Ts 4/17

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 30 października 2018 r. Pozycja 147 POSTANOWIENIE z dnia 13 kwietnia 2018 r. Sygn. akt Ts 4/17 * Trybunał Konstytucyjny w składzie: Michał Warciński , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. w sprawie zgodności: 1) art. 923-921 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy- wilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822) z art. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji, 2) art. 394 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowani a cywil- nego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822) z art. 2 oraz art. 45 ust. 1 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji, 3) art. 117 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowani a cywil- nego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822) z art. 45 ust. 1 Konstytucji. p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu sk ardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej z 9 stycznia 2017 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący ) wniósł o stwierdzenie, że art. 913-921 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępo- wania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822; dalej: k.p.c. ) są niezgodne z art. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 394 § 1 k.p.c. jest niezgodny z art. 2, art. 45 ust. 1 oraz z art. 176 ust. 1 Konstytucji, zaś art. 117 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim przewiduje obowiązek udowodn ienia okoliczności wskazanych w oświadczeniu , jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Skar- żący, występując w charakterze wierzyciela w postępowaniu egzekucyjnym toczącym się przed Sądem Rejonowym w K . , domagał się wyjawienia majątku przez dłużnika. Na pos ie- dzeniu 18 grudnia 2015 r. Sąd Rejonowy w K . wydał po stanowienie (sygn. akt […] ; dalej: postanowienie Sądu Rejonowego z 18 grudnia 2015 r.) nakazujące dłużnikowi złożenie wy- kazu majątku – z wymienieniem rzeczy i miejsca, gdzie się znajdują, i odebrał przekazany przez dłużnika ustnie wykaz do protokołu , wraz z przyrzeczeniem, że wykaz jest zupełny i prawdziwy. 19 marca 2016 r. skarżący przedłożył do Sądu Rejonowego w K. wniosek o zobo wiązanie dłużnika do okazania w terminie 14 dni aktu zgonu rodziców oraz odpisu * Postanowieniem z 18 października 2018 r. sprostowano oczywistą omyłkę pisarską. OTK ZU B/2018 Ts 4/17 poz. 147 2 księgi wieczystej nieruchomości, którą po nich dziedziczy. 3 sierpnia 2016 r. Sąd Re jonowy w K. Wydział I Cywilny wydał postan owienie (sygn. akt […] ; dalej: postanowienie Sądu Re- jonowego z 3 sierpnia 2016 r.) o odrzuceniu powyższego wniosku , wskazując, że zgodnie z art. 918 ¹ k.p.c. nowy wniosek w przedmiocie nakazu wyjawienia majątku przez dłużnika może być procedowany dopiero po upływie roku od dnia, w którym dłużnik poprzednio wy- jawił majątek. Skarżący wniósł zażalenie na to postanowienie. Sąd Okręgowy w O . Wydział Cywilny Odwoławczy postanowieniem z 19 października 2016 r. (sygn. akt […] ; dalej: po- sta nowienie Sądu Okręgowego) oddalił zażalenie skarżącego. Powyższe postanowienie Sąd uzasadnił wskazując, że wierzyciel miał możliwość kwestionowania odebranego od dłużnika oświadczenia o jego składnikach majątkowych, jako że na postanowienie sądu w przedmiocie wyjawienia majątku przysługiwało skarżącemu zażalenie (zgodnie z art. 915 § 3 k.p.c.). Sąd podkreślił t eż, że stworzono wierzycielowi możliwość udziału w postępowaniu, a on nie sta- wił się na posiedzeniu, brak jest więc podstaw do kwestionowania sposobu złożenia przez dłużnika wykazu majątku w toku tego postępowania. Sędzia Trybunału Konstytucyjnego, działając na podstawie art. 61 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organiza cji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK ), zarządz eniem z 24 marca 201 7 r. wezwał skarżącego do skonkretyzowania przedmiotu skargi przez: dokładne określenie przepisów, na p odstawie których Sąd Okręgowy w O . Wydział II Cywilny Odwoławczy w postanowieniu z 19 paź- dziernika 2016 r. (sygn. akt […] ) orzekł ostatecznie o prawach lub wolnościach skarżącego; dokładne wskazanie, ja k ie prawa lub wolności wyrażone w art. 176 ust. 1, art. 45 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji i w jaki sposób zostały naruszone przez przepisy, określone jako przedmiot skargi; doręczenie: 3 kopii orzeczeń wyd anych w sprawie w ramach wyczerpania drogi praw- nej, 5 egzemplarzy skargi konstytucyjnej opatrzonej przez pełnomocnika skarżącego podpi- sem (nie parafą); pełnomocnictwa szczególnego do sporządzenia skargi konstytucyjnej i re- prezentowania skarżącego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym (i 4 kopii), o kreślającego dokładnie sprawę, do której zostało udzielone (tj. przedmiot skargi). Trybunał zwrócił się też do pełnomocnika skarżącego o złożenie pisemnego oświadczenia, czy sporzą- dził wniesioną skargę konstytucyjną. Pismem z 13 kwietnia 2017 r. (data nadania) adwokat skarżącego odniósł się do po- wyższego zarządzenia. Oświadczył , że sporządził wniesioną skargę konstytucyjną, przedłożył kopie postanowie nia Sądu Okręgowego w O. oraz pełnomocnictwo szczególne do wniesienia skargi konstytucyjnej. Skarżący w złożonych do Trybunału pismach procesowyc h podnosi, że postępowanie o wyjawienie majątku ma cechy instytucji fasadowej i jest postępowaniem pozornym , narusza więc prawo do skutecznej egzekucji prawomocnego orzeczenia wywodzone z art. 45 ust. 1 Konstytucji i zasady demokratycznego państwa prawa statuowane w art. 2 Konstytucji. Skar- żący dodaje, że orzeczenie nakazujące wyjawienie majątku przez dłużnika jest traktowane jako orze czenie kończące postępowanie w sprawie, skoro zaś postanowienie jest wydawane na wniosek wierzyciela, to faktycznie wierzyciel nie może go zaskarżyć. Uważa również, że art. 394 k.p.c. powinien wprowadzać zasadę, iż każde postępowanie jest dwuinstancyjne , tj. wszystkie orzeczenia pierwszej instancji są zaskarżalne, a lbowiem obecny kształt tego przepisu jest niezgodny z art. 176 ust. 1 Konstytucji, w myśl którego postępowani e przed są- dem jest dwuinstancyjne. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.o.t.p. TK skarga konstytucyjna p odlega wstępnemu rozpo- znaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie po- stępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybu- OTK ZU B/2018 Ts 4/17 poz. 147 3 nał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna, a także gdy zachodzą oko- liczności, o których mowa w art. 59 ust. 1 pkt 2-4 u.o.t.p. TK. 2. Skarżący uczynił przedmiotem zaskarżenia art. 117 § 2, art. 394 § 1 oraz artykuły 913-921 k.p.c. W związku z tym, że pełnomocnictwo szczególne, nadesłane przez pełnomocnika skarżącego nie obejmuje swym zakresem art. 921 k.p.c., zaś art. 918 k.p.c., w myśl art. 63 pkt 6 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. z 1997 r. poz. 121, Nr 769) został uchylony z dniem 1 stycznia 2001 r., Trybunał objął badaniem prze- pisy artykułów: 117 § 2, 394 § 1, 913 -917, 918 1 oraz 919-921 k.p.c. Artykuł 117 § 2 k.p.c. stanowi, że osoba fizyczna, niezwolniona przez sąd od kosztów sądowych, może domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwo- kata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgod- nie z art. 394 § 1 k.p.c. zażalenie do sądu drugiej instancji przysługuje na postanowienie sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie oraz na inne – enumeratywnie wymie- nione w tym przepisie postanowienia i zarządzenia przewodniczącego. Artykuły od 913 do 920 1 k.p.c. określają procedurę wyjawienia , na potrzeby egzekucji, majątku dłużnika, któ ry nie jest znany wierzycielowi . Jeżeli majątek dłużnika nie rokuje zaspokojenia egzek wowa- nych należności, wierzyciel może zażądać zobowiązania dłużnika do złożenia wykazu mająt- ku oraz do złożenia przyrzeczenia o prawdziwości i zupełności tego wykazu (art. 913 k.p.c.). Sąd rozpoznaje wniosek po wezwaniu i wysłuchaniu stron, jeżeli się stawią, a wykaz i przy- rzeczenie odbiera niezwłocznie. Na postanowienie sądu w przedmiocie wyjawienia majątku przysługuje zażalenie, które nie tamuje wykonania tego postanowienia (art. 915 k.p.c.). Dłuż- nik, który złożył przyrzeczenie , jest zobowiązany do złożenia nowego wykazu i przyrzeczenia na żądanie wierzyciela, gdy od złożenia przyrzeczenia minął jeden rok (art. 918 1 k.p.c.). 3. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo na zasadach określonych w ustawie wnieść skargę w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w K onstytucji. Zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 1-4 u.o.t.p. TK skarga konstytucyjna powinna zawierać: określen ie kwestionowanego przepisu, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wol nościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji; wskazanie, która konstytucyjna wolność lub prawo skarżącego, i jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone; uza- sadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ustawy ze wskazaną wolnością lub prawem kon stytucyjnym skarżącego, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie. Trybunał przypomina także, że w myśl art. 53 ust. 2 pkt 3 do skargi dołączyć należy m.in. pełnomocnictwo szczególne, tj. takie, które uprawnia pełnomocnika do działania za mocodawcę w konkretnej sprawie przed Trybunałem Konstytucyjnym. 4. Trybunał stwierdza, że istotą zawartych w skardze zarzutów jest, iż postępowanie w sprawie wyjawienia majątku dłużnika, konstruowane w przepisach części III tytułu II dzia- łu V k.p.c, jest niekonstytucyjne, jako że brak jest możliwości skutecznego zaskarżenia posta- nowienia sądu w przedmiocie nakazu wyjawienia majątku przez dłużnika. Skarżący zauważa , że postanowienie sądu wydawane w toku tego postępowania formułuje jedynie nakaz wyja- wienia m ajątku dłużnika , nie dotyczy natomiast treści oświadczenia dłużnika, w związku z czym zażalenie na to postanowienie nie może dotyczyć sposobu, w jaki dłużnik wypełnia OTK ZU B/2018 Ts 4/17 poz. 147 4 obowiązek ujawnienia majątku. Dodaje, że nie mógł odw ołać się od postanowienia Sądu Re- jonowego z 18 grudnia 2015 r. o nakazie wyjawienia majątku dłużnika, gdyż było to orzecze- nie uwzględniające je go roszczenie jako wierzyciela. Powyższe argumenty zdaniem skarżą- cego wskazują, że postępowanie w sprawie ujawnienia majątku dłużnika jest fasadowe i niee- fektywne. W złożonej skardze jako ostateczne orzeczenie w sprawie wskazan o postanowienie Sądu Okręgowego, które oddala zażalenie na postanowienie Sądu Rejonowego z 3 sierpnia 2016 r. W uzasadnieniu postanowienia sąd II instancji przychylił się do opinii sądu orzekają- cego w I instancji, który ustalił, że pismo skarżącego w sprawie nakazu uzupełniania sporzą- dzonego trzy miesiące wcześniej wykazu majątku przez dłużnika należy uznać za wniosek o kolejny nakaz wyjawienia majątku . Sąd R ejonowy uznał, na podstawie art. 918 1 k.p.c., że ponowne odebranie wykazu majątku jest niedopuszczalne przed upływem roku od złożenia takiego wykazu i przyrzeczenia przez dłużnika. W oparciu o dołączone do skargi akta sprawy Trybunał konstatuje , że sądy obu instancji orzekające w tym postępowaniu badał y, czy skar- żący mógł uzyskać uzupełnienie wykazu majątku dłużnik a w wyniku złożenia przez niego ponownego wniosku, nie rozstrzygały natomiast o prawie do zaskarżenia postanowienia Sądu Rejonowego z 18 grudnia 2015 r. W świetle powyższego Trybunał stwierdza, że zarzuty skarżącego nie mają de facto związku ze sprawą, w której orzekał Sąd Okręgowy. Zagadnienia braku możliwości zaskarże- nia, jak wskazuje również uzasadnienie postanowienia Sądu Okręgowego, dotyczą bowiem postępowania w sprawie wyjawienia majątku dłużnika zakończonego postanowieniem Sądu Rejonowego z 18 grudnia 2015 r. , które uprawomocniło się z dniem upływu terminu skutecz- nego złożenia zażalenie na to postanowienie. Skutkiem tego, kolejne postanowienia w spra- wie ujawnienia majątku dłużnika nie dotyczą już zagadnienia możliwości zażalenia postano- wienia wy danego w tym postępowaniu. Należy uznać, że skarżący nie wykazał istnienia związku koniecznego (typu conditio sine qua non ) pomiędzy zarzucanym naruszeniem wolności (praw) konstytucyjnych a posta- nowieniem Sądu Okręgowego, które jego zdaniem było w tej sprawie ostateczne. Powyższa okoliczność , na podstawie art. 79 ust. 1 Konstytucji i art. 53 ust. 1 pkt. 1 i 2 w związku z art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. TK przesądza o konieczności odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. 5. Niezależnie od powyższego Trybunał stwierdza, że zaskarżone art ykuły : 117 § 2, 913-917 oraz 919-921 k.p.c. nie stanowią podstawy postanowienia wskazanego jako osta- teczne, co jest samodzielną przesłanką odmowy nadania biegu skardze konstytucyjnej w ich zakresie , gdyż ocena ich konstytucyjności jest niedopuszczalna (art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK). 6. Trybunał zauważa również, że skarżący , mimo wezwania do uzupełnienia braków zarządzeniem Sędzi eg o Trybunału Konstytucyjnego z 24 marca 2017 r., nie sprecyzował , na czym polega niezgodność wskazanych w skardze przepisów k.p.c. z przytoczonymi wzorcami konstytucyjnymi. Trzeba przypomnieć, że b rak uzasadnienia z arzutów przez skarżącego jest samodzielną przesłanką odmowy nadania b iegu skardze, zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 2 w zwią - zku z art. 53 ust. 3 u.o.t.p. TK. 7. Ze złożonych pism procesowych można natomiast wnioskować, że skarżący nagan- nie ocenia samo działanie sądu w jego sprawie. Skarżący podkreśla bowiem, że sąd nie speł- nił swojej roli , jaką jest sprecyzowanie za pomocą pytań, jakim majątkiem dysponuj e fak- tycznie dłużnik oraz gdzie ten majątek się znajduje. W opinii Trybunału tak skonstru owany zarzut nie dotyczy niekonstytucyjności przepisu, ale odnosi się do stosowania prawa, co jest OTK ZU B/2018 Ts 4/17 poz. 147 5 podstawą do odmowy nadania skardze bi egu w jego zakresie na podstawie art. 79 ust. 1 Kon- stytucji oraz art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. TK (zob. postanowienie TK z 20 lipca 2011 r., sygn. akt Ts 303/10, OTK ZU nr 6/B/2011, poz. 454). 8. Na marginesie Trybunał zaznacza, że art. 2 Konstytucji przywołany w skardze jako wzorzec d o badania art. 394 § 1 , a także art. 913-917, art. 918¹ oraz art. 919-921 k.p.c. nie może być samodzielnym wzorce m w postępowaniu skargowym. Ten przepis mo że być wzor- cem kontroli tylko w powiązaniu z innymi wolnościami i prawami określonymi w Konstytucji (zob.: postanowien ie pełnego składu TK z 23 stycznia 2002 r., sygn. akt Ts 105/00, OTK ZU nr 1/B/2002, po z. 60), jako że nie wyraża żadnego prawa podmiotowego w rozumieni u art. 79 ust. 1 Konstytucji. W powyższym zakresie skarga nie spełnia więc wymagania określonego w art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK , co w świetle art. 61 ust. 4 pkt 2 u.o.t.p. TK jest uzasadnie- niem odmowy nadania jej dalszego biegu. Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zaża- lenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty doręczenia tego postanowienia.