Ts 113/21

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 3 czerwca 2022 r. Pozycja 107 POSTANOWIENIE z dnia 13 października 2021 r. Sygn. akt Ts 113/21 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jakub Stelina, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. w sprawie zgodności: 1) art. 242 § 1 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz. U. z 2011 r. Nr 21 poz. 112) art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 7, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust 1 oraz art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 44 ust. 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę- powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 2072) w zakresie, w jakim „przyjmuje się, że stanowi on delegację do stosowania w toku wskazanego w nim postępowania przepi sów Ustawy Kodeks Post ę- powania Cywilnego (Dz. U. z 1964 r. Nr 43 poz. 296) oraz Ustawy o kosz- tach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 167 poz. 1398)” , art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 7 oraz art. 79 ust. 1 w związku z art. 7 Konstytucji; 3) art. 117 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz. U. Nr 43, poz. 296) w zakresie, w jakim „przyjmuje się, że stanowi on delegację do stosowania w toku wskazanego w nim postępowania przepi- sów oraz Ustawy o kos ztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 167 poz. 1398) ”, z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 7 Konstytucji; 4) art. 398 23 § 3 zdanie pierwsze ustawy – Kodeks postępowania cywilnego w zakresie „ zwrotu « jako sąd drugiej instan cji» ” , z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 oraz art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji; 5) ustawy – Kodeks postępowania cywilnego w zakresie, w jakim „nie przewi- duje ona możliwości wniesienia o wyłączenie Sędziego Sądu Najwyższego” , z art. 45 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. OTK ZU B/2022 Ts 113/21 poz. 107 2 UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 16 kwietnia 2021 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego. Skarżący wniósł do Sądu Najwyższego protest przeciwko wyborom Prezydenta Rze- czypospolitej Polskiej przeprowadzonym w 2020 r., w którym zażądał uznania ich nieważno- ści. Jednocześnie wystąpił o wyłączenie od orzekania w sprawie wskazanych we wniosku sędziów Sądu Najwyższego. Postanowieniem z 27 lipca 2020 r. (sygn. akt […] ) S ąd Najwyższy odrzuc ił wniosek o wyłączenie od orzekania w sprawie sędziów wskazanych w punkcie pierwszym sentencji tego orzeczenia, w pozostałym zakresie oddalił wniosek. Natomiast postanowieniem z 31 li - pca 2020 r. (sygn. akt jw.) S ąd Najwyższy pozostawił protest bez dalszeg o biegu, uznawszy, że sformułowane w nim zarzuty nie spełniają ustawowych wymogów formalnych . Postano- wienie S ądu Najwyższego zostało doręczone skarżącemu 26 października 2020 r. W związku z powyższym orzeczeniem, 30 października 2020 r. (data nadania) skarżą- cy wys tąpił do Sądu Rejowego w T. Wydział I Cywilny (dalej: Sąd Rejonowy) z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu celem sporządzenia skargi konstytucyjnej. Postano- wieniem z 23 listopada 2020 r. (sygn. akt […]) referendarz sądowy w Sądzie Rejono wym oddalił wniosek , uznawszy, że skarżący nie wykazał, by jego sytuacja materialna nie pozwa- lała mu na poniesienie całości kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika w po- stępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym . Na postanowienie referendarza ska rżący wniósł skargę. Sąd Rejonowy postanowieniem z 4 lute go 2021 r. (sygn. akt […]) utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie referendarza. W jego uzasadnieniu wskazał m.in., że „za- chował aktualność ugruntowany w judykaturze pogląd, że warunkiem uwzglę dnienia wniosku strony o ustanowienie pełnomocnika z urzędu jest wykazanie przez nią, że nie jest w stanie samodzielnie ponieść kosztów jego ustanowienia, a nie jest w tym zakresie wystarczające samo złożenie oświadczenia o braku takiej możliwości” (s. 3). Powyższe orzeczenie, wskazane przez skarżącego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, zostało mu doręczone 11 marca 2011 r. Prezes Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 14 maja 2021 r. (doręczonym peł- nomocnikowi skarżącego 25 maja 202 1 r.), na podstawie art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 30 listo- pada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), wezwał skarżącego do doręczenia odpisów lub po- świadczonych za zgodność z oryginałem wszystkich dołączonych do skargi załączników. Skarżący przesłał dokumenty 31 maja 2021 r. (data nadania). Sędzia Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 14 lipca 2021 r. (doręczonym peł- nomocnikowi skarżącego 21 lipca 2021 r.), na podstawie art. 61 ust. 3 u.o.t.p.TK, wezwał skarżącego do usunięcia braków formalnych skargi przez: sprecyzowanie jej przedmiotu, tj. wyjaśnienie, czy skarżący kwestionuje art. 398 23 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Ko- deks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, p oz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.) w całości (tj. § 1, 2 i 3), czy tylko § 3 zdanie pierwsze tego przepisu w zakresie zwrotu „jako sąd drugiej instan- cji”; wskazanie, które konstytucyjne wolności lub prawa skarżącego (wyrażone w przepisach Konstytucji przywołanych w skardze konstytucyjnej) zostały naruszone przez zakwestiono- wane w skardze przepisy, w sprawie, w której zostało wydane postanowienie Sądu Rejono- wego z 4 lute go 2021 r. (sygn. akt […] ), czyli orzeczenie, wskazane przez skarżącego jako ostateczne, w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji; wskazanie, w jaki sposób zakwestiono- wane w skardze przepisy naruszają konstytucyjne wolności lub prawa skarżącego, a także uzasadnienie tych zarzutów; wyjaśnienie, czy załącznik do skargi konstytucyjnej zatytułowa- ny „U zasadnienie postanowienia z dnia 19 stycznia 2021 r.” (sygn. akt jw.) przynależy do OTK ZU B/2022 Ts 113/21 poz. 107 3 orzeczenia Sądu Rejonowego z 4 lutego 2021 r. (sygn. akt jw.); poinformowanie, w związku z treścią dołączonego do skargi konstytucyjnej pisma Sądu Rejonowego z 24 marca 202 1 r. zatytułowanego „Doręczenie odpisu postanowienia” (sygn. akt jw.), czy skarżący wniósł zażalenie na rozstrzygnięcie tego sądu z 4 lutego 2021 r.; poinformowanie, czy od postano- wienia Sądu Rejonowego z 4 lutego 2021 r. (sygn. akt jw.) został wniesiony n adzwyczajny środek zaskarżenia; doręczenie poświadczonej przez pełnomocnika skarżącego kopii pełno- mocnictwa z 31 marca 2021 r. Skarżący ustosunkował się do zarządzenia w piśmie procesowym z 23 lipca 2021 r. (data nadania). Zakwestionowanym w skardze przepi som skarżący zarzucił naruszenie prawa do rze- telnej procedury sądowej. Jego zdaniem art. 242 § 1 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Ko- deks wyborczy (Dz. U. Nr 21 poz. 112) narusza to prawo, ponieważ nie wskazuje „żadnej formy procedury rozpoznania skarg wyborczych (nawet stosowanej odpowiednio )”. Przepisy k.p.c. – jego zdaniem – nie przewidują natomiast „możliwości złożenia i rozpoznania wnio- sku o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego” . Stwierdza, że z kolei poddane kontroli Try- bunału art. 44 ust. 2 u.o.t.p.TK i art. 117 § 2 k.p.c. (w skardze błędnie oznaczony jako art. 117 ust. 2) naruszają standardy konstytucyjne przez to, że nie zawierają odesła nia do przepisów, na podstawie których sąd rozpoznaje wniosek o ustanowienie pomocy prawnej z urzędu do sporządz enia skargi konstytucyjnej. Natomiast zaskarżony art. 398 23 k.p.c. pozbawił go prawa do rozpoznania wniosku przez sąd II instancji. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje. 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po- stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, któr e nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie na- dania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań , lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie. 2. Dopu szczalność merytorycznego rozpoznania skargi jest uzależniona od spełnienia przesłanek wynikających z art. 79 ust. 1 Konstytucji, który stanowi: „Każdy, czyje konstytu- cyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo na zasadach określonych w ustawie wn ieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonyc h w Konstytucji”. Przesłanki wynikające z tej normy konstytucyjnej zostały doprecyzowane w art. 77 ust. 1 i art. 53 u.o.t.p.TK. 3. Zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK skarga konstytucyjna powinna zawierać określenie kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją. Skarżący zakwestionował art. 242 § 1 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wy- borczy ( obecnie: Dz. U. z 20 20 r. poz. 1 319; dalej: u. k.w. ). Naruszenie swych praw łączy on z prawomocnym postanow ieniem Sądu Rejonowego w T. Wydział I Cywilny (dalej: Sąd Re- jonowy) z 4 lute go 2021 r. (sygn. akt […] ) , które zakończyło postępowanie zainicjowane jego wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej . OTK ZU B/2022 Ts 113/21 poz. 107 4 Poddany kontroli Trybunału art. 242 § 1 u.k.w. nie był więc podstaw ą prawną tego orzecze- nia. Na jego podstawie nie zostało wydane także żadne z pozostałych orzeczeń dołącz onych do skargi konstytucyjnej. Stanowi on bowiem o rozpoznaniu protestu przeciwko ważności wyborów do Sejmu i Senatu, natomiast skarżący występował o uznanie nieważności wybo- rów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Jego sytuację kształtował zatem art. 323 § 1 u.k.w. Skarżący poddał kontroli Trybunału ustawę z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks po- stępowania cywilnego (obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.; dalej: k.p.c.) „w całości” w zakresie, w jakim „nie przewiduje ona możliwości wniesienia o wyłączenie Sędziego Sądu Najwyższego”. Odnośnie do powyższego zarzutu Trybunał zauważa, że w sprawie zakończo- nej postanowieniem, w związku z którym skarżący wniósł skargę do Trybunału, Sąd Rejono- wy nie rozpatrywał wniosku o wyłączeni e sędziego . Kwestia ta była przedmiotem postępo- wania zakończonego postanowieniem Sądu Najwyższego z 27 lipca 2020 r. Przepisy k.p.c., w zakresie wskazanym w skardze, nie był y więc podstaw ą orzeczenia, które skarżący wskazał jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Trybunał zauważa także, że Sąd Najwyższy „oddalił wniosek o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego w pozostałym zakre- sie” (pkt 2 postanowienia), a więc rozpoznał go merytorycznie. S formułowany w skardze konstytucyjnej zarzut, jakoby przepisy k.p.c. nie przewidywały „możliwości złożenia i rozpo- znania wniosku” jest zatem oczywiście bezzasadny. Mając powyższe na względzie Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że w zakresie, w jakim skarżący żąda stwierdzenia niekonstytucyjności art. 242 § 1 k.w. oraz przepisów k.p.c. („w całości”) , skarga konstytucyjna nie spełnia podstawowego warunku określonego w art. 79 ust. 1 Konstancji, a doprecyzowanego w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK, część zaś sformułowanych w niej zarzutów cechuje oczywista bezzasadność. 4. Stosownie do art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK w skardze należy wskazać, która konstytucyjna wol ność lub konstytucyjne prawo skarżącego zostało naruszone oraz określić sposób tego naruszenia. Oznacza to, że skarżący powinien także uzasadnić zarzut niezgodno- ści kwestionowanego przepisu ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem, a także powołać ar gumenty lub dowody na jego poparcie. Skarżący twierdzi, że art. 44 ust. 2 u.o.t.p.TK i art. 117 § 2 k.p.c. naruszają prawo do rzetelnie ukształtowanej procedury , ponieważ nie zawierają odesłania do przepisów, na pod- stawie których sąd rozpoznaje wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Trybunał zwraca uwagę, że art. 44 ust. 2 u.o.t.p.TK został zamieszczony w Dziale II u.o.t.p.TK zatytułowanym : „Postępowanie przed Trybunałem” i Rozdziale 4 noszącym tytuł : „Uczestnicy Postępowania”. Wystąpienie z wnioskiem do sądu rejonowego o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu jest więc sensu largo – z woli ustawodawcy – czyn- nością procesową dokonywaną w postępowaniu przed Trybunałem. Do rozpoznania wniosku odpowiednie zastosowanie – na podstawie art. 36 u.o.t.p.TK – znajdują tym samym przepisy k.p.c. W wyroku z 20 listopada 2019 r. (sygn. SK 6/18, OTK ZU A/2019, poz. 62) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że : „Procedura wyznaczania pełnomocnika z urzędu była w usta- wach trybunalskich zawsze uregulowana tylk o szczątkowo – wskazywała wyłącznie właści- wość instancyjną i miejscową sądu, do którego należało wnieść wniosek (zawsze był to sąd rejonowy miejsca zamieszkania skarżącego – por. obecnie art. 44 ust. 2 [u.o.t.p.TK]; w wy- padku osób prawnych – które także mogą składać skargi konstytucyjne – siedziba). W pozo- stałym zakresie zastosowanie miały przepisy procedury cywilnej (por. art. 36 [u.o.t.p.TK] )”. Odnośnie do zarzut u sformułowan ego pod adresem art. 117 § 2 k.p.c. Trybunał stwierdza, że nie został on popart y żadnymi dowodami ani argumentami. Należy więc wyja- śnić , że wniosek o przyznanie pełnomocnika w celu złożenia skargi konstytucyjnej wnosi się na piśmie do sądu rejonowego miejsca zamieszkania skarżącego. Stosownie do art. 117 1 § 1 zdanie drugie k.p.c. oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 kwietnia 2010 r. OTK ZU B/2022 Ts 113/21 poz. 107 5 w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (Dz. U. z 2015 r. poz. 574), o soby fizyczne dołączają do wniosku oświadczenie według wzo- ru ustalonego przez Ministra Sprawiedliwości , w którym muszą m.in. wpisać informacje do- tyczące posiadanych nieruchomości, oszczędności, wierzytelności, pojazdów, dochodów wnioskodaw cy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym oraz zobowią- zań i stałych wydatków. Z oświadczenia wnioskodawcy musi wynikać, że nie jest on w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oświadczenie to powinno więc rzetelnie i wyczerpująco obrazować sytuację majątkową takiej osoby. Adwokat lub radca prawny z urzędu mogą być ustanowieni tylko dla tej osoby, która nie jest w stanie ponieść kosztów ich wynagrodzenia, a nie osoby, która tylko złożyła oświadczenie w tej kwestii. Potwierdza to art. 119 1 k.p.c., który umożliwia sądowi prowadzenie dochodzenia w celu zweryfikowania złożonego oświadczenia ( por. postanowienie TK z 16 maja 2017 r., sygn. Ts 243/16, OTK ZU B/2017, poz. 235). W tej sytuacji należy zauważyć , że sformułowany w skardze zarzut „zwyczajowego” stosowania przepisów ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cy- wilnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 755, ze zm.) „w zakresie czynności” wskazanych w art. 117 § 2 k.p.c., abstrahuje od obowiązującego stanu prawnego . Mając powyższe na względzie Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że w zakresie, w jakim skarżący żąda stwierdzenia niekonstytucyjności art. 44 ust. 2 u.o.t.p.TK i art. 117 § 2 k.p.c., skarga konstytucyjna nie spełnia przesła nki określonej w art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK. 5. Skarga konstytucyjna w zakresie, w jakim skarżący kwestionuje konstytucyjność 398 23 § 3 k.p.c., jest natomiast oczywiście bezzasadna. Należy zauważyć, że w sprawi e o sygnaturze SK 6/18 Trybunał Konstytucyjny, rozpo- znawszy pięć skarg konstytucyjnych skarżącego, orzekł m.in., że art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r., jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji w zakresie, w jakim wskazuje, że sąd rozpoznający skargę na postanowienie refe- rendarza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym działa jako sąd drugiej instancji. W tej sprawie Trybunał zauw ażył m.in., że zarzuty skarżącego opierają się na fałszy- wych założeniach, iż sprawy o przyznanie pomocy prawnej z urzędu w celu złożenia skargi konstytucyjnej muszą być rozpoznawane „od początku do końca” przez sądy, a jedynym do- puszczalnym modelem środka zaskarżenia jest dewolutywne zażalenie. W zakresie przywołanego jako wzorzec kontroli art. 176 ust. 1 Konstytucji Trybunał umorzył postępowanie, stwierdziwszy, że nie ma podstaw do akceptacji samodzielności tego postanowienia jako wzorca kontroli. Jak podk reślił , dotyczy on bowiem zasady dwuinstan- cyjności postępowania sądowego i ma zastosowanie tylko do spraw przekazanych w całości do wyłącznej właściwości sądów, a nie postępowań mieszanych, w których pierwszą instancją jest organ pozasądowy (referendarz są dowy), a na dodatek o charakterze wpadkowym. Zda- niem Trybunału art. 176 ust. 1 Konstytucji jest w tego typu przypadkach wzorcem nieade- kwatnym. Z akwestionowany w analizowanej sprawie art. 398 23 § 3 k.p.c. z awiera , jak zauważa Trybunał, analogiczną regulację do § 2 tego przepisu w brzmieniu obowiązującym do 6 listo- pada 2019 r., zaś sformułowane w skardze zarzuty pokrywają się z tymi, które zostały już rozpoznane w sprawie o sygnaturze SK 6/18 (por. postanowienia TK z dnia 28 lipca 2020 r., sygn. Ts 10/20, OTK ZU B/2020, poz. 363 oraz z 29 stycznia 2021 r., sygn. Ts 74/20, OTK ZU nr B/2021, poz. 97) . OTK ZU B/2022 Ts 113/21 poz. 107 6 6. Trybunał stwierdza także, że skarżący nie wykonał pkt 6 zarządzenia sędziego Try- bunału Konstytucyjnego. Wskazane okoliczności są – zgodnie z art. 61 ust. 4 u .o.t.p.TK – podstaw ami odmowy nadania rozpatrywanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.