Ts 173/22

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 1 grudnia 2023 r. Pozycja 324 POSTANOWIENIE z dnia 30 marca 2023 r. Sygn. akt Ts 173/22 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Pszczółkowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu nieja wnym skargi konstytucyjnej M.J. o zbadanie zgodności: 1) art. 394 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilne- go (Dz. U. Nr 43 , poz. 296 , ze zm.) z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 767 4 § 1 1 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 1 i 2, art. 77 ust. 1 i 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji; 3) art. 394 1a ustawy – Kodeks postępowania cywilnego w zakresie „zwrotu «pierwszej instancji»” z art. 4 5 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1, art. 2 w związ- ku z art. 45 ust. 1, art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 45 ust. 1 oraz art. 64 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 16 sierp nia 2022 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia na tle nastę - pując ych spraw . W pierwszej z nich Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w T. , w sprawie egzekucyjnej przeciwko skarżącemu prowadzonej z wniosku wierzyciela (Skarbu Państwa – Kancelarii Sejmu RP), postanowieniem z 19 sierpnia 2021 r. (sygn. akt […] ) : 1) umorzy ł z urzędu postępowanie egzekucyjne z powodu bezskuteczności egzekucji ; 2) przyzna ł wierzy - cielowi koszty zastępstwa prawnego w postępowaniu egzekucyjnym w wysokości 45 ,00 zł ; 3) ustali ł koszty niezbędne do celowego przeprowadzenia egzekucji – obciążające dłużnika na kwotę 166,67 zł ; 4) rozliczy ł zaliczkę uiszczoną przez wierzyciela w kwocie 108,20 zł w ten OTK ZU B/2023 Ts 173/22 poz. 324 2 sposób, że kwotę tę przeznaczy ł na pokrycie wydatków postępowania oraz 5) wezwa ł wierzyciela do zapłaty wydatków gotówkowych kwocie 58,47 zł. Skarga , którą skarżący wniósł n a postanowienie komornika została oddalona postanow ieniem Sądu Rejonowego w T. z 12 październik a 2021 r. (sygn. akt […] ). Zażalenie na powyższe rozstrzygnięcie zostało natomiast oddalone postanowieniem tego sądu z 30 grudnia 2 021 r. (sygn. akt […] ). Na postanowienie Sądu Rejonowego z 30 grudnia 2021 r. skarżący wniósł zażalenie adresowane do Sądu Okręgowego w K. , IV Wydział Cywilny Odwoławczy . Postanowieniem z 12 kwietnia 2022 r. (sygn. akt […] ) Sąd Okręgowy odrzucił je jako niedopuszczaln e . W uzasadnieniu wskazał, że w postępowaniu egzekucyjnym kwestię dopuszczalności zażaleń reguluje art. 767 4 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks post ę powania cywilnego (Dz. U . z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.), zgodnie z którym zażalenie na postanowie- nie sądu przysługuje tylko w przypadkach wskazanych w ustawie. W postępowaniu egzeku- cyjnym kontrola czynności komornika sądowego następuje w drodze wniesienia skargi (art. 767 § 1 k.p.c.), przy czym sąd rozpoznający skargę działa jako sąd pierwszej instancji. Oznacza to , zgodnie z zasadą dwuinstancyjności każdego postępowania sądowego , że rozpo- znanie zażalenia na postanowienie sądu rejonowego wydane w wyniku rozpoznania skargi na czynność komornika sądowego kończy daną sprawę w toku instancji, bowiem sąd rejonowy rozpoznający takie zażalenie działa już jako sąd drugiej instancji. Sąd Okręgowy podkreślił, ż e w świetle obowiązującego prawa zażalenia na postanowienia wydane w toku postępowania egzekucyjnego rozpoznaje sąd, który je wydał, a nie sąd okręgowy (por. art. 767 4 § 1 1 k.p.c.). Podzielenie stanowiska skarżącego o dopuszczalności kolejnego zażalenia p rowadziłoby do przyjęcia nieakceptowalnego stanu, iż postępowanie przed sądem okręgowym przybrałoby postać nieznanego w polskim ustawodawstwie postępowania trójinstancyjnego. Na powyższe postanowienie skarżący wniósł zażalenie . Sąd Okręgowy postanowie- niem z 13 maja 2022 r. (sygn. akt […] ) odrzucił je także i tym razem jako niedopuszczalne. W uzasadnieniu ponownie wskazał, że zaskarżone postanowienie wydane zostało przez sąd drugiej instancji . Zażalenie na postanowienie sądu drugiej instancji przysługuje tylko wtedy, gdy przepis tak stanowi. Takimi przepisami są art. 394 1 § 1 i 1 1 k.p.c., który ustanawia zażale- nie do Sądu Najwyższego i art. 394 2 § 1 i 1 1 k.p.c., statuujący zażalenie do innego składu sądu drugiej instancji. W żadnym innym przypadku zażalenie od postanowienia sądu drugiej in- stancji nie przysługuje . W szczególności zaś żaden przepis k.p.c. nie przewiduje dopuszczal- ności wniesienia zażalenia od postanowienia sądu drugiej instancji o odrzuceniu zażalenia. Powyższe orzeczenie , wskazane przez skarżącego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, zostało mu doręczone 23 maja 2022 r. Także i na to postanowienie skarżący wniósł zażalenie. Pismem z 14 lipca 2022 r. Sąd Okręgowy powiadomił skarżącego, że zażalenie „pozostawiono w aktach bez dalszych czyn- ności”. W drugiej ze spraw, skarżący skiero wał do Sądu Rejonowego w T. wniosek o ustano- wienie pełnomocnika z urzędu celem sporządzenia skargi konstytucyjnej w związku z posta- nowie niem Sądu Okręgowego w W. , wydan ym w sprawie o sygn. akt […] . Postanowieniem z 16 lipca 2021 r. (sygn. akt […] ) referendarz sąd owy w Sądzie Rejonowym w T. w I Wy- dziale Cywilnym oddalił wniosek, wskazawszy, że skarżący nie wykazał, by jego sytuacja materialna nie pozwalała mu na poniesienie w całości kosztów wynagrodzenia profesjonalne- go pełnomocnika w postępowaniu przed Trybun ał em Konstytucyjnym. Na powyższe posta- nowienie skarżący wniósł skargę . Postanowieniem z 1 październik a 2021 r. (sygn. akt […] ) Sąd Rejonowy zaskarżone postanowienie utrzymał w mocy. W piśmie procesowym z 24 paź- dziernika 2021 r. skarżący sformułowawszy wniosek o przywrócenie terminu złożenia wnio- sku wystąpił o sporządzenie pisemnego uzasadnienia powyższego rozstrzygnięcia. Sąd Rejo- nowy postanowieniem z 29 października 2021 r. (sygn. akt jw.) odmówił przywrócenia ter- minu do złożenia wniosku o doręczenie postanowienia z 1 października 2021 r. z uzasadnie- OTK ZU B/2023 Ts 173/22 poz. 324 3 niem oraz odrzucił wniosek. Skarżący wniósł o pisemne uzasadnienie tego rozstrzygnięcia. Postan owieniem z 24 listopada 2021 r. (sygn. akt jw.) S ąd Rejonowy odrzucił wniosek. W tej sprawie s karżący występował jeszcze kilk a razy o sporządzenie i doręczenie mu uzasadnienia postanowienia o odrzuc eniu wnios ku . Sąd Rejo no wy odrzucił wszystkie wnioski (pos tano- wienia z: 19 stycznia 2022 r., 14 lutego 2022 r., 30 marca 2022 r., 7 czerwca 2022 r., sygn. akt jw.). Skarżący został także pouczony , że na postanowienie s ądu drugiej instancji w prze - dmiocie odrzucenia wniosku o uzasadnienie nie przysługuje zażalenie (pisma z 19 kwie tnia 2022 r. i 8 czerwca 2022 r.). W piśmie z 22 czerwca 2022 r. skarżący kolejny raz wystąpił o doręczenie postanowienia ( z 7 czerwca 2022 r.) z uzasadnieniem. W piśmie z 8 lipca 2022 r. Sekretariat Sądu Rejonowego poinformował skarżącego o „pozostawieniu [na zarządzenie sędziego] wniosku (…) w aktach bez żadnych dalszych czynności jako stanowiący nadużycie prawa procesowego”. Sędzia Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 8 listopada 2022 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 21 listopada 2022 r.) wezwał skarżącego do sprecyzowania przedmiotu skargi poprzez wyjaśnienie: a) czy skarżący w punkcie 2 petitum skargi kwestio- nuje: wskazany w nim (oraz na s. 3 skargi) art. 767 4 § 1 1 k.p.c., przywołany na stronie 4 i 6 skargi art. 767 4 § 1 k.p .c., zdefiniowany na stronie 6 jako „przedmiot skargi” art. 767 4 § 1, 1 1 , 2 i 3 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, b) czy przepisy zakwestionowane w punk- tach 1 - 3 petitum skargi (w związku z tym, że skarżący połączył w jedną skargę konstytucyjną sprawy zakończone dwoma odrębnymi rozstrzygnięciami, które wskazał jako ostateczne) są wspólnym przedmiotem zaskarżenia dla obu spraw. Skarżący został także zobowiązany do uzasadnienia zarzutów niezgodności zakwestionowanych w skardze przepisów z wolnościami lub prawami skarżącego (wyrażonymi w postanowieniach Konstytucji przywołanych w pkt 1 - 3 petitum skargi), z powołaniem argumentów lub dowodów na ich poparcie. W piśmie procesowym złożonym w Trybunale Konstytucyjnym 28 listopada 2022 r. (data nadania) skarżący odniósł się do zarządzenia. Skarżący zarzucił, że zaskarżony przez niego art. 767 4 § 1 1 k.p.c. stanowiący o tym, że zażalenie rozpoznaje sąd, który wydał zaskarżone postanowienie w składzie trzech sędziów, pozbawił go prawa do rozpoznania jego sprawy (w rozumieniu Konstytucji) w toku dwuin- stancyjnego postępowania. W prowadzając dwuetapowe postępowanie przed tym samym są- dem naruszył prawo skarżącego do „rzetelnej i oczywistej procedury sądowej w państwie prawa” (art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji) „w toku dwuinstancyjnego postę- powania” (art. 176 ust. 1 Konstytucji), co narusza także „prawo do właściwego sądu II instan- cji ” (art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji). Według skar- żącego z akwestionowany w skardze art. 767 4 § 1 1 k.p.c. jest niezgodny także z zasadami two- rzenia aktów prawnych w demokratycznym państwie prawa (art. 2 Konstytucji) , ponieważ n ie definiuje sądu rozp atrującego zażalenie jako są du drugiej instancji. S kutkiem tego jest , jak zarzucił skarżący, sprawowanie wymiaru sprawiedliwości na podstawie „hipotetycznie, do- myślnej treści aktów prawnych a nie ich gramatycznego brzmienia”. Zakwestionowa ny w skardze art. 394 3 k.p.c. jest niezgodny z Konstytucją , ponieważ pozwala uznaniowo karać stronę postępowania za korzystanie z przysługujących jej praw procesowych (zweryfikowania za pomocą „dopuszczalnych prawem środków zaskarżenia” orzeczenia przez s ąd drugiej instancji). Poddany kontroli Trybunału art. 394 1a k.p.c. w zakresie, w jakim posługuje się sformu- łowaniem „pierwszej instancji” , w sposób naruszający konstytucyjne standardy różnicuje na- tomiast zasady zaskarżalności orzeczeń w zależności od instancji , przed jaką toczy się poste- powanie. OTK ZU B/2023 Ts 173/22 poz. 324 4 Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Stosownie do art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna, lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie. 2. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej może być ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach skarżącego albo o jego obowiązkach określo- nych w Konstytucji. W związku z tym art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK zobowiązuje skarżącego do określenia przedmiotu skargi, tj. do wskazania przepisu ustawy lub innego aktu norma- tywnego, na podstawie którego wydano w jego sprawie orzeczenie, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji i w stosunku do którego domaga się stwierdzenia niezgodności z ustawą zasadniczą. Zakwestionowany przepis ma być więc podstawą ostatecznego orzeczenia, zaś jego normatywna treść źródłem naruszenia wolności lub praw występującego ze skargą kon- stytucyjną. Skarżący zakwestionował m.in. art. 394 1a i art. 767 4 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.). Pierwszy z nich ustanawia katalog postanowień , na które przysługuje zażalenie do innego składu sądu pierwszej instancji (zażalenie poziome), drugi stanowi, że w postępowa- niu egzekucyjnym zażalenie rozpoznaje sąd, który wydał zaskarżone postanowienie, w skła- dzie trzech sędziów. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że p owyższe przepisy nie były podstawą postano- wie nia Sądu Okręgowego w K. z 13 maja 2022 r. (sygn. akt […] ), tj. orzeczenia wskazanego przez skarżącego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, ani żadnego z roz- strzygnięć wydanych w sprawie zainicjowanej wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Należy zauważyć, że postanowieniem z 13 maja 2022 r. Sąd Okręgowy odrzucił nie- dopuszczalny z mocy prawa środek odwoławczy na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu zażalenia. W tym postępowaniu przedmiotem zainteresowania Sądu Okręgowe- go była więc zaskarżalność orzeczeń sądu drugiej, a nie pierwszej instancji, o której stanowi art. 394 1a k.p.c. Orzeczenie to nie zostało wydane w toku postępowania egzekucyjnego, o którym mo- wa w art. 767 4 § 1 1 k.p.c., gdyż postępowanie to zostało zakończone postanowieniem Sądu Rejonowego z 30 grudnia 2 021 r. (sygn. akt […] ). To właśnie tym orzeczeniem Sąd Rejono- wy (orzekający w sprawie jako sąd drugiej instancji), na podstawie art. 767 4 § 1 1 k.p.c. oddalił zażalenie skarżącego na postanowienie sądu pierwszej instancji , oddalające skargę na czynno- ści komornika. Zaskarżony art. 394 1a k.p.c. nie był także podstawą żadnego z orzeczeń wydanych w sprawie zainicjowanej wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Żadne z dołą- czonych do skargi orzeczeń nie zostało bowiem wydane przez Sąd Rejonowy po rozpoznaniu zażalenia. Trybunał zwraca uwagę, że sąd odmówił skarżącemu przywrócenia terminu do złożenia wniosku o doręczenie postanowienia z uzasadnieniem (postanowienia utrzymującego w mocy postanowienie oddalające wniosek skarżącego o ustanowienie pełnomocnika z urzę- du). Z dokumentów przedstawionych przez skarżącego wynika, że nie złożył on w tej sprawie środka odwoławczego. OTK ZU B/2023 Ts 173/22 poz. 324 5 Mając powyższe na względzie Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że analizowana skarga konstytucyjna w zakresie, w jakim jej przedmiotem są art. 394 1a i art. 767 4 § 1 1 k.p.c. nie spełnia podstawowego wymogu wynikającego z art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzo- wanego w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK. Wskazana okoliczność jest, zgodnie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK, podstawą odmowy nadania rozpatrywanej skardze dalszego biegu we wskazanym zakresie. 3. Skardze konstytucyjnej należało odmówić nadania dalszego biegu także w zakresie, w jakim jej przedmiotem jest art. 394 3 k.p.c. Na podstawie tego przepisu zarządzono o pozo- stawieniu w aktach sprawy bez żadnych czynności niedopuszczaln ego ex lege zażalenia i wniosku o pisemne uzasadnienie postanowienia (pisma z 8 i 14 lipca 2022 r.). Nie oceniając pod kątem art. 79 ust. 1 Konstytucji charakteru wskazanych pism Trybunał stwierdza, że za- rzuty sformułowane w skardze cechuje oczywista bezzasadność. Jeśli bowiem skarżący twierdzi, że „Sąd procedujący w sprawie pozostawił uprawniony środek zaskarżenia bez roz- poznania i nie nadał mu biegu” i w ten sposób „ukarał” skarżącego za korzystanie z „przysłu- gujących mu praw procesowych”, to w rzeczywistości przenosi on ciężar rozważań na płasz- czyznę stosowania prawa, która zasadniczo pozostaje poza kognicją Trybunału Konstytucyj- nego. Wskazana okoliczność jest, zgodnie art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK, podstawą odmowy nadania rozpatrywanej skardze dalszego biegu w zakresie, w jakim jej przedmiotem jest art. 394 3 k.p.c. Mając powyższe na względzie Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.