Ts 183/18

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 21 października 2020 r. Pozycja 316 POSTANOWIENIE z dnia 3 marca 2020 r. Sygn. akt Ts 183/18 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jakub Stelina, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu nieja wnym skargi konstytucyjnej M. J. w sprawie zgodności: 1) art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 200 1 r. – Prawo o ustroju sądów powszech- nych (Dz. U. z 2019 r. poz. 52, ze zm.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związ- ku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 58 § 1a ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682, ze zm.) w zakresie zwrotu „sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednem u z rodziców, ograniczając wła- dzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosun- ku do osoby dziecka” z art. 48 ust. 1, art. 25 ust. 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 40 ust. 1, art. 47, art. 49, art. 53 ust. 1 i 3, art. 53 u st. 7 Konstytucji; 3) art. 107 § 1 ustawy wymienionej w p unkcie 2 w zakresie zwrotu „sąd pozo- stawia władzę rodzicielską obojgu rodzicom, jeżeli przedstawili zgodne z do- brem dziecka pisemne porozumienie o sposobie wykonywania władzy rodzi- cielskiej i utrzymyw aniu kontaktów z dzieckiem” z art. 48 ust. 1, art. 25 ust. 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 40 ust. 1, art. 47, art. 49, art. 53 ust. 1 i 3, art. 53 ust. 7 Konstytucji; 4) art. 107 § 2 ustawy wymienionej w p unkcie 2 i 3 w zakresie zwrotu „sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, jeżeli dobro dziecka za tym prze- mawia” z art. 48 ust. 1, art. 25 ust. 2, art. 32 u st. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 40 ust. 1, art. 47, art. 49, art. 53 ust. 1 i 3, art. 53 ust. 7 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. OTK ZU B/2020 Ts 183/18 poz. 316 2 UZASADNIENI E W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Kons tytucyjnego 18 grud nia 2018 r. (data nadania) M. J. (dalej: skarżący) , reprezentowany przez radcę prawnego ustanowionego pełnomocnikiem z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następu - jące go stanu faktycznego . Wyrokiem z 3 grudni a 2013 r. (syg n. akt […] ; dalej: wyrok ro zwodowy) Sąd Okręgowy w K. Wydział XI Rodzinny (dalej: Sąd Okręgowy) rozwiązał ma łżeństwo skarżącego i A. F. J. przez rozwód. Powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej na d ich małoletnim synem W. J. matce, ograniczając przy tym władzę rodzicielską skarżącego do prawa współdecydowania o istotnych sprawach syna dotyczących jego wychowania, leczenia i nauki. Sąd ustalił kontakty skarżącego z dzieckiem w sposób wskazany w wyroku. Skarżący wystąpił do Sądu Rejonowego w K. Wydział III Rodzinny i Nieletnich (dalej: Sąd Rejonowy) o zmianę tego wyroku w zakresie władzy rodzicielskiej nad mało - letnim synem przez pozostawienie jej obojgu rodzicom, z ustaleniem miejsca zamie szkania dziecka przy matce. Wniósł ponadto o zmianę ustalonych w wyr oku kontaktów z małoletnim. O zmianę wyroku, w zakresie rozstrzygnięcia o kontaktach skarżącego z synem, wystąpiła także A. F. J . Postanowieniem z 16 listopada 2016 r. (sygn. akt […] ) Sąd Rejonowy zmienił wyrok rozwodowy w ten sposób, że pozostawił wykony wanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim obojgu rodzicom, z ustaleniem miejsca zamieszkania dziecka przy matce. Z uwagi na dobro dziecka sąd zmienił dotychczas ustalone kontakty skarżącego z synem, uwzględniając odle - głość dzielącą ich miejsca zamieszkani a i zapewniając skarżącemu takie same prawa w zakre - sie widywania dziecka w okresach zwyczajowo lub ustawowo wolnych od pracy jak te , które sąd pie rwszej instancji przyznał A. F. J . Od powyższego wyroku apelację wniosła A . F. J . , natomiast skarżący złożył zażalenie na zawarte w nim rozstrzygni ę cie o kosztach. N a rozprawie – 21 września 2017 r. – skarżący, sformułowawszy zarzut niewłaściwie obsadzonego składu orzekającego , wniósł o wyłączenie sędziego delegowanego do rozpo - zna nia sprawy z sądu rejonowego. W piśmie z 25 września 2017 r. dodatkowo wskazał, że istotą wniosku są wątpliwości natury doktrynalnej, a nie dotyczące bezstronności tego sędziego. Postanowieniem z 30 paździer nika 2017 r. (sygn. akt […], […] ) Sąd Okręgowy oddalił wniosek stwierdziwszy, że w sprawie nie zachodzą przesłanki wyłączenia określone w art. 48 i art. 49 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.), natomiast postanowieniem z 22 grudnia 2017 r. (sygn. akt jw.) oddalił zażal enie na to rozstrzygnięcie. W piśmie procesowym z 17 kwietnia 2018 r. skarżący zażądał zabezpieczenia kontaktów z synem na czas trwania postępowania apelacyjnego. Postanowieniem z 26 czerwca 2018 r. (sygn. akt […] ) Sąd Okręgowy udzielił zabezpieczenia wnio skowi skarżącego w sposób określony w sentencji tego orzeczenia. Postanowieniem z 9 października 2018 r. (sygn. akt […] ), Sąd Okręgowy, po rozpo - znaniu apelacji i zażalenia, zmienił zaskarżone postanowienie w punkcie I przez nadanie mu brzmienia „oddal ić wniosek M. J. o zmianę wyroku rozwodowego w zakresie władzy rodzicielskiej” i w punkcie II – przez wyeliminowanie oraz zmianę części uregulowań dotyczących kontaktów skarżącego z dzieckiem (punkt 1 postanowienia). W pozostałe j części oddalił apelację A. F. J. (punkt 2 postanowienia) oraz oddalił zażalenie skarżącego (punkt 3 postanowienia). Nakazał ponadto pobrać od uczestników postępowania na rzecz Skarbu Państwa po 259,12 zł tytułem kosztów opinii sporządzonej w sprawie (punkt 4 postano - wienia) oraz orz ekł, że uczestnicy ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w postę - powaniu odwoławczym (punkt 5 postanowienia). OTK ZU B/2020 Ts 183/18 poz. 316 3 Zarządzeniem z 18 lutego 2019 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 4 marca 2019 r.) sędzia Trybunału Konstytucyjnego wezwał skarżącego do usunięcia braków formal- nych skargi przez: wskazanie, jakie wolności lub prawa skarżącego zostały naruszone przez zakwestionowane w skardze przepisy; precyzyjne uzasadnienie zarzutów niezgodności art. 58 § 1 lit. a, art. 107 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682, ze zm.) z art. 48 ust. 1, art. 25 ust. 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 40, art. 47, art. 49, art. 53 ust. 1, 3 i 7 Konstytucji; wykazanie, że zakwestionowany art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 52, ze zm.) był podstawą wydania postanowienia Sądu Okręgowego z 9 października 2018 r. (sygn. akt […] ), wskazanego przez skarżącego jako orzeczenie ostateczne w ro zumie- niu art. 79 ust. 1 Konstytucji; doręczenie kompletu załączników do skargi w postaci doku- mentów poświadczonych za zgodność z oryginałem oraz czterech odpisów pełnomocnictwa szczególnego. W piśmie z 11 marca 2019 r. (data nadania) skarżący odniósł się do zarządzenia. Postanowieniem z 18 kwietnia 2019 r. Trybunał Konstytucyjny nie uwzględnił – zło- żonego wraz ze skargą konstytucyjną – wniosku skarżącego o wydanie postanowienia tym- czasowego w przedmiocie zawieszenia wykonania postanowienia Sądu Okręgowego z 9 paź- dziernika 2018 r. (sygn. akt […] ) w całości oraz „udzielenia zabezpieczenia w zakresie kon- taktów skarżącego z małoletnim wskazanym w postanowieniu Sądu Okręgowego (…) wyda- nym w dniu 9 października 2018 r. w spr awie pod sygn. akt […] w ten sposób, i ż kontakty te zostają zabezpieczone tak, jak je określono w postanowieniu z dnia 16 listopada 2016 r. wy- danym przez Sąd Rejonowy (…) w sprawie pod sygn. akt […] ”. Jak wskazał Trybunał, skar- żący nie uprawdopodobnił, że w sprawie zachodzą – określone w art. 79 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2019 r. o organizacji i trybie post ę powania przed Trybunałem Konstytucyjnym ( ówcześnie: Dz. U. poz. 2072 ; obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ) – przesłanki nieodwracal- nych , niekorzystnych dla skarżącego skutków, a także innego ważnego interesu skarżącego lub ważnego interesu publicznego. Skarżący twierdzi, że postanowienie Sądu Okręgowego z 9 października 2018 r. zosta- ło wydane z naruszeniem art. 45 ust. 1 Konstytucji, tj. prawa do orzekania w sprawie przez „wła ściwy” sąd, bowiem w składzie orzekającym zasiadał sędzia sądu rejonowego delegowa- ny przez organ władzy wykonawczej na podstawie art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 52, ze zm.) do pełnienia obo- wią zków sędziego w s ądzie o kręgowym. Zdaniem skarżącego sędzia ten nie został nomino- wany przez Prezydenta do sprawowania wymiaru sprawiedliwości „w wyższej instancji są- dowej” (tj. w sądzie okręgowym). Skarżący podniósł ponadto, że na podstawie pozostałych za kwestionowanych w skardze przepisów, które uważa za blankietowe i niejasne, pozbawio- no go prawa do wykonywania władzy rodzicielskiej nad dzieckiem, a także określonego w art. 53 ust. 3 Konstytucji prawa do wychowania dziecka w duchu wyznawanych przez sie- bie wartości. Jak podał, ustanowione w jego sprawie , na podstawie zaskarżonych przepisów , ograniczenia (w zakresie ww. praw) „zdają się być w sposób oczywisty nieludzkie i stanowić niewyobrażalną torturę psychiczną”, bowiem polegają na zakazie codziennych kontaktów z dzieckiem (w tym kontaktów telefonicznych) oraz na zakazie spędzania z nim dni ustawowo i zwyczajowo wolnych od pracy na równych prawach z matką dziecka. Trybunał Konstytucyjny zważył, co na stępuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po- stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p. TK) , skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być OTK ZU B/2020 Ts 183/18 poz. 316 4 przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie na- dania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna, a także gdy zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 59 ust. 1 pkt 2 - 4 u.o.t.p. TK. 2. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej może być ustawa lub inny akt normatywny, na podstawi e których sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach skarżącego albo o jego obowiązkach określo- nych w Konstytucji. W związku z tym art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK zobowiązuje wnoszące- go skargę do wskazania kwesti onowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego s ą d lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolno- ś ciach lub prawach albo obowi ą zkach okre ś lonych w Konstytucji i w stosunku do którego domaga si ę stwierdzenia niezgodno ś ci z Konstytucj ą. Skarżący zakwestionował art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 52, ze zm.; dalej: p.u.s.p.) . Przepis ten stanowi o delegowaniu sędziego przez Ministra Sprawiedliw ości. W sprawie, w związku z którą skar- żący wystąpił do Trybunału , orzekał natomiast sędzia delegowany przez Prezesa Sądu Apela- cyjnego w Krakowie . Delegacja została wydana 22 sierpnia 2018 r. na podstawie art. 77 § 9 p.u.s.p., co Trybuna ł ustalił z urzędu. O znacza to , że zakwestionowany w skardze art. 77 § 1 p.u . s.p. nie kształtował sytuacji prawnej skarżącego, a złożony przez niego środek prawny nie spełnia podstawowego warunku wynikającego z art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowane- go w art. 53 ust. 1 p kt 1 u.o.t.p. TK. Powyższego warunku nie spełnia także poddany kontroli Trybunału art. 58 § 1a usta- wy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ( obecnie: Dz. U. z 201 9 r. poz. 2086 , ze zm.; dalej: k.r.o.). Przepis ten odnosi się bowiem do ust alania sposobu wyko- nywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem po rozwodzie . Trybu- nał zauważa, że o rozwiązaniu małżeństwa skarżącego Sąd Okręgowy orzekł wyrokiem z 3 gru dnia 2013 r. W postępowaniu zakończonym postanowieniem z 9 paźd ziernika 2018 r. rozpatrywał natomiast wniosek skarżącego o zmianę tej części wyroku rozwodowego, która rozstrzyga o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktach skarżącego z synem. Podstawą tego orzeczenia był y więc art. 107 , art. 113 1 i art. 1 13 5 k.r.o. , któr e odnos zą się do ustalenia sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem rodziców pozostających w rozłączeniu. Wskazane okoliczności są podstawą odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu w zakres ie, w jakim jej przedmiotem są art. 77 § 1 p.u.s.p. oraz art. 58 § 1a k.r.o. W związku z zakwestionowanym w skardze art. 107 § 1 i 2 k.r.o. Trybunał zwraca uwagę, że zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, skargę może wnieść każdy, czyje wolności lub prawa z ostały naruszone. W związku z tym art. 53 ust. 2 i 3 u.o.t.p. TK zobowiązuj e występu- jącego z tym środkiem prawnym do wskazania, która konstytucyjna wolność lub prawo i w jaki sposób – jego zdaniem – zostały naruszone, a także do uzasadnienia zarzutu nieko n- stytucyjności z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie. Trybunał zauważa , że postanowienie Sądu Okręgowego z 9 października 2018 r. nie pozbawiło skarżącego władzy rodzicielskiej ani jej nie ograniczyło. Władza rodzicielska zo- stała skarżącemu ograniczona w wyroku rozwodowym. Orzeczenie, które stanowiło asumpt do wniesienia analizowanej skargi, nie uwzględniło natomiast jedynie wniosku skarżącego o zmianę wyroku rozwodowego w zakresie, w jakim rozstrzyga on o władzy rodzicielskiej i kontaktach s karżącego z synem. Postanowienie z 9 października 2018 r., które skarżący wskazał jako orzeczenie ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, nie zmieniło za- tem jego sytuacji prawnej. W tym zakresie skarga nie spełnia podstawowego warunku , wyni- kają cego z art. 79 ust. 1 Konstytucji. OTK ZU B/2020 Ts 183/18 poz. 316 5 Niezależnie od powyższego Trybunał odniósł się do zarzutów sformułowanych w skardze konstytucyjnej. Ich istota dotyczy blankietowości i niedookreśloności art. 107 § 1 i 2 k.r.o., przejawiającej się brakiem przesłanek o graniczenia władzy rodzicielskiej. Z tych powodów – jak twierdzi skarżący – pozwala on dowolnie definiować podstawy ograniczenia władzy rodzicielskiej i ustalać kontakty z dzieckiem. Trybunał zwraca uwagę, że art. 107 § 1 i 2 k.r.o. powierza wykonywanie wł adzy ro- dzicielskiej obojgu rodzicom, jeżeli przedstawią oni sądowi pisemne – zgodne z dobrem dziecka – porozumienie o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kon- taktów z dzieckiem, a także wykażą, że będą współdziałać ze sobą w sprawach m ałoletniego. Z powyższego wynika, że zakwestionowany w skardze art. 107 § 1 i 2 k.r.o. ustanawia pozy- tywne przesłanki powierzenia wykonywania władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom. Nie jest więc konieczne tworzenie kazuistycznego katalogu przesłanek jej og raniczenia. Odnośnie zarzutu niedookreśloności zaskarżonego przepisu Trybunał przypomina, że w swoich orzeczeniach wielokrotnie wskazywał, że każdy akt prawny, czy też konkretny przepis prawny, zawiera pojęcia w większym lub mniejszym stopniu niedookreślo ne. Nie- ostrość użytych pojęć sprzyja jednak, jak podnosił, uelastycznieniu porządku prawnego. Tym samym, jak utrzymywał, nie każda, ale jedynie kwalifikowana – tj. niedająca się usunąć w drodze uznanych metod wykładni – nieostrość czy niejasność przepisu m oże stanowić pod- stawę stwierdzenia jego niekonstytucyjności (zob. postanowienie TK z 27 kwietnia 2004 r., sygn. P 16/03, OTK ZU nr 4/A/2004, poz. 36). Zauważył przy tym przesunięcie przez zwroty nieostre wykonania obowiązku konkretyzacji normy na etap stos owania prawa, co zapewnia organom stosującym to prawo pewną swobodę decyzyjną. Nie można jej jednak, jak zastrze- gał, utożsamiać z dowolnością i wolnością od zewnętrznej kontroli (zob. postanowienie TK z 15 kwietnia 2009 r., - sygn. Ts 185/08, OTK ZU nr 1/B/ 2010, poz. 26). Odnosząc się z kolei do kwestii posługiwania się przez ustawodawcę klauzulami gene- ralnymi, Trybunał stwierdził, że w ich przypadku unormowania odsyłają do ocen pozapraw- nych, które ze swej istoty mają nieostry zakres znaczeniowy. Z tego wzg lędu kontrola, czy też uregulowanie , spełnia wymóg dostatecznej określoności, musi uwzględniać istotne cechy tego typu zwrotów oraz ich niezbędność w systemie prawa. Posługiwanie się przez prawodawcę klauzulami generalnymi odwołującymi się do funkcjonujący ch w systemie przekonań i ocen odpowiada warunkom prawidłowego tworzenia prawa w państwie prawnym (zob. orzeczenie TK z 7 czerwca 1994 r., sygn. K 17/93, OTK w 1994 r., poz. 11 oraz wyrok TK z 17 paź- dziernika 2000 r., sygn. SK 5/99, OTK ZU nr 7/2000, poz. 254). Trybunał Konstytucyjny zwraca uwagę także na to, że o kontaktach skarżącego z sy- nem sąd orzek ł na podstawie art. 113 1 i art. 113 5 k.r.o., a nie na podstawie art. 107 k.r.o. Wy- nika to wprost z uzasadnienia orzeczeń dołączonych do skargi konstytucyj nej. Zauważyć także należy , że skarżący , uzasadniając niekonstytucyjność art. 107 § 1 i 2 k.r.o. , odwołuje się wyłącznie do okoliczności sprawy, w związku z któr ą wystąpił do Trybu- nału ze skargą konstytucyjną. Prezentowane w skardze wywody są krytyką zapad łego w jego sprawie orzeczenia Sądu Okręgowego, który zmienił korzystne dla skarżącego rozstrzygnię- cie sądu pierwszej instancji. Mając powyższe na względzie Trybunał stwierdza, że analizowana skarga konstytu- cyjna w zakresie, w jakim dotyczy zgodności z Kon stytucją art. 107 § 1 i 2 k.r.o. , nie spełnia warunków określonych w art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p. TK. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK – postanowił jak w sentencji . OTK ZU B/2020 Ts 183/18 poz. 316 6 POUCZENIE Na podstawie a rt. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.