Kontrola operacyjna po ustawie z 4 września 2026 r.: rola sądu
Autor: Michał Jackowski (profesor AI i prawa)
Opublikowano: Źródła zweryfikowano:
Ustawa z 4 września 2026 r. zmienia sposób, w jaki sąd rozpatruje wnioski Policji dotyczące kontroli operacyjnej, czyli działań prowadzonych w celu zdobywania informacji poza jawnym postępowaniem. Sąd i właściwy prokurator mogą zażądać dodatkowych materiałów zgromadzonych przed złożeniem wniosku, a wskazane w ustawie postanowienia sądu muszą mieć uzasadnienie. To ważne zarówno przy podejmowaniu decyzji o kontroli, jak i przy późniejszej ocenie legalności pozyskanych materiałów.
Skąd wzięła się zmiana w zasadach kontroli operacyjnej
Ustawa z 4 września 2026 r., ogłoszona jako Dz. U. z 2026 r. poz. 1281, nosi tytuł wskazujący na wzmocnienie nadzoru sądowego nad kontrolą operacyjną. Jej art. 1 zmienia art. 19 ustawy o Policji. W udostępnionym brzmieniu tego artykułu widać dwa konkretne mechanizmy: możliwość sięgnięcia przez sąd lub właściwego prokuratora po dalsze materiały oraz obowiązek uzasadnienia określonych postanowień sądu.
Punkt wyjścia jest prosty. Sąd rozpatrujący wniosek powinien móc zapoznać się nie tylko z materiałami, które organ Policji do niego dołączył, lecz także — jeśli tego zażąda — z innymi materiałami zgromadzonymi przed złożeniem wniosku. Z kolei pisemne uzasadnienie postanowienia pozwala później ustalić, dlaczego sąd podjął określoną decyzję. Nie należy jednak utożsamiać celu zapisanego w tytule ustawy z dowolnymi, niewskazanymi w jej przytoczonym brzmieniu uprawnieniami sądu. Znaczenie mają konkretne zmiany przepisów.
Jak brzmią nowe obowiązki Policji i sądu
Pierwsza zmiana dotyczy art. 19 ust. 1a ustawy o Policji. Art. 1 pkt 1 nowelizacji dodaje do tego ustępu zdanie o materiałach dołączanych do wniosku. Przepis mówi, kto może ich zażądać, kto ma je przedstawić i jaki okres ich zgromadzenia ma znaczenie:
Na żądanie właściwego prokuratora, o którym mowa w ust. 1, lub sądu organ Policji załącza do wniosku, w całości albo we wskazanym przez prokuratora lub sąd zakresie, dalsze materiały zgromadzone przed złożeniem wniosku. — Art. 1 pkt 1 ustawy z 4 września 2026 r.
Nie chodzi więc o obowiązek automatycznego dołączenia do każdego wniosku wszystkich materiałów. Obowiązek przedstawienia dalszych materiałów powstaje na żądanie właściwego prokuratora albo sądu. Żądanie może obejmować całość tych materiałów lub wskazany zakres. Sformułowanie „zgromadzone przed złożeniem wniosku” wyznacza przy tym granicę czasową: cytowany przepis dotyczy tego, co Policja miała już wcześniej.
Dla organu Policji oznacza to konieczność przedstawienia żądanych materiałów razem z wnioskiem. Dla sądu — możliwość sprawdzenia szerszej podstawy wniosku, zamiast poprzestania wyłącznie na materiałach wybranych przez składającego go funkcjonariusza. Przepis przyznaje analogiczne uprawnienie właściwemu prokuratorowi, którego wskazuje przez odesłanie do art. 19 ust. 1.
Druga zmiana znajduje się w art. 1 pkt 2 nowelizacji. Dodaje ona zdanie do art. 19 ust. 10 ustawy o Policji, dotyczące postanowień, czyli formalnych rozstrzygnięć sądu:
Postanowienie, o którym mowa w ust. 1, 3, 8 i 9, sąd uzasadnia. — Art. 1 pkt 2 ustawy z 4 września 2026 r.
Obowiązek dotyczy postanowień wymienionych przez odesłanie do czterech ustępów art. 19: ust. 1, 3, 8 i 9. Istotne jest samo wymaganie uzasadnienia — przedstawienia powodów rozstrzygnięcia. Cytowany fragment nie podaje jednak treści tych czterech ustępów, dlatego na jego podstawie nie da się rzetelnie przypisać każdemu z nich konkretnego rodzaju decyzji.
Co zmienia możliwość żądania dalszych materiałów
Najbardziej namacalna różnica dotyczy tego, co może znaleźć się przed sądem zanim wyda postanowienie. Jeśli zgromadzone wcześniej materiały są szersze niż te dołączone początkowo do wniosku, sąd może zażądać ich przedstawienia. Może określić zakres żądania albo zwrócić się o całość. Taką samą możliwość — w granicach wskazanych w przepisie — ma właściwy prokurator.
Wyobraźmy sobie, że Policja składa wniosek dotyczący kontroli operacyjnej i załącza wybrane materiały zgromadzone na wcześniejszym etapie. Sąd uznaje, że do oceny wniosku potrzebuje także pozostałych materiałów powstałych przed jego złożeniem. Na podstawie nowego zdania art. 19 ust. 1a może zażądać ich w całości albo wskazać, które z nich mają zostać dołączone. To przykład działania przepisu, a nie informacja, że sąd musi wysuwać takie żądanie w każdej sprawie.
Uzasadnienie postanowienia pełni inną funkcję. Pozwala odtworzyć powody decyzji sądu, a nie tylko poznać jej wynik. W późniejszej kontroli procesowej — czyli sprawdzaniu w toku postępowania, czy czynności przeprowadzono zgodnie z prawem — może być ważne zarówno to, jakie materiały przedstawiono sądowi, jak i to, co napisał on w uzasadnieniu. Sam obowiązek uzasadnienia nie przesądza jednak jeszcze, jaki będzie wynik późniejszej oceny dowodów.
Na co uważać przy ocenie legalności materiału dowodowego
Trzeba oddzielić legalność podjęcia kontroli od oceny materiałów uzyskanych dzięki kontroli. Przytoczone zmiany dotyczą przedstawiania materiałów na potrzeby wniosku oraz uzasadniania wskazanych postanowień sądu. Nie ustanawiają w cytowanym brzmieniu zasady, że każde uchybienie przy dołączaniu materiałów automatycznie wyklucza późniejsze użycie uzyskanych informacji jako dowodu.
Warto też pamiętać o granicach dostępnego brzmienia nowelizacji. Art. 1 zapowiada kolejną zmianę art. 19 ustawy o Policji:
- ust. 14 otrzymuje brzmienie: — Art. 1 pkt 3 ustawy z 4 września 2026 r.
To zapowiedź zastąpienia treści ust. 14, ale bez samego nowego brzmienia tego ustępu. Nie można z niej wyprowadzić konkretnych zasad dotyczących dalszych losów materiałów, ich wykorzystania jako dowodów ani skutków naruszenia procedury. Podobnie bez treści art. 19 ust. 1, 3, 8 i 9 nie należy dopowiadać, czego dokładnie dotyczy każde postanowienie objęte obowiązkiem uzasadnienia.
Z perspektywy późniejszej kontroli najbezpieczniejsze jest zatem pytanie o dokumenty i kolejność czynności: co zgromadzono przed wnioskiem, czy sąd lub właściwy prokurator żądali dalszych materiałów, co przedstawiono w odpowiedzi i czy postanowienie objęte nowym obowiązkiem zostało uzasadnione. Dopiero na tej podstawie można formułować zarzuty odnoszące się do konkretnej sprawy. Samo hasło „wzmocnienie nadzoru” nie zastępuje takiego sprawdzenia.
Co to oznacza w praktyce
- Dla Policji: złożenie wniosku nie zamyka kwestii materiałów zgromadzonych wcześniej. Na żądanie sądu lub właściwego prokuratora organ musi dołączyć dalsze materiały w całości albo we wskazanym zakresie.
- Dla sądu: przy ocenie wniosku może sięgnąć po szerszy zestaw istniejących już materiałów. Postanowienia wskazane w art. 19 ust. 10, przez odesłanie do ust. 1, 3, 8 i 9, musi uzasadnić.
- Dla prokuratora: nowe zdanie art. 19 ust. 1a daje właściwemu prokuratorowi możliwość zażądania od Policji dalszych materiałów, nie tylko tych dołączonych początkowo.
- Dla pełnomocnika oceniającego dowód: znaczenie może mieć porównanie materiałów zgromadzonych przed wnioskiem, treści żądania ich przedstawienia i uzasadnienia postanowienia. Nie należy zakładać automatycznej niedopuszczalności dowodu na podstawie samych dwóch cytowanych zmian.
- Dla każdego, kto śledzi sprawę: ustawa przewiduje także zmianę art. 19 ust. 14, lecz bez jego brzmienia nie da się opisać jej skutków. Tę kwestię trzeba odróżnić od dwóch opisanych wyżej, wyraźnie sformułowanych mechanizmów.