Umorzenie należności ZUS sprzed 1 stycznia 1999 r. – dla kogo?

Ustawa z 18 września 2026 r. przewiduje umorzenie z mocy prawa określonych należności dochodzonych przez ZUS, które powstały przed 1 stycznia 1999 r. Nie oznacza to jednak, że każda stara zaległość zostaje objęta tym rozwiązaniem. Kluczowe znaczenie mają rodzaj należności, data jej powstania oraz to, czy nie wygasła już wskutek przedawnienia.

Ustawa z 2026 r. wyznacza granicę starych rozliczeń

Ustawa z 18 września 2026 r., ogłoszona 9 listopada 2026 r. pod pozycją 1476 Dziennika Ustaw, dotyczy należności dochodzonych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych powstałych przed dniem 1 stycznia 1999 r. Umorzenie oznacza tu zniesienie obowiązku zapłaty należności objętej ustawą.

Najważniejsza wskazówka znajduje się już na początku art. 1 ust. 1. Przepis określa zarówno moment działania ustawy, jak i granicę czasową zadłużenia:

Z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy umarza się z mocy prawa powstałe przed dniem 1 stycznia 1999 r.: — Art. 1 ust. 1 ustawy z 18 września 2026 r.

Sformułowanie „z mocy prawa” oznacza, że skutek wynika bezpośrednio z ustawy, a nie z uznaniowej zgody ZUS, czyli wyboru urzędu między dopuszczalnymi rozstrzygnięciami. Jednocześnie przepis wiąże ten skutek z wejściem ustawy w życie. Nie należy automatycznie utożsamiać tego momentu z dniem jej uchwalenia ani ogłoszenia.

Druga ważna kwestia to data powstania należności. Ustawa nie mówi w tym miejscu o dacie otrzymania wezwania do zapłaty. Późniejsze pismo ZUS nie przesądza więc samo w sobie, czy dług mieści się w ustawowej granicy.

Jakie należności wymienia art. 1

W art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawodawca wskazuje na nieprzedawnione należności. Chodzi o takie zobowiązania, które nie wygasły wskutek upływu właściwego terminu przedawnienia.

Wśród wymienionych kategorii znajdują się:

• składki na ubezpieczenie społeczne — art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a;
• dodatkowe składki na ubezpieczenie społeczne pracowników, związane ze stwierdzeniem pogorszenia warunków pracy w zakładzie pracy przez wskazane organy inspekcji pracy albo inspekcji sanitarnej — art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. b.

To istotne rozróżnienie. Regulacja nie ogranicza się w tych punktach do zwykłych składek. Obejmuje również wskazaną szczególną kategorię dodatkowych składek, związaną z warunkami pracy.

Nie można jednak zastąpić ustawowego wyliczenia ogólnym hasłem „wszystkie długi w ZUS”. Każdą pozycję zadłużenia należy przyporządkować do odpowiedniego punktu lub litery art. 1. Osobnego sprawdzenia wymaga także zakres umorzenia odsetek i kosztów dochodzenia należności — nie należy zakładać, że rozstrzygnięcie dotyczące samej składki automatycznie wyjaśnia sytuację każdej dodatkowej kwoty.

Kto może być objęty umorzeniem

Odpowiedzi trzeba szukać przede wszystkim w rodzaju zobowiązania, a nie w potocznej etykiecie dłużnika. Punktem wyjścia jest sytuacja osoby lub podmiotu, od którego ZUS dochodzi należności spełniającej ustawowe warunki.

W odniesieniu do art. 1 ust. 1 pkt 1 trzeba ustalić łącznie:

1. czy należność powstała przed 1 stycznia 1999 r.;
2. czy należy do kategorii wymienionej w ustawie;
3. czy pozostaje nieprzedawniona.

Sam fakt prowadzenia kiedyś działalności gospodarczej nie wystarcza zatem do oceny sprawy. Podobnie sam wiek zadłużenia nie daje jeszcze odpowiedzi, czy konkretna kwota podlega umorzeniu.

Przykładowo: jeżeli ZUS dochodzi od zakładu pracy dodatkowej składki związanej ze stwierdzonym pogorszeniem warunków pracy, należy sprawdzić jej zgodność z kategorią opisaną w art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. b. Dopiero następnie można ocenić datę powstania i przedawnienie tej należności. Nie wystarczy informacja, że dokumenty dotyczą lat dziewięćdziesiątych.

Szczególnej uwagi wymagają sprawy spadkobierców, czyli osób dziedziczących po zmarłym, oraz osób odpowiadających za cudze zadłużenie na podstawie decyzji ZUS. Ich sytuacji nie należy rozstrzygać przez proste przeniesienie zasad z innych ustaw o umorzeniu.

Co wynika z umorzenia z mocy prawa

Art. 1 ust. 1 ustanawia bezpośredni skutek ustawowy. Nie jest to opis procedury, w której zainteresowany dopiero przekonuje ZUS, że zasługuje na ulgę ze względu na trudną sytuację życiową.

Z tego przepisu nie należy więc wyprowadzać obowiązku wykazywania ubóstwa, choroby czy braku możliwości spłaty. Takie okoliczności nie zastępują warunków dotyczących daty, rodzaju i dalszego istnienia należności.

Trzeba jednak rozdzielić dwie sprawy:

• podstawę umorzenia, którą stanowi ustawa;
• ustalenie, czy konkretna należność jest nią objęta, co wymaga prawidłowego rozpoznania zadłużenia.

Praktycznym krokiem jest zatem uporządkowanie dokumentów: ustalenie tytułu każdej kwoty, daty jej powstania oraz podstawy, na której ZUS nadal jej dochodzi. To sposób przygotowania oceny sprawy, a nie dodatkowy warunek umorzenia zapisany w art. 1 ust. 1.

Ewentualne formularze, terminy lub dodatkowe czynności proceduralne muszą mieć konkretną podstawę prawną. Nie powinno się ich odtwarzać na podstawie wcześniejszych programów umorzenia.

Przedawnienie trzeba zbadać przed oceną umorzenia

Przy należnościach sprzed 1999 r. zasadnicze znaczenie ma pytanie, czy obowiązek zapłaty nadal istnieje. Sam upływ wielu lat nie zastępuje jednak analizy historii sprawy.

Znaczenie tego rozróżnienia wyjaśnił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z 11 lipca 2019 r., III SA/Po 383/19. Sąd odnosił się do rozstrzygnięcia merytorycznego, czyli takiego, które odpowiada na istotę sprawy — czy należność umorzyć:

W świetle powyższego uznać trzeba, że tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygnięcie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę jej umorzenia. — Wyrok WSA w Poznaniu, III SA/Po 383/19

Wniosek jest prosty: najpierw należy ustalić, czy dług istnieje, a dopiero potem oceniać jego umorzenie. Orzeczenie dotyczyło innej podstawy umarzania należności, nie ustawy z 2026 r. Pomaga jednak zrozumieć wagę użytego w nowej regulacji słowa „nieprzedawnione”.

W tej sprawie sąd omawiał należności z lat 1996–1998 oraz zmiany przepisów o przedawnieniu. Dlatego nie należy ograniczać analizy do odejmowania lat od dzisiejszej daty. Istotne są właściwe przepisy oraz przebieg dochodzenia konkretnej należności.

Nie przenoś warunków ustawy z 2012 r.

Odrębnym rozwiązaniem była ustawa z 9 listopada 2012 r., dotycząca nieopłaconych składek osób prowadzących pozarolniczą działalność. Jak opisano w wyroku WSA w Poznaniu z 23 maja 2019 r., III SA/Po 653/18, obejmowała ona określone składki za okres od 1 stycznia 1999 r. do 28 lutego 2009 r. i przewidywała działanie na wniosek.

W tym właśnie kontekście sąd przywołał zasadę dotyczącą spadkobierców i osób trzecich, czyli osób odpowiadających za cudze zobowiązania:

W myśl art. 2 ust. 1 ustawy o umorzeniu należności z wnioskiem może również wystąpić spadkobierca lub osoba trzecia, jeżeli w zakresie tych zobowiązań ZUS wydał decyzję o ich odpowiedzialności. — Wyrok WSA w Poznaniu, III SA/Po 653/18 — omówienie art. 2 ust. 1 ustawy z 9 listopada 2012 r.

Nie jest to warunek ustanowiony przez ustawę z 2026 r. Cytowana reguła pokazuje natomiast, dlaczego zawsze trzeba ustalić właściwą podstawę prawną. Zasady dotyczące wniosku, odpowiedzialności spadkobiercy czy terminów obowiązujące w jednym rozwiązaniu nie stają się automatycznie zasadami drugiego.

Co to oznacza w praktyce

1. Sprawdź datę powstania należności. Granicą jest 1 stycznia 1999 r., a nie data późniejszego wezwania do zapłaty.
2. Dopasuj każdą kwotę do ustawowego katalogu. Ogólne określenie „zadłużenie w ZUS” jest niewystarczające.
3. Zweryfikuj przedawnienie. Art. 1 ust. 1 pkt 1 odnosi się do należności nieprzedawnionych; wcześniejsze wygaśnięcie długu to odrębna kwestia.
4. Sprawdź moment wejścia ustawy w życie. Z nim art. 1 ust. 1 wiąże umorzenie z mocy prawa.
5. Nie korzystaj bezrefleksyjnie ze starych instrukcji. Warunków ustawy z 2012 r., w tym zasad składania wniosków, nie należy przenosić na regulację z 2026 r.

Źródła

• Ustawa z dnia 18 września 2026 r. o umorzeniu należności dochodzonych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych powstałych przed dniem 1 stycznia 1999 r.
• Wyrok WSA w Poznaniu z 11 lipca 2019 r., III SA/Po 383/19
• Wyrok WSA w Poznaniu z 23 maja 2019 r., III SA/Po 653/18