowniczymi programami emerytalnymi („ PPE ”) . Niemniej jednak należy zwrócić uwagę, że Grupa PZU to towarzystwo ubezpieczeń i ubezpieczeń na życie (ubezpieczenia komercyjne), zaś Spółki Przejmowane to podmioty wchodzące w skład towarzystw ubezpieczeń wzajemnych. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 8 1.1.1. Rynek wprowadzania do obrotu ubezpieczeń . Działalność ubezpieczeniowa, zgodnie z u staw ą o działalności u bezpieczeniowej obejmuje : • ubezpieczenia na życie (dział I załącznika do ww. ustawy ) • ubezpieczenia majątkowe, obejmujące także ubezpieczenia osobowe (dział II załącznika do ww. ustawy ) • reasekurację. Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej , przez działalność reasekuracyjną rozumie się wykonywanie czynności związanych z przyjmowaniem ryzyka cedowanego przez zakład ubezpieczeń lub przez zakład reasekuracji oraz dalsze cedowanie przyjętego ryzyka. Mając na względzie wymóg rozłączności prowadzenia działalności ubezpieczeniowej w zakresie ubezpieczeń działu I (ubezpieczenia na życie) i działu II (ubezpieczenia majątkowe), brak substytucyjności oraz różny krąg od biorców , szeroko rozumianymi rynkami w sektorze ubezpieczeń są: ubezpieczenia na życie, ubezpieczenia majątkowe oraz reasekuracja. Powyższe jest zgodne z dotychczasow ym orzecznictw em Prezesa Urzędu 4 oraz Komisji Europejskiej 5 , dotycząc ym koncentracji w sek torze ubezpieczeń . Ubezpieczenia na życie oraz ubezpieczenia majątkowe klasyfikują się ponadto według różnych rodzajów ryzyka odpowiednio na 5 i 18 grup ubezpieczeniowych , zgodnie z załącznikiem do ustawy ubezpieczeniowej . Dział I (ubezpieczenia na życie) (1) ubezpieczenia na życie (grupa 1), (2) ubezpieczenia posagowe i zaopatrzenia dzieci (grupa 2), (3) ubezpieczenia na życie, jeżeli są związane z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (grupa 3), (4) ubezpieczenia rentowe (grupa 4), 4 Decyzja z 9 sierpnia 2018 r. nr DKK - 134/2018, decyzja z 6 kwietnia 2017 r. nr DKK - 56/2017, czy decyzja z 23 czerwca 2016 r. nr DKK - 93/2016). Tego rodzaju podejście widoczne jest również w decyzjach Komisji Europejskiej . 5 D ecyzja z 12 sierpnia 2021 r. nr M.10102, decyzja z 29 lipca 2020 r. nr M.9796, decyzja z 26 września 2019 r. nr M.9432, czy decyzja z 10 grudnia 2018 r. nr M.9056 . Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 9 (5) ubezpieczenia wypadkowe i ch orobowe, jeżeli są uzupełnieniem ubezpieczeń wymienionych w grupach 1 - 4 (grupa 5) . Dział II (ubezpieczenia majątkowe i osobowe) (1) ubezpieczenia wypadku, w tym wypadku przy pracy i choroby zawodowej, obejmujące świadczenia jednorazowe, świadczenia powtarzają ce się, połączone świadczenia, przewóz osób ( grupa 1 ), (2) ubezpieczenia choroby, obejmujące świadczenia jednorazowe, świadczenia powtarzające się i świadczenia kombinowane (grupa 2), (3) ubezpieczenia casco pojazdów lądowych, z wyjątkiem pojazdów szynowych, obe jmujące szkody w pojazdach samochodowych oraz pojazdach lądowych bez własnego napędu ( grupa 3 ), (4) ubezpieczenia casco pojazdów szynowych, obejmujące szkody w pojazdach szynowych ( grupa 4 ), (5) ubezpieczenia casco statków powietrznych, obejmujące szkody w statk ach powietrznych (grupa 5), (6) ubezpieczenia żeglugi morskiej i śródlądowej casco statków żeglugi morskiej i statków żeglugi śródlądowej, obejmujące szkody w statkach żeglugi morskiej i statkach żeglugi śródlądowej ( grupa 6 ), (7) ubezpieczenia przedmiotów w tran sporcie, obejmujące szkody na transportowanych przedmiotach, niezależnie od każdorazowo stosowanych środków transportu (grupa 7), (8) ubezpieczenia szkód spowodowanych żywiołami, obejmujące szkody rzeczowe nieujęte w grupach 3 - 7, spowodowane przez ogień, ekspl ozję, burzę, inne żywioły, energię jądrową, obsunięcia ziemi lub tąpnięcia ( grupa 8 ), (9) ubezpieczenia pozostałych szkód rzeczowych (jeżeli nie zostały ujęte w grupie 3, 4, 5, 6 lub 7), wywołanych przez grad lub mróz oraz inne przyczyny (np. kradzież), jeżel i przyczyny te nie są ujęte w grupie 8 ( grupa 9 ), (10) ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej wszelkiego rodzaju, wynikającej z posiadania i użytkowania pojazdów lądowych z napędem własnym, łącznie z ubezpieczeniem odpowiedzialności przewoźnika ( grupa 10 ), (11) ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej wszelkiego rodzaju, wynikającej z posiadania i użytkowania statków powietrznych, łącznie z ubezpieczeniem odpowiedzialności przewoźnika ( grupa 11 ), Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 10 (12) ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za żeglugę morską i śródl ądową, wynikającej z posiadania i użytkowania statków żeglugi śródlądowej i statków morskich, łącznie z ubezpieczeniem odpowiedzialności przewoźnika ( grupa 12 ), (13) ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej ogólnej) nieujętej w grupach 10 - 12 ( grupa 13 ), (14) ubezpieczenia kredytu, w tym: ogólnej niewypłacalności, kredytu eksportowego, spłaty rat, kredytu hipotecznego, kredytu rolniczego (grupa 14), (15) gwarancja ubezpieczeniowa bezpośrednia i pośrednia (grupa 15), (16) ubezpiecze nia różnych ryzyk finansowych, w tym: ryzyka utraty zatrudnienia, niewystarczającego dochodu, złych warunków atmosferycznych, utraty zysków, stałych wydatków ogólnych, nieprzewidzianych wydatków handlowych, utraty wartości rynkowej, utraty stałego źródła d ochodu, pośrednich strat handlowych poza wyżej wymienionymi, innych strat finansowych ( grupa 16 ), (17) ubezpieczenia ochrony prawnej ( grupa 17 ), (18) ubezpieczenia świadczenia pomocy na korzyść osób, które popadły w trudności w czasie podróży lub podczas nieobecno ści w miejscu zamieszkania (grupa 18). Uwzględniając zatem klasyfikację ubezpieczeń działu I i II zawartą w ww. ustawie na grupy ubezpieczeń, a także biorąc pod uwagę fakt, iż ich właściwości, składki i cele są odmienne i zazwyczaj dla klienta poszczegó lne ryzyka, od których chce się ubezpieczyć nie są substytucyjne można przyjąć, iż każdy rodzaj ubezpieczenia, zarówno na życie, jak i majątkowego może stanowić odrębny rynek produktowy. Powyższe podejście uwzględnia dotychczasowe orzecznictwo Prezesa Urzę du 6 , jak i Komisji Europejskiej 7 . Podkreślenia wymaga, iż wprawdzie od strony podażowej zakłady ubezpieczeń mogą świadczyć ubezpieczenia wielu rodzajów ryzyk, to od strony popytowej grupy ryzyk objęte klasyfikacją ustawy o działalności ubezpieczeniowej nie stanowią dla siebie substytutów . Łączny udział uczestników koncentracji w krajowych rynkach wprowadzania do obrotu: ubezpieczeń obejmujących grupy: 1, 3, 8, 9, 10, 13, 16 i 17 dział u II przekraczał 6 Decyzja z dnia 21 stycznia 2004 r., nr DAR - 3/2004 - Uniqa/Filar, Decyzja z dnia 7 sierpnia 2014 r., nr DKK - 108/2014 – PZU/ Link4, Decyzja z 9 sierpnia 2018 r. nr DKK - 134/2018 Vienna Insurance /Gothaer . 7 Decyzja z dnia 19 marca 1998 r. COMP/M.1082 - Allianz/AGF, Decyzja z dnia 20 lipca 2006 r. COM/M.4284 - Axa/Winterthur, Decyzja z dnia 4 kwietnia 2012 r., COMP/M.6521 - Talanx International/Meji Yasuda Life Insurance/Warta, Decyzja z dnia 19 listopada 2012 r. w sprawie COMP/M.6743 – Talanx International/Meji Yasuda LifeInsurance/HDI Polska. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 11 w 2022 r. poziom 20%, zatem rynki te należy uznać za rynki ,na które koncentracja wywiera wpływ w układzie horyzontalnym. 1.1.2. Rynek zarządzania pracowniczymi programami emerytalnymi. W wąskim ujęciu produktowym możliw e jest określenie – jako odrębnego rynku właściwego – rynku polegającego na oferowaniu i zarządzaniu PPE . PPE to forma dobrowolnego zbiorowego oszczędzania w ramach tzw. III filaru emerytalnego. Zasady tworzenia, uczestniczenia, prowadzenia i zarządzania PPE regulowane są przepisami odrębnej ustawy tj. ustawy z dni a 20 kwietnia 2004 r. o pracowniczych programach emerytalnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 710) . Zgodnie z tą ustawą PPE mogą być prowadzone w formie: (1) funduszu emerytalnego, zarządzanego przez Pracownicze Towarzystwo Emerytalne (PTE), (2) umowy o wnoszenie przez pracodawcę składek pracowników do funduszu inwestycyjnego, zarządzanego przez Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych (TFI), (3) umowy grupowego ubezpieczenia na życie pracowników z zakładem ubezpieczeń w formie grupowego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (UFK) , lub (4) zarządzania zagranicznego. PG TUWnŻ prowadzi działalność na rynku PPE jedynie w trzeciej z wymienionych grup, tj. w zakresie um ów grupowego ubezpieczenia na życie pracowników z zakładem ubezpieczeń w formie grupowego ubez pieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (UFK) . Na gruncie ustawy o działalności ubezpieczeniowej można co prawda mówić o tym, że jest to segment działalności określonej w grupie 3 dzia łu I ubezpieczeń tj. ubezpieczenia na życie, jeżeli są związane z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (przy czym inne produkty ubezpieczeniowe z tej grupy nie mają związku ze statusem zatrudnienia czy wysokością wynagrodzenia, a więc nie są substytutami PPE), jednak w istocie można traktować go jako odrę bny rynek , co w swoim orzecznictwie potwierdził Prezes Urzędu 8 . Należy w tym 8 Decyzja z 27 czerwca 2022 r. nr DKK - 150/2022 . Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 12 miejscu nadmienić , że PG TUWnŻ nie prowadzi działalności polegającej na zarządzaniu PPE w formie umowy o wnoszenie przez pracodawcę składek pracowników do funduszu inwestycyjnego zarządzanego przez TFI. Działalność tego przedsiębiorcy polega wyłącznie na zawieraniu umów grupowego ubezpieczenia na życie pracowników z zakładem ubezpieczeń w formie grupowego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (UFK). 1.2. Uzasadnienie określenia rynku w aspekcie geograficznym Przy wyznaczaniu geograficznego rynku właściwego dla danej koncentracji należy uwzględnić obszar, na którym, ze względu na rodzaj oferowanych usług i ich właściwości, istnienie barier dostępu do rynku, preferencje konsumentów, znaczące różnice cen i koszty transportu, panują zbliżone warunki konkurencji. 1.2.1. Rynek wprowadzania do obrotu ubezpieczeń. Specyfika i szczególne uwarunkowania prawne w zakresie funkcjonowania ubezpieczycieli powodują, że co do zasady rynek właściwy w ujęciu geograficznym jest rynkiem krajowym , co p otwierdza dotychczasowe orzecznictwo organu antymonopolowe go . Prezes Urzędu podnosił w swoich decyzjach, że za ujęciem krajowym rynku właściwego przemawiają podobne warunki konkurencji, nadzór ze strony krajowych organów finansowych (w Polsce jest to Komisja Nadzoru Finansowego), preferencje konsumentów, krajowe kanały dystrybucji i względy podatkowe – i to zarówno w ujęciu szerszym (ubezpieczeń majątkowych i ubezpieczeń na życie), jak i węższym (ubezpieczeń poszczególnych ryzyk) 9 . Wyjątek stanowią jedynie ubezpieczenia morskie, lotnicze i transportowe (grupy: 4, 5, 6, 11, 12 działu II), które uznano za rynki EOG, a także rynek reasekuracji, który ze względu na konieczność obsługi ryzyka w skali międzynarodowej i sposób prowadzenia działalności uznano za rynek o zasięgu EOG. 9 Decyzja z 9 sierpnia 2018 r. nr DKK - 134/2018, decyzja z 6 kwietnia 2017 r. nr DKK - 56/2017, czy decyzja z 23 czerwca 2016 r. nr DKK - 93/2016; w decyzjach tych przywołano także rozstrzygnięcia Komisji Europejskiej potwierdzające ujęcie krajowe rynków właściwych : M.3395 - Sampo/If Skadeförsäkring, czy M.6743 – Talanx International/Meji Yasuda LifeInsurance/HDI Polska. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 13 1.2.2. R ynek zarządzania pracowniczymi programami emerytalnymi. Jeżeli chodzi o rynek zarządzania pracowniczymi programami emerytalnymi , zasadne jest określenie przedmiotowego rynku jako rynku krajowego z uwagi na specyfikę i szczególne uwarunkowania prawne w zakresie funkcjonowania funduszy inwestycyjnych, w tym przede wszystkim podleganie nadzorowi krajowego organu regulacyjnego (w przypadku Polski – nadzorowi Komisji Nadzoru Finansowego) oraz odrębność krajowych regulacji prawnych w zakresie poszczególnych usług finansowych , co ma swoje od zwierciedlenie w praktyce decyzyjnej Prezesa Urzędu 10 . 2. Charakterystyka rynków, na które koncentracja wywiera wpływ w układzie horyzontalnym . 2.1.1. Rynek wprowadzania do obrotu ubezpieczeń . Rynki ubezpieczeniowe znajdują się obecnie w fazie pełnego ukształtowania. Najwyższą w ostatnim dziesięcioleciu, wartość składki przypisanej brutto w kwocie ponad 71,7 mld złotych odnotowano w 2012 r . Wynik ten polski rynek ubezpieczeniowy osiągnął za sprawą wzrostu składek działu I do ponad 41,6 mld złotych w wyniku sprzedaży grupowych ubezpieczeń o charakterze inwestycyjnym, głównie w segmencie bancassurance . Począwszy od 2013 r. składki działu I spadały po dwuletnich cyklach względnej stabilizacji osiągając minimum w 2020 r. na poziomie 21,8 ml d złotych. Wynikało to z systematycznej redukcji ubezpieczeń w grupie 3, za wyjątkiem niewielkiego wzrostu w 2021 r. do 22,1 mld złotych. Z kolei od 2014 r. bardzo dynamicznie wzrastały składki działu II za sprawą wzrostu wartości składki przypisanej brut to w zakresie ubezpieczeń komunikacyjnych. W 2019 r. wzrost ten wyhamował, a wartość składek działu II osiągnęła poziom 46,2 mld złotych, by w 2020 r. powrócić do kwoty 44,8 mld złotych. W 2021 r. składki ponownie odnotowały inflacyjny wzrost do historyczn ego rekordu na poziomie 47,1 mld złotych. 11 Główną barierą wejścia na rynek ubezpieczeń jest konieczność uzyskania stosownego zezwolenia Komisji Nadzoru Finansowego („ KNF ”) , jeśli wchodzący na rynek ubezpieczyciel pochodzi spoza terytorium Unii Europejskiej. Wejście na rynek ubezpieczyciela działającego 10 Choćby w de cyzji z 27 czerwca 2022 r. nr DKK - 150/2022. 11 Źródło: https://piu.org.pl/raportroczny2021/rynek - ubezpieczen - polsce - ostatnich - dziesieciu - latach Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 14 na obszarze Unii Europejskiej wymaga stosownego zgłoszenia, jednak nie jest związane z koniecznością uzyskania zezwolenia. Zakłady ubezpieczeń z innych państw członkowskich Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego mogą prowadzić działalność ubezpieczeniową w Polsce w ramach swobody świadczenia usług (notyfikując wcześniej ten fakt do KNF) lub w ramach swobody p rzedsiębiorczości (w formie oddziału). W wejściu na rynek polski tego rodzaju przedsiębiorców nie mają zastosowania bariery kontyngentowe ani taryfowe. Na koniec 2022 r. na rynku polskim działało 53 przedsiębiorców. Ze względu na to, że przedsiębiorca ofe rujący ubezpieczenia z działu I nie może oferować ubezpieczeń z działu II, duże grupy ubezpieczeniowe tworzą odrębnych przedsiębiorców działających w tych dwóch działach; obecnie w dziale I działa 24 ubezpieczycieli, a w dziale II działa 29 ubezpieczycieli . Ceny na rynku ubezpieczeń , a więc składki należne za ubezpieczane ryzyko, zależą od szeregu parametrów, w tym sumy ubezpieczenia, franszyzy, czy zakresu włączeń , w związku z czym często są one ustalane indywidu al nie dla danego ubezpieczanego ryzyka. W odniesieniu do niektórych grup, jak choćby ubezpieczeń wypadkowych i chorobowych, ubezpieczenia wypadku, czy też ubezpieczenia różnych ryzyk finansowych nie da ich się miarodajnie porównać z konkurencją, ponieważ zakres polisy ubezpieczeniowej, jej limi ty i wyłączenia mogą być różne u poszczególnych ubezpieczycieli. W innych przypadkach – jak choćby w odniesieniu do ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej wszelkiego rodzaju, wynikającej z posiadania i użytkowania pojazdów lądowych z napędem własnym – p orównanie takie w dużym zakresie jest możliwe. M arka ubezpieczyciela jest jednym z wielu czynników wpływających na wybór oferty. Jednakże równie ważne są cena oraz czynniki o charakterze jakościowym (szybka i sprawna obsługa, zakres ubezpieczenia, sprawn a likwidacja szkód). Na rynku ubezpieczeń – zwłaszcza w odniesieniu do ubezpieczeń majątkowych – można spotkać się z szerokim spektrum ich odbiorców (od osób fizycznych nabywających ubezpieczenia OC dla posiadanych przez siebie pojazdów, po wielkie koncern y lotnicze ubezpieczające całą flotę swoich samolotów) . Należy jednak zauważyć, że siłę przetargową odbiorców zwiększają pośrednicy działający na rynku, tj. głównie brokerzy i multiagenci, którzy z jednej strony koncentrują popyt większej liczby klientów, z drugiej zaś współpracują z większą liczbą ubezpieczycieli i są w stanie uzyskać w ten sposób lepsze warunki ubezpieczenia. Istotne jest również to, że grupa klientów będących przedsiębiorcami stale Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 15 wzrasta i obecnie stanowi nieco ponad połowę rynku. Są t o klienci zdecydowanie bardziej świadomi niż klient masowy, przez co ich wymagania są również odpowiednio większe. K anałami dystrybucji w odniesieniu do ubezpieczeń majątkowych i osobowych są: a. agenci; b. multiagenci (jako odmiana agentów); c. agen ci oferujący ubezpieczenia uzupełniające; d. brokerzy; e. sprzedaż bezpośrednia. Pozycja rynkowa uczestników koncentracji i ich konkurentów. Zarówno praktyka KNF, jak i orzecznictwo Prezesa Urzędu oraz Komisji Europejskiej, wskazują, że pozycja rynkowa podmiotów działających na rynkach ubezpieczeniowych mierzona jest wartością składki przypisanej brutto. Zgodnie z informacjami zgromadzonymi w toku postępowania w sprawie koncentracji, szacunkowe udziały uczestników koncentracji w 2022 r. mierzone wartością składki przypisanej brutto, w krajowy m rynku wprowadzania do obrotu ubezpieczeń na życie oraz w krajowym rynku wprowadzania do obrotu ubezpieczeń majątkowych przedstawiają się następująco. Tabela 1 – udziały uczestników koncentracji w szerokim ujęciu produktowym. Rynek właściwy Udział PZU Udział PG Udział łącznie Wprowadzanie do obrotu ubezpieczeń na życie ok. [xxx] % ok. [xxx] % ok. [xxx] % Wprowadzanie do obrotu ubezpieczeń majątkowych i osobowych ok. [xxx] % ok. [xxx] % ok. [xxx] % Źródło: Zgłoszenie. Biorąc powyższe pod uwagę wskazać należy, iż łączny udział uczestników koncentracji w krajowym rynku wprowadzania do obrotu ubezpieczeń na życie w 2022 r. kształtował się poniżej [xxx] % i wynikał głównie z udziału, jakim dysponowało PZU. Udział PG był marg inalny i nie przekroczył [xxx] %. Największymi konkurentami uczestników koncentracji na tym rynku w 2022 r. byli: TU Allianz Życie Polska S.A. z siedzibą w Warszawie, którego udział wynosił ok. 11,8%, Nationale Nederlanden TUnŻ S.A. z siedzibą w Warszawie, z udziałem rzędu ok. 10,6%, oraz TUnŻ Warta S.A. z siedzibą w Warszawie, którego szacunkowy udział wyniósł ok. 5,5%. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 16 Z kolei łączny udział uczestników koncentracji w krajowym rynku wprowadzania do obrotu ubezpieczeń majątkowych wyniósł w 2022 r. ok. [xxx] % , na co złożył się udział PZU w wysokości ok. [xxx] %, oraz udział PG rzędu ok. [xxx] %. Na tym rynku głównymi konkurentami uczestników koncentracji byli: TUiR Warta S.A. z siedzibą w Warszawie, którego udział wyniósł ok. 15,8%, STU Ergo Hestia S.A. z siedz ibą w Sopocie, z udziałem ok. 15,2%, oraz Uniqa TU S.A. z siedzibą w Warszawie, która posiadała udział wielkości ok. 6,7%. B iorąc natomiast pod uwagę wskazane już węższe rynki właściwe w ujęciu produktowym , obejmujące poszczególne ryzyka ubezpieczeń majątkowych (grupy ubezpieczeń działu II) szacunkow e udział y uczestników koncentracji w krajowych rynkach poszczególnych grup ubezpieczeń majątkowych (mierzon e wartością składki przypisanej brutto w 2022 r. ), w których udział w ka żdym z rynków przekroczył próg 2 0%, przedstawia poniższa tabela. Tabela 2 – udziały uczestników koncentracji w wąskim ujęciu produktowym. Lp. Rynek produktowy Rynek geograficzny Udział PZU Udział PG Razem 1 . Wprowadzanie do obrotu ubezpieczeń wypadku, w tym wypadku przy pracy i choroby zawodowej, obejmujące świadczenia jednorazowe, świadczenia powtarzające się, połączone świadczenia, przewóz osób – dział II grupa 1 Krajowy [xxx] % [xxx] % [xxx] % 2 . Wprowadzanie do obrotu ubezpieczeń casco pojazdów lądowych, z wyjątkiem pojazdów szynowych, obejmujące szkody w pojazdach samochodowych oraz pojazdach lądowych bez własnego napędu – dział II grupa 3 Krajowy [xxx] % [xxx] % [xxx] % 5 . Wprowadzanie do obrotu ubezpieczeń szkód spowodowanych żywiołami, obejmujące szkody rzeczowe nieujęte w g rupach 3 - 7, spowodowane przez ogień, eksplozję, burzę, inne żywioły, energię jądrową, obsunięcia ziemi lub tąpnięcia – dział II grupa 8 Krajowy [xxx] % [xxx] % [xxx] % 6 . Wprowadzanie do obrotu ubezpieczeń pozostałych szkód rzeczowych (jeżeli nie zostały ujęte w grupie 3, 4, 5, 6 lub 7), wywołanych przez grad lub mróz oraz inne przyczyny (np. kradzież), jeżeli przyczyny te nie są ujęte w grupie 8 – dział II grupa 9 Krajowy [xxx] % [xxx] % [xxx] % Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 17 7 . Wprowadzanie do obrotu ubezpieczeń odpowiedzialności cywiln ej wszelkiego rodzaju, wynikającej z posiadania i użytkowania pojazdów lądowych z napędem własnym, łącznie z ubezpieczeniem odpowiedzialności przewoźnika – dział II grupa 10 Krajowy [xxx] % [xxx] % [xxx] % 1 0 . Wprowadzanie do obrotu ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej (ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej ogólnej) nieujętej w grupach 10 - 12 – dział II grupa 13 Krajowy [xxx] % [xxx] % [xxx] % 1 1 . Wprowadzanie do obrotu ubezpieczeń różnych ryzyk finansowych, w tym: ryzyka utraty zatrudnienia, niewystarczającego dochodu, złych warunków atmosferycznych, utraty zysków, stałych wydatków ogólnych, nieprzewidzianych wydatków handlowych, utraty wartości rynkowej, utraty stałego źródła dochodu, pośrednich strat handlowych poza wyżej wymienionymi, innyc h strat finansowych – dział II grupa 16 Krajowy [xxx] % [xxx] % [xxx] % 1 2 . Wprowadzanie do obrotu ubezpieczeń ochrony prawnej – dział II grupa 17 Krajowy [xxx] % [xxx] % [xxx] % Źródło: Zgłoszenie. 2.1.2. Rynek zarządzania pracowniczymi programami emerytalnymi. R ynek zarządzania pracowniczymi programami emerytalnymi wydaje się być obecnie w fazie schyłkowej (co można by określić jako początkowy etap fazy zaniku) ze względu na to, że PPE są powolnie, ale systematycznie wypierane przez pracownicze plany kapitałowe (PPK). Po latach istotnego wzrostu liczby PPE (2019 r. i 2020 r. ), od 2021 r . notuje się spadek zainteresowania tymi programami (w 2021 r. liczba PPE prowadzonych przez pracodawców spadła o 27). Obecnie większość rynku pracowniczych programów emerytalnych koncentruje się na obsłudze obecnie istniejącego portfela, nie zaś na nowej sprzedaży mogącej prowadzić do przyrostu liczby PPE. W ejście na rynek pracowniczy ch program ów emerytalny ch wymaga rejestracji programu w KNF oraz uzyskania zezwolenia przez TFI (zarządzającego). W każdym wypadku istnieje dodatkowo konieczność spełnienia ogólnych wymogów regulacyjnych wynikających z przepisów dotyczących prowadzenia danej działalności. W szczególności w przypadku zarządzania PPE należy wskazać, że wszystkie formy tego zarządzania mogą prowadzić jedynie podmioty licencjonowane i nadzorowane przez KNF. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 18 Sami p racownicy (członkowie pracowniczych programów emerytalnych) nie dokonują indywidualnie wyboru PPE, tylko uczestniczą w programie wybranym przez pracodawcę. Zmiana zarządzającego PPE jest oczywiście możliwa, ale jedynie wówczas, gdy zachodzą przesłanki wskazane w umowie zakładowej, za zgodą pracodawcy i reprezentacji pracowników (strony społecznej), a następnie zmiany umów i rejestracji przez KNF. D ystrybucja na rynku pracowniczy ch program ów emerytalny ch ma specyficzny – uregulowany ustawowo – charakter. Do zastosowania danego programu dochodzi w wyniku zawarcia umowy między pracodawcą a reprezentacją pracowników (jest to tzw. umowa zakładowa), a następnie zawa rcia umowy między pracodawcą a instytucją finansową zarządzającą PPE, przy czym najczęściej do wyboru danej instytucji dochodzi w wyniku przetargów lub konkursów organizowanych przez pracodawców. Dystrybucja jednostek uczestnictwa funduszy odbywa się przed e wszystkim poprzez dystrybutorów jednostek uczestnictwa, czyli podmioty uprawnione do pośredniczenia w zbywaniu i odkupywaniu jednostek uczestnictwa. Jednostki uczestnictwa mogą być zbywane bezpośrednio przez fundusz lub za pośrednictwem towarzystwa, domó w maklerskich oraz za zezwoleniem KNF poprzez inne podmioty w tym za pośrednictwem osób fizycznych. Z punktu widzenia dystrybucji, TFI występują w charakterze „dostawcy" produktu, natomiast faktyczną dystrybucją zajmują się dystrybutorzy (nie dotyczy to sp ecjalistycznych funduszy inwestycyjnych otwartych o charakterze emerytalnym, w których przypadku dystrybucja jednostek uczestnictwa odbywa się bezpośrednio przez TFI w ramach własnych kanałów dystrybucji lub poprzez schemat narzucony regulacyjnie). W kraj owym rynku zarządzania pracowniczymi planami emerytalnymi, łączny udział uczestników wyniósł w 2022 r. odniesieniu do liczby posiadanych pracowniczych planów emerytalnych – [xxx] % (Grupa PZU – [xxx] %, PG TUWnŻ – [xxx] %), liczby uczestników – [xxx] % (Grupa PZU – [xxx] %, PG TUWnŻ – [xxx] %), wartości aktywów pracowniczych planów emerytalnych – [xxx] % (Grupa PZU – [xxx] %, PG TUWnŻ – [xxx] %). Podkreślić jednak w tym miejscu należy, że PG TUWnŻ jako towarzystwo ubezpieczeń wzajemnych , świadcz y swe usługi na rzecz uczestników związanych z byłą grupą PGNiG, która obecnie wchodzi w skład Grupy Orlen. Po wyłączeniu zatem aktywów zarządzanych w ramach programów oferowanych pracownikom z tej Grupy które nie są przedmiotem konkurencji pomiędzy podmiotami Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 19 działających na wskazanym rynku właściwym pomiędzy uczestnikami koncentracji brak będzie rynku wspólnego w tym zakresie. 3. Pozostałe rynki wspólne. D ziałalność uczestników koncentracji pokrywa się także na krajowy ch rynk ach wprowadzania do obrotu: • ubezpieczeń choroby, obejmujące świadczenia jednorazowe, świadczenia powtarzające się i świadczenia kombinowane (grupa 2 dział u II) , • ubezpieczeń przedmiotów w transporcie, obejmujące szkody na transportowanych przedmiotach, niezależnie od każdorazowo stosowanych środków transportu ( grupa 7 działu II) , oraz • gwarancji ubezpieczeniowych bezpośrednich i pośrednich ( grupa 15 działu II ) . Łączne udziały uczestników koncentracji na tych rynkach wyniosły w 2022 r. odpowiednio: ok. [xxx] % ( [xxx] % PZU, [xxx] % P G TUW) , ok. [xxx] % ( [xxx] % PZU, [xxx] % PG TUW) i ok. [xxx] % ( [xxx] % PZU i [xxx] % PG TUW) . Ponadto działalność uczestników koncentracji pokrywa się na rynkach EOG wprowadzania do obrotu: • ubezpieczeń casco pojazdów szynowych, obejmujące szkody w pojazdach szynowych (grupa 4 działu II), • ubezpieczeń żeglugi morskiej i śródlądowej casco statków żeglugi morskiej i statków żeglugi śródlądowej, obejmujące szkody w statkach żeglugi morskiej i statkach żeglugi śródlądowej (grupa 6 działu II), • ubezpieczeń odpowiedzi alności cywilnej wszelkiego rodzaju, wynikającej z posiadania i użytkowania statków powietrznych, łącznie z ubezpieczeniem odpowiedzialności przewoźnika (grupa 11 działu II), oraz • ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej za żeglugę morską i śródlądową, wynikającej z posiadania i użytkowania statków żeglugi śródlądowej i statków morskich, łącznie z ubezpieczeniem odpowiedzialności przewoźnika (grupa 12 działu II) . Łączne udziały uczestników konc entracji na tych rynkach nie przekracza ły w 2022 r. [xxx] %. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 20 b) koncentracja nie wywiera wpływu na żaden rynek w układzie wertykalnym Z ustaleń organu antymonopolowego wynika, iż w sprawie nie występują rynki będące jednocześnie rynkami sprzedaży i zakupu, na których indywidualny lub łączny udział przedsiębiorców uczestniczących w tej transakcji przekracza 30%. c) koncentracja wywiera wpływ w układzie konglomeratowym na poniżej wskazane rynki bowiem Grupa PZU dyspon owa ła w 202 2 r. udziałem w każdym z tych rynków przekraczającym próg 40% . Tabela 3 – udziały PZU w rynkach wywołujących wpływ w układzie konglomeratowym. Lp . Rynek produktowy Rynek geograficzny Udział PZU 1. Wprowadzanie do obrotu ubezpieczeń na życie – ( grupa 1 działu I) Krajowy [xxx] % 2. Wprowadzanie do obrotu ubezpieczeń posagowych i zaopatrzenia dzieci – ( grupa 2 d ział u I) Krajowy [xxx] % 3. Wprowadzanie do obrotu ubezpieczeń wypadkowych i chorobowych, jeżeli są uzupełnieniem ubezpieczeń wymienionych w grupach 1 - 4 – ( grupa 5 d zi ału I ) Krajowy [xxx] % Źródło: Zgłoszenie. Na podstawie zgromadzonego materiału i powyższych ustaleń organ antymonopolowy zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 18 ustawy o ochronie konkurencji Prezes Urzędu, w drodze decyzji, wydaje zgodę na dokonanie koncentracji, w wyniku której konkurencja na rynku nie zostanie istotnie ograniczona, w szczególności przez powstanie lub umocnienie pozycji dominującej na rynku. Zgodnie z art. 4 pkt 10 tej ustaw y przez pozycję dominującą rozumie się pozycję przedsiębiorcy, która umożliwia mu zapobieganie skutecznej konkurencji na rynku właściwym przez stworzenie mu możliwości działania w znacznym zakresie niezależnie od konkurentów, kontrahen tów oraz konsumentów; domniemywa się, że przedsiębiorca ma pozycję dominującą, jeżeli jego udział w rynku przekracza 40%. Podstawowym celem postępowania antymonopolowego w sprawach koncentracji jest ustalenie, czy w wyniku zrealizowania z amierzonej transakcji dojdzie do istotnego ograniczenia konkurencji na rynku właściwym. Przykładem takiego istotnego ograniczenia Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 21 konkurencji jest powstanie lub umocnienie pozycji dominującej. Należy jednakże podkreślić, że o ile powstanie lub umocnienie p ozycji dominującej będzie zawsze prowadziło do ograniczenia konkurencji na rynku, to do ograniczenia konkurencji może dojść także w przypadkach, kiedy w wyniku koncentracji nie powstaje lub nie umacnia się pozycja dominuj ąca. Samo stwierdzenie „istotne ograniczenie konkurencji” wykracza zatem poza kwestię dominacji i ma szersze znaczenie. Obejmuje bowiem sytuacje, kiedy w wyniku dokonanej koncentracji konkurencja zostaje poważnie ograniczona, a nie wiąże się to z powstaniem pozycji dominującej – może to mieć miejsce przykładowo na rynkach oligopolistycznych. Powołany przepis wskazuje, że to intensywność ograniczenia konkurencji będzie determinowała treść rozstrzygnięcia organu antymonopoloweg o. Oznacza to, że nie każde ograniczenie konkurencji będące wynikiem planowanej koncentracji będzie skutkowało wydaniem zakazu jej dokonania, a jedynie mające charakter „istotnego” ograniczenia. Oceniając rozpatrywaną koncentrację organ antymonopolowy stwierdził, iż w jej wyniku nie dojdzie do istotnego ograniczenia konkurencji na żadnym z rynków, na których prowadzą działalność jej uczestnicy. Uzasadniając powyższe należy wskazać, iż rynkami , na któr e koncentracja w ywiera wpływ w układzie horyzontalny m są: krajowy rynek ubezpieczeń na życie , oraz krajowy rynek ubezpieczeń majątkowych i osobowych (rynki w szerszym ujęciu produktowym) oraz alternatywnie przyjęte rynki w węższym ujęciu produktowym, obejmujące ubezpieczenia grup: 1, 3, 8, 9, 10, 13, 16 oraz 17 działu II załącznika do ustawy ubezpieczeniowej, tj. ubezpieczenia majątkowe , jak również krajowy rynek zarządzania pracowniczymi programami emerytalnymi (rynek w węższym ujęciu produktowym) . Łączny udział uczestników koncentracji w krajowym rynku wprowadzania do obrotu ubezpieczeń na życie wyniósł w 2022 r. ok. [xxx] % . P rzy czym należy zauważyć, że udział Grupy PZU w tym rynku już przed dokonaniem koncentracji przekraczał próg procentow y , z któr ego przekroczeniem ustawa o ochronie konkurencji wiąże domniemanie posiadania pozycji dominującej , zaś w wyniku koncentracji zyska ona przyrost rzędu [xxx] punktu procentowego . Z kolei w odniesieniu do krajowego rynku ubezpieczeń majątkowych i osobowych, łączny udział uczestników koncentracji wyniósł w 2022 r. ok. [xxx] %, a więc kształtował się poniżej progu procentowego, z któr ego przekroczeniem ustawa o ochronie konkurencji wiąże Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 22 domniemanie posiadania pozycji dominującej, zaś przyrost Grupy PZU w tym rynku w wyniku niniejszej koncentracji wyniesie [xxx] punktu procentowego . Natomiast łączny udział uczestników koncentracji w krajowych rynkach wprowadzania do obrotu poszczególnych grup ubezpieczeń w 2022 r. przedstawia się następująco: − w zakresie ubezpieczeń z grupy 1 działu II (ubezpieczenia wypadku, w tym wypadku przy pracy i choroby zawodowej, obejmujące świadczenia jednorazowe, świadczenia powtarzające się, połączone świadczenia, przewóz osób) – ok . [xxx] % (udział PZU – ok . [xxx] % , a udział PG – ok . [xxx] % ) , − w zakresie ubezpieczeń z grupy 3 działu II (ubezpieczenia casco pojazdów lądowych, z wyjątkiem pojazdów szynowych, obejmujące szkody w pojazdach samochodowych oraz pojazdach lądowych bez własnego nap ędu) – ok. [xxx] % (udział PZU – ok. [xxx] %, a udział P G – ok. [xxx] %), − w zakresie ubezpieczeń z grupy 8 działu II (ubezpieczenia szkód spowodowanych żywiołami, obejmujące szkody rzeczowe nieujęte w grupach 3 - 7, spowodowane przez ogień, eksplozję, burzę, in ne żywioły, energię jądrową, obsunięcia ziemi lub tąpnięcia) – ok. [xxx] % (udział PZU – ok. [xxx] %, a udział P G – ok. [xxx] %), − w zakresie ubezpieczeń z grupy 9 działu II (ubezpieczenia pozostałych szkód rzeczowych, jeżeli nie zostały ujęte w grupie 3, 4, 5, 6 lub 7, wywołanych przez grad lub mróz oraz inne przyczyny np. kradzież, jeżeli przyczyny te nie są ujęte w grupie 8) – ok. [xxx] % (udział PZU – ok. [xxx] %, a udział P G – ok. [xxx] %), − w zakresie ubezpieczeń z grupy 10 działu II (ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej wszelkiego rodzaju, wynikającej z posiadania i użytkowania pojazdów lądowych z napędem własnym, łącznie z ubezpieczeniem odpowiedzialności przewoźnika) – ok. [xxx] % (udział PZU – ok. [xxx] %, a udział P G – ok. [xxx] %), − w zakresie ubezpieczeń z grupy 13 działu II (ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej ogólnej) nieujętej w grupach 10 - 12) – ok. [xxx] % (udział PZU – ok. [xxx] %, a udział P G – ok. [xxx] %), − w zakresie ubezpieczeń z grupy 16 działu II (ubezpieczenia różnych ryzyk finansowych, w tym: ryzyka utraty zatrudnienia, niewystarczającego dochodu, złych warunków atmosferycznych, utraty zysków, stałych wydatków o gólnych, nieprzewidzianych wydatków handlowych, utraty wartości rynkowej, utraty stałego źródła dochodu, pośrednich strat handlowych poza wyżej wymienionymi, innych strat finansowych) – ok. [xxx] % (udział PZU – ok. [xxx] %, a udział P G – ok. [xxx] %), Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 23 − w zak resie ubezpieczeń z grupy 17 działu II (ubezpieczenia ochrony prawnej – ok. [xxx] % (udział PZU – ok. [xxx] %, a udział P G – ok. [xxx] %) . Powyższe udziały wynikają głównie z dotychczasowej pozycji Grupy PZU na tych rynkach. Udział Spółek Przejmowanych w tych rynkach waha się od [xxx] % do [xxx] %. Ponadto wskazać należy, że zarówno n a krajowym rynku usług ubezpieczeń na życie, jak i krajowym rynku ubezpieczeń majątkowych i osobowych uczest nicy koncentracji spotykają się z silną konkurencją ze strony innych uczestników . I tak, n a krajowym rynku usług ubezpieczeń na życie konkurują z taki mi podmiot ami , jak: TU Allianz Życie Polska S.A. – posiadające udział w wysokości ok. 11,8%, Nationale Nederlanden TUnŻ S.A. z udziałem ok. 10,6% oraz TUiR Warta S.A. posiadające udział w wysokości ok. 5,5%. Natomiast największymi konkurentami uczestników koncentracji na krajowym rynku ubezpieczeń majątkowych i osobowych są: TUiR Warta S.A. posiadające w 2022 r. udział w tym rynku na poziomie ok. 15,8%, STU Ergo Hestia S.A. – z udziałem ok. 15,2% oraz Uniqa TU S.A. – z udziałem ok. 6,7%, których udział rynkowy stanowi przeciwwagę siły rynkowej, jaką posiada Grupa PZU . W krajowym rynku zarządzania pracowniczymi programami emerytalnymi (w węższym ujęciu produktowym) łączny udział uczestników koncentracji wynosił w 2022 r. ok. [xxx] – [xxx] %, w tym, udział PZU wyniósł ok. [xxx] – [xxx] %, a udział PG TUWnŻ ok. – [xxx] %. Udział w krajowym rynku zarządzania pracowniczymi programami emerytalnymi jest zatem nieznacznie wyższy od progu procentowego, z którym ustawa o ochronie konkurencji wiąże posiadanie pozycji dominującej. Jednakże wielkość ta wynika głównie z dotychczasoweg o udziału PZU w tym rynku, wynoszącego ok. [xxx] – [xxx] % . Natomiast szacunkowy udział PG TUWnŻ w krajowym rynku zarządzania pracowniczymi programami emerytalnymi jest marginalny i wyniósł w 2022 r. jedynie ok. – [xxx] %, a zatem w wyniku dokonania koncentr acji, wzmocnienie pozycji PZU w tym rynku będzie nieznaczne – na poziomie ok. [xxx] . Podkreślić jednak w tym miejscu należy, że PG TUWnŻ jako towarzystwo ubezpieczeń wzajemnych świadczy swe usługi na rzecz uczestników związanych z byłą grupą PGNiG, która obecnie wchodzi w skład Grupy Orlen. Po wyłączeniu zatem aktywów zarządzanych w ramach programów oferowanych pracownikom z tej Grupy , które nie są przedmiotem konkurencji pomiędzy podmiotami Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 24 działających na wskazanym rynku właściwym pomiędzy uczestnikami koncentracji , brak będzie rynku wspólnego w tym zakresie. K oncentracja nie wywrze istotn ego wpływu na t en ryn e k , albowiem przyrost udziału rynkowego , jaki na skutek przejęcia PG TUW uzyska Grupa PZU, będzie marginalny . Jak wskazuje praktyka orzecznicza Prezesa UOKiK, marginalny wzrost udział u rynkow ego w wyniku koncentracji , co do zasady , nie tworzy ryzyk dla konkurencji , nawet jeśli łączny udział stron jest znaczący. Taka sytuacja ma miejsce właśnie w niniejszym przypadku. Należy w tym miejscu również zauważyć , że działalność wynikająca z obsługi PPE, [xxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxx] . Podobnie zorganizowana jest działalność prowadzona przez PG TUW , która również pole ga na oferowaniu ubezpieczeń członkom towarzystw ubezpieczeń wzajemnych , tj. uczestnik om związanych z byłą grupą PGNiG , nie zaś konsumentom jako odbiorcom zanonimizowanej oferty. PZU zatem tylko w nieznacznym stopniu zwiększy liczbę obsługiwanych polis oraz przypis składki z tego tytułu, co w skali działalności tego podmiotu będzie miało marginalne znaczenie . Rynek pracowniczych programów emerytalnych znajduje się obecnie w fazie schyłkowej. Z uw agi na rosnącą popularność Pracowniczych Planów Kapitałowych o d 2020 r. aktywna sprzedaż PPE zatrzymała się na poziomie jednostkowych rejestracji w ciągu rok u , co daje podstawy do przypuszczeń, że w ciągu kilku najbliższych lat pracownicze programy emeryta lne zostaną całkowicie wyparte przez Pracownicze Plany Kapitałowe . K oncentracja wywiera wpływ w układzie konglomeratowym na krajow e rynki wprowadzania do obrotu : ubezpiecze ń na życie ( d ział I, grupa 1) , ubezpiecze ń posagow ych i zaopatrzenia dzieci ( d ział I, grupa 2) , oraz ubezpieczenia wypadkowego i chorobowego, jeżeli są uzupełnieniem ubezpieczeń wymienionych w grupach 1 - 4 ( d ział I, grupa 5) – wynikający z posiadanej na ty ch rynkach pozycji PZU, przekraczającej poziom 40%, jednakże brak jest podstaw do uznania, że w wyniku koncentracji siła rynkowa uczestników koncentracji z tych rynków zostanie przeniesiona na rynki wspólne dla uczestników koncentracji . Rozpatrywana koncentracja nie wywiera natomiast wpływu na żaden rynek w układzie wertykalnym . Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 25 Biorąc powyższe pod uwagę należy uznać, iż przedmiotowa transakcja nie spowoduje istotnego ograniczenia konkurencji na rynku, w szczególności poprzez powstanie lub umocnienie pozycji dominującej. Rozpatrywana koncentracja spełnia zatem przesłank i określone w art. 18 ustawy o ochronie konkurencji , co uzasadnia wydanie przez Prezesa Urzędu zgody na jej dokonanie. Wobec powyższego orzeczono, jak w sentencj i . POUCZENIE : Zgodnie z art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz.U. 2023 poz. 1689 ze zm. ) w związku z art. 479 28 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1550 ) – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w terminie miesiąca od dnia jej doręczenia. Zgodnie z art. 3 ust. 2 pkt 9 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądo wych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1144 ), odwołanie od decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów podlega opłacie stałej w kwocie 1 000 zł. Zgodnie z art. 103 ust. 1 i 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych sąd m oże przyznać zwolnienie od kosztów sądowych osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej niebędącej osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, jeżeli wykazała, że nie ma dostatecznych środków na ich uiszczenie, spółka handlowa powinna wykazać ta kże, że jej wspólnicy albo akcjonariusze nie mają dostatecznych środków na zwiększenie majątku spółki lub udzielenie spółce pożyczki. Zgodnie z art. 105 ust. 1 zd. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, wniosek o przyznanie zwolnienia od koszt ów sądowych należy zgłosić na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy. Stosownie do treści art. 117 § 1, § 3 i § 4 zd. 1 Kodeksu postępowania cywilnego strona zwolniona przez sąd od kosztów sądowych w ca łości lub części, może domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. Osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna, której ustawa przyznaje zdolność sądową, niezwolniona przez sąd od kosztów sądowych, może się domagać ustanowienia adwokata lub radc y prawnego, jeżeli wykaże, że nie ma Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pl. Powstańców Warszawy 1 < 00 - 950 Warszawa tel. 22 55 60 122 < faks 22 827 97 23 dkk@uokik.gov.pl < www.uokik.gov.pl Strona 26 dostatecznych środków na poniesienie kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego. Wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego strona zgłasza wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych lub osobno, na piśmie lub ustnie do protokołu, w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy. Z upoważnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów DYREKTOR Departamentu Kontroli Koncentracji Robert Kamiński Otrzymuje: Powszechny Zakład Ubezpieczeń S.A., Warszawa za pośrednictwem pełnomocnika: [Informacja prawnie chroniona]