Ts 35/20

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 29 października 2020 r. Pozycja 3 3 2 POSTANOWIENIE z dnia 26 sierpnia 2020 r. Sygn. akt Ts 35/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Rafał Wojciechowski – przewodniczący Wojciech Sych – sprawozdawca Justyn Piskorski , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowien ie Trybunału Konstytu- cyjnego z 4 czerwca 2020 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej Para- fii R zymskokatolickiej w T. , p o s t a n a w i a: nie uwzględnić zażalenia. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENI E W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 17 lutego 2020 r. (data nadania) Parafia Rzymskokatolicka w T. (dalej: skarżąca) , wystąpiła o stwierdzenie, że art. 292 w związku z art. 172 § 1 w związku z art. 285 § 1 i 2 w związku z art. 305 4 w zwią - zku z art. 352 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1145, ze zm.; dalej: k.c.) w zakresie, w jakim: – „umożliwiają nabycie przez zasiedzenie służebności przesyłu w dobrej wierze w przypadku braku decyzji administracyjnej wydanej na podstawie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości [Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64, ze zm.], art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wy - właszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127, ze zm.), art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2018 r . poz. 2204, ze zm.)”; – „umożliwiają doliczenie posiadania przez przedsiębiorstwa energetyczne wyko - nywanego przed dniem 3 sierpnia 2008 r., do okresu korzystania przez przedsiębiorcę przesyłowego z trwałego i widocznego urządzenia w sposób odpowiadający służebności przesyłu po dniu 3 sierpnia 2008 r., potrzebnego do nabycia służebności przesyłu przez zasiedzenie z pominięciem zawieszenia biegu zasiedzenia służebności przesyłu na nieruchomości skarżące[go], które[j] przywrócono własność wywła szczonych nieruchomości lub przyznano nieruchomości zamienne po przemianach ustrojowych Państwa Polskiego po OTK ZU B/2020 Ts 35/20 poz. 3 3 2 2 1989 r., zgodnie z ustawą z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1347, ze zm.), a który to właściciel został pozbawiony możliwości dochodzenia zwrotu własności swojej nieruchomości z uwagi na obowiązujące przepisy prawne w PRL oraz uwarunkowania polityczne, co skutkowało zawieszeniem biegu zasiedzenia służebności gruntowych a następnie służebności przesyłu do czasu przywrócenia własności nieruchomości wywłaszczonej bądź przyznania nieruchomości zamiennej w postępowaniu regulacyjnym w stanie wolnym od obciążeń przez Komisję Majątkową”; – „Sąd Najwyższy naruszył art. 398 9 § 2 zdanie drugie ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.) (…) poprzez brak uzasadnienia stanowiska Sądu Najwyższego w odniesieniu do zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącego zawieszenia bie gu zasiedzenia służebności przesyłu na nieruchomości skarżące[j] (…)”, jak też „naruszył art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 2. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z pominięciem zastosowania art. 305 2 § 2 k.c. umożli - wiającego usta nowienie służebności przesyłu, a jest ona konieczna do korzystania z urządzeń, o których mowa w art. 49 § 1 k.c., właściciel nieruchomości może żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian za ustanowienie służebności przesyłu” , są niezgodne z art. 2, art. 2 1 ust. 1 i 2, art. 25 ust. 4, art. 31 ust. 2 i 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 37 ust. 1 oraz art. 64 ust. 1 - 3 Konstytucji. Zdaniem skarżącej wykładnia kwestionowanych przepisów, przyjęta w dotychczaso- wym orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych, zgodnie z którą „możliwe jest zasiedzenie przez przedsiębiorstwo energetyczne służebności gruntowej o treści odpo- wiadającej służebności przesyłu (która została wprowadzona do systemu prawnego dopiero 3 sierpnia 2008 r. przez ustawę z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 116, poz. 731) i doliczenie okresu posiadania słu- żebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu do okresu posiadania słu- żebności przesyłu oraz pominięci e zawieszenia ewentualnego okresu zasiedzenia służebności gruntowej i przesyłu w czasie gdy właściciel nie mógł dysponować własnością swojej nieru- chomości wywłaszczonej w okresie PRL do czasu jej zwrotu po przemianach ustrojowych po 1989 r. bądź miał przyz naną nieruchomość zamienną w postępowaniu regulacyjnym przed Komisją Majątkową prowadzonym zgodnie z przepisami ustawy z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1347, ze zm.)”, narusza konstytucyjne prawo własności, zasady proporcjonalności, równości wobec prawa oraz demokratycznego państwa prawnego i prawa do rzetelnego procesu. Postanowieniem z 4 czerwca 2020 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżące j 1 2 czer - wca 2020 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego bie- gu, stwierdziwszy, że została ona wniesiona z naruszeniem terminu określonego w art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybuna- łem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Trybunał wskazał, że ostatecznym orzeczeniem w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK jest prawomocny wyrok lub postanowienie sądu drugiej instancji, n atomiast skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia. Bieg terminu wniesienia skargi konstytucyjnej rozpoczyna się tym samym w momencie uzyskania przez skarżąc ą prawomocnego wyroku lub postanowienia sądu drugiej instancji. Wniesienie skargi ka sacyjnej w postępowaniu cy- wilnym (albo kasacji w postępowaniu karnym) jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia jest przy tym irrelewantne dla biegu tego terminu. Trybunał stwierdził, że w sprawie , w związku z którą skarżąca wniosła skargę , osta- tecznym orzeczeniem w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji jest prawomocne postanowie nie Sądu Okręgowego w B. II Wydział Cywilny Odwoławczy ( dalej: Sąd Okręgowy w B. ) z 23 listopada 201 7 r. (sygn. akt […] ), którym sąd oddalił apelację skarżącej. Właśnie to OTK ZU B/2020 Ts 35/20 poz. 3 3 2 3 orzeczenie ostatecznie ukształtowało sytuację prawną skarżącej, z którą wiążą się stawiane przez nią zarzuty. A zatem to od daty doręczenia tego orzeczenia, nie zaś – jak przyjęła skar- żąca – po stanowienia Sądu Najwyższego z 11 września 2019 r. (sygn. akt […] ) , oddalającego skargę kasacyjną , rozpoczął się bieg terminu wniesienia skargi konstytucyjnej. W zażaleniu złożonym 18 czerwca 2020 r. (data nadania) skarżąca zakwestionowała postanowienie Trybunału w całości. Zarzuciła, że Trybunał błędnie przyjął, iż ostatecznym orzeczeniem jest postanowie nie Sądu Okręgowego w B. oraz d okonał niewłaściwej interpretacji art. 77 ust. 1 u.o.t. p.TK. Zdaniem skarżącej przez wyczerpanie drogi prawnej należy rozumieć skorzystanie z wszystkich przysługujący ch środkó w prawnych, które umożliwiają doc hodzenie swoich praw. Skarżąca d owodzi, że w sprawie, w związku z którą wniosła skargę , wystąpien ie do Sądu Najwyższego było konieczne, gdyż to „w miarę jednolicie ukształtowana” linia orzecznicza tego S ądu zdecydowała o kierunku rozstrzygnię ć sądów powszechnych. T ylko skarga kasacyjna mogła zatem doprowadzić do „zmiany” tych orzeczeń. Z daniem żalącej się skarga konstytucyjna jest uzupełniającym, a nie alternatywnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolności lub praw. W celu poparcia powyższych zarzutów skarżąca odwołała się do postanowień Trybunału Konstytucyjnego z 6 listopad a 2000 r., sygn. Ts 114/00 ( OTK ZU nr 3/200 1, poz. 61) i z 28 marca 2001 r., sygn. Ts 138/00 ( OTK ZU nr 3/2001, poz. 71). Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę- powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytu- cyjnego o odmowie nadania skardze kon stytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5 - 8 u.o.t.p.TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada prze- de wszystkim, czy w wyda nym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. Trybunał stwierdza, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a zarzuty sformu- łowane w zażaleniu nie podważają podstaw odmowy nadania dalszego biegu ska rdze konsty- tucyjnej. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że orzeczenia Trybunału, do których odwo- łała się skarżąca w zażaleniu , zostały wydane prz ed nowelizacją ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.), do- konaną ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98). W wyniku tej nowelizacji zmianie uległ charakter skargi kasacyjnej, a tym samym sposób wyczerpania drogi prawnej w postępowaniu cywilnym. Według obecnego stanu prawnego (obowiązującego w tym zakresie od 6 lutego 2005 r.), skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia od prawomocnych orzeczeń s ądu drugiej instancji i nie mieści się w zakresie pojęcia wyczerpania drogi prawnej. W zarzutach sformułowanych w zażaleniu skarżąca nie uwzględniła także tego, że początek biegu terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej został w art. 77 ust. 1 u.o.t.p . TK jednoznacznie określony jako data doręczenia skarżącej prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia opartego na zaskarżonym przepisie. W obo - wiązującym stanie prawnym nie ulega wątpliwości, że przymiot prawomocności przysługuje w postępowaniu cywilnym wyrokom i postan owieniom sądu drugiej instancji. W niesienie skargi kasacyjnej, będącej nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, nie p owoduje utraty przez nie waloru prawomocności. OTK ZU B/2020 Ts 35/20 poz. 3 3 2 4 W orzecznictwie wypracowanym po wejściu w życie przepisów wprowadzających skargę kasacyjną (w miejsce kasacji przysługującej od nieprawomocnych rozstrzygnięć) Trybunał podkreślał, że zbyt daleko idącym ogranic zeniem prawa do wniesienia skargi konstytucyjnej byłoby nakładanie na skarżącego obowiązku podjęcia próby obalenia prawomocności orzeczenia przy pomocy nadzwyczajnych środków zaskarżenia, uzależnio - nych od szczególnych, wąsko zakreślonych przesłanek (zob. postanowienie TK z 2 marca 2009 r., sygn. Ts 251/06, OTK ZU nr 2/B/2009 , poz. 88 i cytowane tam wcześniejsze orzecznictwo). W przywołanym postanowieniu Trybunał zwracał również uwagę, że przesłanki wyczerpania drogi prawnej i prawomocności orzeczenia są ze sobą powiązane jedynie w takim sensie, że skarżący musi skor zystać z przysługujących mu – w ramach drogi prawnej – zwykłych środków prawnych, zapobiegających uzyskaniu przez orzeczenie waloru praw omocności. O znacza to z jednej strony , że skarga konstytucyjna jest niedopuszczalna, jeżeli orzeczenie stało się prawomocne wskutek zaniechania wniesienia zwykłego środka zaskarżenia lub nie został on rozpoznany z przyczyn formalnych leżących po stronie skarżącego ; z drugiej zaś , że prawo wniesienia skar gi konstytucyjnej powstaje z chwilą doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku lub postanowienia, nawet jeżeli – w danych okolicznościach – możliwe byłoby jego wzruszenie przy pomocy środków nadzwyczajnych : skarg i kasacyj nej czy skarg i o wznowienie postępow ania. Jednocześnie Trybunał podkreśla, że wniesienie skargi kasacyjnej nie stoi na przeszkodzie równoczesnemu wniesieniu skargi konstytucyjnej. W tym wypadku powstaje jedynie podstawa do zawieszenia postępowania przed Trybunałem do czasu wydania przez Sąd Najwyższy orzeczenia w przedmiocie skargi kasacyjnej. W przedstawionych przez skarżącą okolicznościach, w szczególności w świetle odmowy przyjęcia przez Sąd Najwyższy skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie ulega zatem wątpliwości, że ostatecznym , prawomocnym rozstrzygnięciem było postanowienie Sądu Okręgowego w B. z 23 listopada 201 7 r. (sygn. akt […] ) , a biegnący od daty jego doręczenia trzymiesięczny termin do wniesienia skargi konstytucyjnej został przekroczony. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.