Ts 51/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 8 kwietnia 2021 r. P ozycja 64 POSTANOWIENIE z dnia 26 sierpnia 2020 r. Sygn. akt Ts 51/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Leon Kieres, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. w sprawie zgodności: 1) art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszech- nych (Dz. U. z 2019 r. poz. 52, ze zm.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art . 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postęp owania cy- wilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) w zakresie, w jakim „ o właściwo- ści [s] ądu decyduje przedmiot roszczenia pozwu a nie jego podstawa faktycz- na ” , z art. 45 ust. 1 Konstytucji; alternatywnie art. 17 pkt 1 ustawy wymienionej powyżej , z art. 45 ust. 1 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji; 3) art. 118 § 5 ustawy wymienionej w punkcie drugim z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 10 ust. 2 w związ- ku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 79 ust. 1 Konstytucji; 4) art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.) w zakresie, w jakim „nie obejmuje on ochroną «prawa do [s] ą du» określonego w [a]rt. 45 ust. 1 i [a]rt. 79 Konstytucji ”, z art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 31 ust. 2 zdanie pierwsze w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w zw iązku z art. 10 ust. 2, art. 79 ust. 1 Konstytucji; 5) art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r o organizacji i trybie postę po- wania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.) z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w z wiązku z art. 2 , art. 79 ust. 1 Konstytucji, OTK ZU B/2021 Ts 51/19 poz. 64 2 p o s t a n a w i a: 1) nadać dalszy bieg skardze konstytucyjnej w zakresie badania zgodności art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 365, ze zm.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej w pozostałym zakresie. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 1 kwietnia 2019 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez radcę prawnego ustano- wionego pełnomocnikiem z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego. Skarżący domagał się zasądzenia od pozwanego – pełnomocnika z urzędu wyznaczo- nego celem wniesienia skargi konstytucyjnej – odszkodowania, ewentualnie zadośćuczynie- nia, za sporządzenie opinii o braku podstaw do sporządzenia skargi konstytucyjnej. Sąd Rejo- nowy w T. wyrokiem z 15 marca 2017 r. (sygn. akt […]) oddalił powództwo skarżącego w tej sprawie. Wyrokiem z 9 lipca 2018 r. Sąd Okręgowy w K. (sygn. akt […]: dalej: wyrok Sądu Okręgowego) oddalił apelację skarżącego. 29 września 2018 r. skarżący złożył wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu celem wniesienia skargi konstytucyjnej w związku z wyrokiem Sądu Okręgowego. Referen- darz sądowy w Sądzie Rejonowym w T. postanowieniem z 24 października 2018 r. (sygn. akt […]) oddalił wniosek. Następnie postanowieniem z 10 grudnia 2018 r. Sąd Rejonowy w T. (sygn. akt jw.) utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. 2. Skarżący kwestionuje: a) udział sędziego delegowanego w wydaniu orzeczenia w jego sprawie, uznając, że w tym przypadku wymiar sprawiedliwości sprawowała osoba powołana przez Ministra Spra- wiedliwości, a nie Prezydenta RP, czyli przez organ inny niż przewidziany w Konstytucji (art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych ; ówcze- śnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 52, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 365, ze zm.), b) okoliczność, że o właściwości rzeczowej sądu decyduje przedmiot roszczenia po- zwu, a nie jego podstawa faktyczna (art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego ; ówcześnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: k.p.c.), c) możliwość wydania przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu w celu sporzą- dzenia skargi konstytucyjnej opinii o braku podstaw do jej wniesienia. Skarżący uważa, że sporządzenie takiej opinii stawia osoby ubogie w gorszej sytuacji niż osoby, które stać na pełnomocnika z wyboru, a także umożliwia wstępne rozpoznanie sprawy przez osobę niema- jącą statusu „niezależnego i właściwego Sądu” (art. 118 § 5 k.p.c.), d) brak uznania, że prawo do sądu jest dobrem osobistym ( art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny; ówcześnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.; obec- nie: Dz. U. z 2019 r. poz. 1145, ze zm.), e) uzależnienie wniesienia skargi konstytucyjnej od spełnienia przesłanki przymusu radcowsko-adwokackiego przy równoczesnym braku zagwarantowania osobom ubogim wniesienia jej przez ustanowionego z urz ędu pełnomocnika (art. 44 ust. 1 ustawy z dnia OTK ZU B/2021 Ts 51/19 poz. 64 3 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym ; ówcześnie: Dz. U. poz. 2072, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 2393). 3. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 20 listopada 2019 r. ( dorę- czonym 2 grudnia 2019 r.), skarżący został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: sprecyzowanie przedmiotu skargi konstytucyjnej; wskazanie ostatecz- nego orzeczenia w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji zgodnego z przedmiotem skargi kon- stytucyjnej; przedstawienie argumentacji adekwatnej do wskazanych w petitum skargi konsty- tucyjnej przepisów; poinformowanie, czy został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia . Pismem procesowym z 9 grudnia 2019 r. (data n adania) skarżący odniósł się do po- wyższego zarządzenia. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Skarga konstytucyjna jest szczegó lnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolno- ści lub praw. Jest sformalizowaną instytucją prawną i musi spełniać przesłanki jej dopusz- czalności, które zostały określone w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowane w ustawie z 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). 2. Trybunał stwierdza, że skarga, w części dotyczącej zarzutu niezgodności art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 365, ze zm.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 , spełnia przesłanki warunkujące przekazanie jej do rozpoznania mery- torycznego, gdyż: 1) została sporządzona w imieniu skarżącego przez radcę prawnego (art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK); 2) skarżący: a) wyczerpał przysługującą mu drogę prawną (art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK), albowiem wyrok Sądu Okręgowego w K. z 9 lipca 2018 r. (sygn. akt […]; dalej: wyrok Sądu Okręgowego ) jest prawomocny i nie przysługują od niego żadne zwykłe środki zaskarżenia, b) dochował terminu wniesienia skargi konstytucyjnej (art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK), c) prawidłowo określił przedmiot kontroli (art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK) wskazując, które konstytuc yjne prawa i wolności i w jaki sposób – jego zdaniem – zostały naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK) oraz przedstawił w tym zakresie stosowne uzasadnienie (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). W ocenie Trybunału analizowana skarga konstytucyjna – w powyższym zakresie – nie jest obarczona nieusuwalnymi brakami formalnymi, o których mowa w art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK, zaś sformułowane w niej zarzuty nie są oczywiście bezzasadne w rozumieniu art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK. W związku z powyższym – na podstawie art. 61 ust. 2 u.o.t.p.TK – należało postano- wić jak w punkcie 1 sentencji. 3 . Trybunał stwierdza, że skarga konstytucyjna w pozostałej części nie spełnia warun- ków formalnych określonych w u.o.t.p.TK, natomiast część zarzutów w niej podniesionych jest oczywiście bezzasadna . 3.1. Po pierwsze, ani art. 118 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę- powania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: k.p.c.), ani art. 44 ust. 1 OTK ZU B/2021 Ts 51/19 poz. 64 4 u.o.t.p.TK nie były podstawą wyroku Sądu Okręgowego, wskazanego przez skarżącego jako ostateczne rozstrzygnięcie w rozumieniu art. 79 Konstytucji. Trybunał zauważa, że S ąd Okręgowy orzekał wyłącznie o żądaniu skarżącego doty- czącego zasądzeni a na jego rzecz odszkodowania oraz zadośćuczynienia. Opinia o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej została sporządzon a w postępowani u poprzedza- jąc ym postępowani e zakończone wyrokiem Sądu Okręgowego (art. 118 § 5 k.p.c.). Sąd Okręgowy nie orzekał również o obowiązującym w postępowaniu przed Trybunałem przymu- sie adwokacko-radcowskim (art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK). Przypomnieć należy, że p rzedmiotem kontroli zainicjowanej wniesieniem skargi kon- stytucyjnej nie może być każdy przepis, który został przywołany w uzasadnieniu rozstrzy- gni ęcia sądu lub organu administracji publicznej, lecz tylko ten, który spowodował naruszenie praw i wolności skarżącego zarzucane w skardze (zob. postanowienie TK z 22 maja 2007 r., sygn. SK 35/08, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 59). Zakwestionowane przepisy stano wił y jedy- nie element stanu faktycznego sprawy, podlegającego ocenie w świetle przepisów normują- cych przesłanki odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę . Trybunał podkreśla, że zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK ostateczne orzeczenie musi być oparte na przepisie, na podstawie którego orzeczono o wolnościach lub prawach skarżącego i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Kon- stytucją. Okoliczność ta jest podstawą odmowy nadania skardze – w zakresie, zarzutu niekon- stytucyjności art. 118 § 5 k.p.c. oraz art. 44 ust. 1 u.o.t.p. TK – dalszego biegu (art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK). 3.2. Odnosząc się z kolei do zarzutu niekonstytucyjności art. 17 pkt 1 k.p.c. (błędnie opisanego w petitum skargi jako art. 17 ust. 1 1 Konstytucji a sprostowanym w dalszej części skargi oraz pisma procesowego z 9 grudnia 2019 r.) , Trybunał stwierdza, że jest on oczywi- ście bezzasadny. Zdaniem skarżącego, zgodnie z jedną z utrwalonych wykładni art. 17 pkt 1 k.p.c., o właściwości sądu „nie decyduje treść roszczenia pozwu (żądanie majątkowe) ale to co jest faktyczną podstawą roszczenia pozwu (a więc żądanie odmowy prawa niemajątkowego)”. J ako przykłady, które – jego zdaniem – potwierdzają istnie nie tej linii, wskazał postanowienie Sądu Apelacyjnego w K. z 13 lutego 2018 r. (sygn. akt […] ) oraz postanowienie Sądu Rejo- nowego w K. z 28 sierpnia 2018 r. (sygn. akt […] ). Przykładem innej utrwalonej wykładni, jak stwierdził skarżący , nie przytaczając jednak żadnego orzeczenia, jest wykładnia, zgodnie z którą „o właściwości S ądu Okręgowego lub Sądu Rejonowego decyduje wyłącznie treść roszczenia pozwu bez względu na to co jest podstawą powództwa oraz jakie prawo jest chro- nione w drodze powództwa (materialne lub niematerialne)”. N iejednolitość wykładni – w ocenie skarżącego – powoduje w konsekwencji, że strony postępowania, znajdujące się w identycznej sytuacji procesowej, są odmiennie traktowane przez władzę publiczną a część z nich jest pozbawiona prawa do rozpoznania ich sprawy przez właściwy sąd w rozumieniu art. 45 Konstytucji. Trybunał wskazuje, że w postępowaniu przed Sądem Rejonowym w T. oraz Sądem Okręgowym skarżąc y dochodził odszkodowania i zadośćuczynienia (naruszenie dóbr osobi- stych) w związku z niesporządzeniem przez pozwan ego skargi konstytucyjnej. Zgodnie z utrwalonym poglądem judykatury , j eżeli przedmiotem powództwa jest wyłącznie roszczenie o zapłatę (zadośćuczynienie, odszkodowanie), a więc tak jak w przypadku skarżącego, wła- ściwość rzeczową sądu okręgowego określa się na podstawie art. 17 pkt 4 k.p.c. (zob. uchwa- ła Sądu Najwyższego z 5 października 2006 r., sygn. akt I PZP 3/06, Lex nr 194338, posta- nowienie Sądu Najwyższego z 6 marca 2015 r., sygn. akt III CZ 10/15, Lex nr 1682211, po- stanowienie Sądu Najwyższego z 30 grudnia 1983 r., sygn. akt II CZ 118/83, Lex nr 5202, OTK ZU B/2021 Ts 51/19 poz. 64 5 wyrok Sądu Najwyżs zego z 18 kwietnia 2008 r., sygn. akt II CSK 636/07, Lex nr 646332, wyrok Sądu Najwyższego z 18 marca 2015 r., sygn. akt I PK 191/14, Lex nr 1712805). Wy- łącznie , gdyby skarżący, obok roszczenia pieniężnego, wystąpił z roszczeniem o charakterze niemajątkowym (czego nie uczynił), właściwym w jego sprawie byłby, na podstawie art. 17 pkt 1 k.p.c., sąd okręgowy. W związku z powyższym nie sposób uznać, że wskazana przez skarżącego „niejednolitość wykładni” faktycznie ma miejsce w orzecznictwie i sprawa skar- żącego – w innym sądzie – zostałaby uznana za sprawę , o której stanowi art. 17 pkt 1 k.p.c. Skarżący nie wyjaśnił ponadto dlaczego Sąd Rejonowy w T. nie jest sądem właściwym w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji. Okoliczność ta jest podstawą odmowy nadania skardze – w zakresie zarzutu niekon- stytucyjności art. 17 pkt 1 k.p.c. (art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK) – dalszego biegu. 3.3. W ocenie Trybunału uzasadnienie zarzutu niekonstytucyjności art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1145, ze zm.; dalej: k.c.) jest wewnętrznie sprzeczne. S karżący wskazuje, że w orzecznictwie oraz doktrynie brak jest zgody co do tego , czy prawo do sądu jest dobrem osobistym (s. 19 skargi konstytucyjnej). Jako potwierdzenie tego, że część sądów przyjmuje, iż prawo do sądu jest dobrem osobistym , wskaza ne zostały (s. 8-9 pisma procesowego z 8 grudnia 2019 r.) m.in. wyroki: Sądu Rejonowego w M. z 22 listopada 2016 r. (sygn. akt […]), Sądu Okręgowego w K. (sygn. akt […] ) , Sądu Apelacyjnego w K. (sygn. akt […] ) oraz postanowien ie Sądu Apelacyjnego w W. z 20 sierpnia 2019 r. (sygn. akt […] ). Z drugiej strony skarżący podnosi natomiast , że „zaskarżona norma art. 23 [k.c.] w utrwalonej wykładni określa iż uprawnienie konstytucyjne określone w art. 45 ust. 1 Kon- stytucji i art. 79 Konstytucji nie jest dobrem prawnie chronionym […]” (s. 10 pisma proceso- wego z 8 grudnia 2019 r.). Na podstawie przedstawionego uzasadnienia nie sposób ustalić, czy skarżący kwestio- nuje utrwaloną i jednolitą linię orzeczniczą, czy jedynie sposób wykładni art. 23 k.c., dokona- nej w jego sprawie. Trybunał przypomina, że w myśl utrwalonego poglądu normatywna treść przepisów może być kształtowana przez organy stosujące prawo. Jeżeli organy te nadają przepisom utrwalone i jednolite rozumienie, to powinno być ono uwzględniane przez Trybunał przy ocenie zarzutu niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją (zob. np. wyrok TK z 2 czer- wca 2009 r., sygn. SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83). Jednakże to na skarżącym spo- czywa ciężar wykazania istnienia utrwalonej i jednolitej linii orzeczniczej odnośnie do za- skarżonego przepisu. Skoro natomiast skarżący sam w uzasadnieniu skargi wskazuje orzecze- nia , które świadczą (jego zdaniem) o istnieniu innej niż przez niego zakwestionowanej linii orzeczniczej, nie sposób uznać, że wykazał on, iż ta zakwestionowana przez niego wykładnia jest utrwalona i jednolita. Zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK skarga konstytucyjna powinna zawierać uza- sadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu norma- tywnego ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącego, z powołaniem argu- mentów lub dowodów na jego poparcie. Jeżeli skarga konstytucyjna nie zawiera uzasadnienia zarzutu niekonstytucyjności przepisu, a jedynie niekonstytucyjnego stosowania prawa, to stwierdzić należy, iż wymóg uzasadnienia niekonstytucyjności przepisu nie został przez skar- żącego spełniony. Powyższa okoliczność, na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 3, art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK, stanowi samodzielną podstawę odmowy nadania skardze kon- stytucyjnej – w zakresie, w jakim dotyczy zarzutu niekonstytucyjności art. 23 k.c. – dalszego biegu. OTK ZU B/2021 Ts 51/19 poz. 64 6 W związku z powyższym – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK – należało po- stanowić jak w punkcie 2 sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na pkt 2 sentencji niniejszego postanowienia w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.