Ts 163/18

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 16 października 2020 r. Pozycja 310 POSTANOWIENIE z dnia 4 lutego 2020 r. Sygn. akt Ts 163/18 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Pszczółkowski , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M. J. o zbadanie zgodności: 1) art. 425 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U . z 2017 r. poz. 1904; dalej: k.p.k.) z zakresie, w jakim uznaje on, że orzeczeniem sądu pierwszej instancji jest postano wienie oskarżyciela publi - cznego; 2) art. 426 § 1 k.p.k. w zakresie, w jakim sąd r ozpoznający po raz pierwszy środek odwoławczy od orzeczenia oskarżyciela publicznego jest sądem odwoławczym drugiej instancji z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 w zwi ązk u z art. 10 ust. 2, art. 176 ust. 1 w zwią zku z art. 2, art. 176 w związku z ar t. 10 ust. 2, art. 176 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, a rt. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczy - pospolitej Polskiej. p o s t a n a w i a: odmówić nada nia dalsz ego bieg u skardze konstytucyjnej . UZASADNIENI E 1. W s kar dze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 28 paź - dziernika 2018 r. (data nadania), M. J. (dalej: skarżący ) , reprezentowany przez adwokata ustanowionego z urzędu , wystąpi ł z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego. Skarżący pismem z 29 lipca 2017 r. złożył zawiadomienie do Prokuratora Generalnego o podejrzeniu popełnienia przestęp stwa. Prokuratura Okręgowa w W. (dalej: Prokuratura Okręgowa) postanow ieniem z 13 paź - dziernika 2017 r. odmó wiła wszczęcia śledztwa (sygn. akt […] ). Pismem z 13 października 2017 r. zawiadomiła o powyższym skarżącego, informując, że fakty podniesione w zawia - domieniu kilku osób, w tym skarżącego, nie zawiera ją znamion czy nu zabronionego. Skarżący złożył zażalenie na powyższe zawiadomienie. Prokurator P rokuratury OTK ZU B/2020 Ts 163/18 poz. 310 2 Okręgowej w W. zarządzeniem z 29 grudnia 2017 r. (sygn. akt […] ; dalej: zarządzenie Prokuratora) odmówił przyjęcia tego zażalenia . Prokurator po dniósł, że zgodn ie z art. 306 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1904; dalej: k.p.k. ) na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa przysługuje zażalenie pokrzywdzonemu, instytuc ji społecznej zawiadamiającej o przes tępstwie oraz osobie , która złożyła zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa, jeśli wskutek przestępstwa d oszło do naruszenia jej praw. W świetle art. 49 § 1 k.p.k. skarżącego nie można uznać za pokrzywdzonego w niniejszej sprawie. W związku z tym, ni e jest on uprawniony do złożenia zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa. Wskazał na art. 305 § 4 k.p.k., zgodnie z którym skarżący miał w tej sprawie wyłącznie prawo do otrzymania zawiadomienia o sposobie zakończenia postepowania przez Prokuraturę. Skarżący złożył zażalen ie na zarząd zenie Prokuratora, dowodząc, że spełnia przesłanki warunkujące uznanie go za pokrzywdzonego w sprawie. Żądał uchylenia postano - wieni a o odmowie wszczęcia śledztwa. 12 marca 2018 r. Sąd Okręgowy w W. wydał p ostano wienie (sygn. akt […] ; dalej: postanow ienie Sądu Okręgowego), którym nie uwzględnił zażalenia skarżącego na zarzą - dzenie Prokuratora Prokuratury Okręgowej . Sąd nie stwierdził pośredniego naruszenia praw skarżącego przestępstwami, które były objęte zł ożonym przez niego zawiadomieniem, co j est, zgodnie z art. 306 § 1 pkt 3 k .p.k., przesłanką uznania go za pokrzywdzonego w sprawie. Z arządzeniem z 9 maja 2018 r. Prezes Sądu O kręgowego w W. (sygn. akt […] ; dalej: zarządzenie Prezesa Sądu Okręgowego ) o dmówił przyjęcia zażalenia n a postanowie nie Sądu Okręgowego. Wskazał na niedopuszczalność przyjęcia tego środka odwoławczego na pod - stawie art. 429 § 1 k.p.k. Sąd Apelacyjny w W. postanowieniem z 19 września 2018 r. (sygn. akt […] ) pozostawił bez rozpozna nia zażalenie skarżącego na zarządzenie Prezesa Sądu Okręgow ego. Stwierdził, że przyjęcie i przedstawienie zażalenia Sądowi Apelacyjnemu nastą piło z naru - szeniem art. 426 § 1 k.p.k. Sąd podniósł, że skoro przepis ten stanowi, że od orzeczeń sądu odwoław czego nie przysługuje środek odwoławczy to wniesienie takiego środka nie powoduje żadnych skutków praw n ych. N ie obliguje przy tym do wydania zarządzenia w try - bie art. 429 § 1 k.p.k. Skutkować to powinno jedynie czynnością o charakterze admini - stracyjno - por ządko wym co do sposobu postąpienia z pismem ( złożenie do akt czy zwrot) i poinformowaniu o tym nadawcy (s. 1 - 2 uzasadnienia postanowienia Sądu Apelacyjnego). Skarżący stwierdził, że doktryna i ugrun towane orzecznictwo przyjmują, ż e orze cze - nie organów śc igania winno być traktowane jako orzeczenie pierwszej instancji w rozumieniu art. 425 § 1 k.p.k. Sąd zaś orzekający po raz pierwszy o środku odwoławczym od postano - wienia organów ścigania jest – w rozumieniu art. 426 § 1 k.p.k. – organem orzekającym w dru giej instancji. Z daniem skarżącego jest to niezgodne z art. 45 ust. 1 oraz art. 10 ust. 2 Konstytucj i. Skarżący podkreśla, że organy ścigania nie mają cech niezawisłego sądu powszechnego i nie są sądem pierwszej ins tancji w rozumieniu Konstytucji (s. 8 - 9 skargi). Skarżący podnosi, że zgodnie z art. 176 ust. 1 Konstytucji, w związku z prawem do sądu właściwego wynikającym z art. 45 Konstytucji, stronie przysługuje p rawo do zaskarżenia orzeczenia s ądu pierwszej instancji do sądu nadrzędnego. Skarżący wn iósł o zasądzenie kosztów postępowania. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 2 października 2019 r. (dalej: zarządzenie sędziego TK ) skarżący został wezwany do usunię cia braków formalnych skargi, przez: 1) wyjaśnienie rozbieżności pomiędzy oś wiadczeniem jego pełnomocnika, zawartym w skardze konstytucyjnej, że jest on „pełnomocnikiem z urzędu”, a pełnomocnictwem, z którego wynika, iż został on ustanowiony pełnomocnikiem z wyboru; 2) wykazanie, że art. 425 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – K odeks postępowania OTK ZU B/2020 Ts 163/18 poz. 310 3 karnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1987) był przepisem ustawy, na podstawie którego sąd orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach skarżącego określonych w Konstytucji; 3) wskazanie, jakie prawa i wolności konstytucyjne przysługują skarżą cemu na mocy art. 10 ust. 2 Konstytucji wskazanego w skardze konstytucyjnej jako samodzielny wzorzec kontroli; 4) wyjaśnienie, w związku z jaką „sprawą” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji skarżący formułuje zarzut narusze nia prawa do sądu oraz prawa d o dwuinstancyjnej procedury sądowej. Pismem procesowym z 6 listopada 2019 r. skarżący odni ósł się do zarządzenia sędziego TK. Wskazał, że ustanowił pełnomocnika z wyboru. Z godnie z art. 176 ust. 1 Konstytucji – jak podkreślił skarżący – postępowanie przed sądem musi być dwuinstancyjne. W związku z tym oczekuje on , by od orzeczenia sądu powszechnego w przedmiocie zasadności odmowy wszczęcia postępowania karnego podjętego w pierwszej instancji przysługiwał mu środek odwoławczy do s ądu stanowiącego instancję odwoławczą dla sądu pierwszej instancji (s. 2 pisma z 6 listopada 2019 r.). Precyzuje, że „sprawą”, w związku z którą wnosi skargę konstytucyjną , jest postępowanie mające na celu orzeczenie, czy jest pokrzywdzonym w świetle przepis ów k.p.k. (s. 6 pisma z 6 listopada 2019 r.). Skarżący stwierdził, że w toku postępowania w jego sprawie w oparciu o art. 425 § 1 k.p.k. przekazano zażalenie „na postanowienie Prokuratury do Sądu Okręgowego w W . ”. Z art. 10 ust. 2 s karżący wywod zi uprawnienie do oczekiwania, że władza ustawo - dawcza stworzy taki system prawny, w którym władzę sądowniczą będą wykonywać wyłącznie sądy i trybunały (s. 3 pisma z 6 listopada 2019 r.). Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u . o . t . p . TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, pod czas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom. 2. W złożonej skardze skarżący wskazał szereg wzorców badania konstytucyjności zaskarżonego przepi su (zob. tenor postanowienia), jednak z analizy treści przedstawionych pism procesowych wynika, że stawia on przede wszystkim zarzut, iż zaskarżone przepisy są niezgodne z prawem do właściwego sądu (z art. 45 ust. 1 Konstytucji) oraz prawem do dwuinstancyjnej procedury sądowej (z art. 176 ust. 1 Konstytucji). 3. S karżący za „ sprawę” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji – w związku z którą wystąpił ze skargą konstytucyjną – uznał kwestię, czy był pokrzywdzonym w postępowaniu, które zapoczątkował pismem z 29 lipca 2017 r., zawiadamiającym o podejrzeniu popełnienia p rzestęp stwa do Prokuratora Generalnego. Trybunał przypomina, że w toku tego postępo - wania Prokurator P rokuratury Okręgowej w W. zarządzeniem z 29 grudnia 2017 r. (sygn. akt […] ; dale j: zarządzenie Prokuratora z 29 grudnia 2017 r. ) podniósł, że zgodnie z art. 30 6 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U z 2017 r. poz. 1904; dalej: k.p.k. ) na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa przysługuje zażalenie pokrzywdzonemu, instytucji społecznej zawiadamiając ej o przestępstwie o raz osobie , która złożyła zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa, jeśli wskutek przestępstwa d oszło do naruszenia jej praw. Prokurator stwierdził, że w świetle art. 49 § 1 k.p.k . skarżącego nie można uznać za pokrzyw dzonego w niniejszej sprawie. W z wiązku z tym, nie jest on upra wniony do złożenia zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa. Również OTK ZU B/2020 Ts 163/18 poz. 310 4 Sąd Okręgowy w W. p ostanowieniem z 12 marca 2018 r. (sygn. akt […] , dalej: postanowienie Sądu Okręgowego) nie stwierdził pośredniego narus zenia praw skarżącego przestępstwami, które były objęte złożonym przez niego zawiadomieniem , a to jest w świetle art. 306 § 1 pkt 3 k.p.k., przesłanką uznania go za pokrzywdzonego w sprawie. Mając na uwadze, że skarżący ( zgodnie z pismem z 6 listopa da 2019 r. ) naruszenie swoich praw wiąże z powyższym postępowaniem , trzeba stwierdzić, iż niemożność skorzystania ze środków procesowych, których się domaga, wynika z faktu , że nie przysłu - guje mu w tym postępowaniu status pokrzywdzonego . 4. Trybunał z auważa, że żaden z zaskarżonych przepisów nie był podstawą orzekania w tak określonym przedmiocie. Zarzuty skarżącego n ie dotyczą tej „sprawy”, a postanowieni e Sądu Apelacyjnego w W. z 19 września 20 18 r. (sygn. akt […] ; dalej: postanowienie Sądu Apelac yjnego) , które przedłożono wraz ze skargą , będące ostatecznym w sprawie – w rozu - mieni u art. 79 ust. 1 Konstytucji – nie odnosi się do p rzesłanek uznania skarżącego za pokrzywdzonego w postępowaniu karnym. Biorąc pod uwagę treść przedstawionych pism pr ocesowych należy uznać, że skarżący nie powiązał zarzutu naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji z zastrzeżeniami co do procesu zażaleniowe go w postępowaniu karnym, ale z oceną, czy spełnia przesłanki do uznania go za pokrzywdzonego w tym procesie. Nie można uznać, by art. 425 § 1 i art. 426 § 1 k.p.k. – wskazane jako przedmiot skar - gi konstytucyjnej – były podstawą orzeczenia w tak zdefiniowanej przez skarżącego sprawie. Jest to przesłanką odmowy nadania biegu sk ardze na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK. 5 . Ze skargi wynika, że Sąd Apelacyjny pozostawił bez rozpoznania zażalenie skarżącego na zarządzenie Prezesa Sądu Okr ęgowego z 9 maja 2018 r . Zarządzeniem tym odmówiono pr zyjęcia zażalenia skarżącego na postanowienie Sądu Okręgowego w przedmio - cie nieuwzględnienia zażalenia na zarządzenie Prokuratora z 29 grudnia 2017 r. o odmowie przyjęcia środka odwoławcze go od postanowienia Prokuratury z 12 października 2017 r. (sygn. akt […] ). Trzeba po dnieść , że w sprawie skarżącego Sąd Okręgowy skontrolował umorzenie w sprawie zarzutu popełnienia przestępstwa na szkodę skarżącego. Zarzut jednoinstan - cyjności postępowania sądowego odnosi się więc do ko ntroli przez sąd postanowienia Prokuratura . Należy bo wiem podnieść, że w sprawie skarżącego postanowienie Sądu Okręgowego zapadło wskutek postępowania, w którym sąd kontrolował działanie prokuratury , jako organu powołanego do ścigania przestępstw, nie zaś w postępowaniu sądowym, w którym sąd orzekał sam me rytorycznie o prawach i wolnościach skarżącego . Nie można stwierdzić, by Sąd Okręgowy swym postanowieniem orzekał merytorycznie w zakresie praw skarżącego . N ie dotyczyło ono bowiem an i przypisania odpowiedzialności karnej, ani nie rozstrzygało o prawach (cywilnych, administracyjnych) skarżącego. Jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 12 maja 2003 r. (sygn. SK 38/02 , OTK ZU nr 5 / A/2003, poz. 38 ) „nie podobna oczywiście negować (prawa) interesu skar - żące[go] do doprowadzenia sprawy karnej do me rytorycznego rozstrzygnięcia (satysfakc ja z ukarania sprawcy). Skarżąc[y] ma także interes prawny w doprowadzeniu do tego rozstrzygnięcia – ponieważ w razie skazania sprawcy, ewen tualne dochodzenie przez [niego] już « własnej sprawy » (np. ochrony pra w majątkowych) w postępowaniu sądowym – byłoby łatwiejsze. Jednakże wska zane wyżej obie sfery interesu [skarżącego] , pojawiające się na tle niniejszej sprawy, nie są tożsame z [jego] konstytucyjnym prawem do wymiaru sprawie - dliwości, w ramach którego koniec zne jest zachowanie dwuinstancyjności. W odniesieniu do OTK ZU B/2020 Ts 163/18 poz. 310 5 sytuacji zachodzącej na tle niniejszej skargi postępowanie są dowe jest bowiem postę - powaniem « w sprawie » karnej dotyczącej sprawcy przestępstwa na szkodę [skarżącego] i tylko refleksow o sprawa ta mo że być uznana za « spra wę » [skarżącego] w rozumieniu art. 45 ust. 1 Kons tytucji. Dlatego prawo [skarżącego] do sądu – na tle konkretnej sprawy karnej, gdzie występuje [w swoim przekonaniu] jako pokrzywdzon[y] – nie obejmuje sobą prawa do dwuinstancyjn ości postępowania ” . Nawet więc, gdyby nie zachodziły okoliczności wskazane w pkt 4 niniejszego postanowienia , to należałoby wskazane wzorce z art. 176 ust. 1 oraz art. 45 Konstytucji uznać za nieadekwatne do badania niniejszej sprawy, co jest podstawą do odmowy nadania biegu skardze na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p TK w związku z art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p. TK . 6 . W piśmie procesowym z 6 listopada 2019 r. skarżący po dnosi, że zażale nie na postanowienie Prokuratora zapadłe w jego sprawie przekazan o do Sądu Okręgowego w W. na podstawie art. 425 § 1 k.p.k. Jak podkreślono w literaturze przedmiotu, powyższe zastosowanie tego przepisu reali - zuje konstytucyjny standard dwuinstancyjności postępowania. Statuuje bowiem procesow ą zas adę kontroli instancyjnej. Co więcej, d otyczy on nie tylko orzeczeń sądowych, lecz także wszelkich orz eczeń wydanych w pierwszej instancji, w tym także przez prokuratora lub organ dochodzeniowy (za: J.M. Szewczyk , Zakaz « reformationis in peius » w polskim procesie karnym , L ex 2015) . Skoro, zgodnie z wskazaniem skarżącego, na podstawie art. 425 § 1 k.p.k. zreali - zowano jego prawo odwołania się do sądu, zarzuty niekonstytucyjności względem tego przepisu należy uznać za bezpodstawne. Jest to podstawą odmowy nadania bie gu skardze w zakresie powołanego przepis u k.p.k., w oparciu o art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. TK. 7 . Trybun ał wskazuje również, że jeden z wzorców kontroli powołanych przez skarżącego, tj. art. 10 ust. 1 Konstytucji ma charakter stricte ustrojowy i nie st anowi źródła praw lub wolności jednostki w rozumieni u art. 79 ust. 1 Konstytucji. W związku z tym, należy – na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK – odmówić b adania zgodności art. 425 i 426 k.p.k. z art. 10 ust. 1 ustawy zasadniczej. POUCZE NI E Na podstawie art. 61 ust. 5 u . o . t . p . TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na niniejsze postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.