Ts 133/17

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 29 sierpnia 2018 r. Pozycja 131 POSTANOWIENIE z dnia 12 kwietnia 2018 r. Sygn. akt Ts 133/17 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Tuleja, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skar gi konstytucyjnej H.S. i K.G. w spra wie zgodności: art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 1990 r. o zwrocie korzyści uzyskanych niesłusznie kosztem Skarbu Państwa lub innych państwowych osób prawnych (Dz. U. Nr 44, poz. 255, ze zm.) z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: 1) podjąć zawieszone postępowanie, 2) odmówić nadania dalsze go biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 30 czerwca 2017 r. (data nadania) H.S. i K.G. (dalej: skarżący) , jako spadkobiercy L.G., wystąpili o stwierdzenie, że art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 1990 r. o zwrocie korzyści uzyska- nych niesłusznie kosztem Skarbu Państwa lub innych państwowych osób prawnych (Dz. U. Nr 44, poz. 255, ze zm.; dalej: ustawa z 21 czerwca 1990 r.) w zakresie, w jakim przepis ten „umożliwia dochodzenie przez Skarb Państwa lub inną państwową osobę prawną zwrotu ko- rzyści uzyskanych w wyniku posługiwania się przez stronę prawomocną decyzją administra- cyjną, wydaną przez uprawniony do tego organ administracji publicznej”, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została sformułowana w związku z następującą sprawą. Wyrokiem z 22 czerwca 1989 r. ( … ) Sąd Wojewódzki w K. ustalił, że L.G., w zwią - zku z rozpoczętą w 1939 r. wojną, pozostawił we wsi B ., tj. wsi niewchodzącej w skład obec- nego obszaru państwa polskiego, zabudowaną nieruchomość gruntową (dalej: mienie zabu- żańskie). Postanowieniem z 12 września 1990 r. Sąd Rejonowy w K. stwierdził, że skarżący są uprawnieni do otrzymania odszkodowania za mienie zabu żańskie . 10 sierpnia 1998 r. Kierownik Urz ę du Rejonowego w K. wydał skarżącym zaświad- czenie (znak: … ) , w którym stwierdził, że jako spadkobiercy są uprawnieni do ubiegania się OTK ZU B/2018 Ts 133/17 poz. 131 2 o odszkodowanie za mienie zabu żańskie . Jego w artość wyceniono na 8.095. 908,00 zł. Pod- stawą wyceny był operat szacunkowy, sporządzony przez rzeczoznawcę we wrześniu 1997 r. Po uzyskaniu tego zaświadczenia, skarżący na przetargach organizowanych przez Skarb Państwa nabywali nieruchomości, płacąc na poczet ceny wskazaną w zaświadczeniu wartością mienia . 31 stycznia 2002 r. skarżący wygrali przetarg na sprzedaż Ośrodka Szkol- no- Wypoczynkowego Lasów Państwowych w O . (dalej: ośrodek). Nabytą za 1.400.000,00 zł nieruchomość , 19 marca 2002 r. sprzedali za 450. 000,00 zł. Wskutek przeprowadzonej przez Najwyż s zą Izbę Kontroli, Delegaturę w Z., kontroli prawidłowości sprzedaży ośrodka ustalono, że określona w sporządzonym we wrześniu 1997 r. operacie szacunkowym wartość mienia zabu żańskiego została rażąco zawyżona. Jak ustalono, jego rzeczywis ta wartość rynkowa wynosiła 287.000,00 zł. Rzeczoznawca, który sporządził operat szacunkowy , został skazany za popełnienie przestępstwa poświadczenia nieprawdy co do okoliczności mającej zna czenie w sprawie. W decyzji z 24 lutego 2004 r. Wojewoda stwierdził nieważność zaświadczenia Kie- rownika Urzę du Rejonowego w K. z 10 sierpnia 1998 r. z uwagi na nieprawidłowe określenie wartości mienia zabu żańskiego. Rozstrzygnięcie to uchylił Minister Skarbu Państwa. W de- cyzji z 25 sierpnia 2009 r., wskazał, że wprawdzie zaświadczenie to zostało wydane z rażą- cym naruszeniem prawa ale wobec nieodwracalnych skutk ów prawn ych jakie wywołało, nie można stwierdzić jego nieważności. W pozwie z 2012 r. Skarb Państwa reprezentowany przez Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe , Nadleśniczego Nadleśnictwa Z . , zastępowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa (dalej: powód), zażądał od skarżących 1.360.000,00 zł tytułem zwrotu korzyści niesłusznie uzyskanych przez nich kosztem Skarbu Państw a wraz z ustawo- wymi odsetkami. Wyrokiem z 29 lipca 2013 r. ( …) Sąd Okręgowy w K., II Wydział Cywilny oddalił powództwo, stwierdziwszy, że wprawdzie skarżący uzyskali niesłusznie korzyść kosz- tem Skarbu Państwa, ale nie ma podstaw do uwzględnienia powództwa na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z 21 czerwca 1990 r. Zdaniem sądu przepis ten m a zastosowanie tylko wtedy, gdy do uzyskania korzyści z majątku Skarbu Państwa dochodzi bezpośrednio na podstawie samej czynności prawnej lub decyzji administracyjnej przenoszącej własność lub inne prawo majątkowe. Sąd nie znalazł także podstaw do uwzględnienia powództwa na podstawie przepi- sów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Wyrokiem z 23 stycznia 2014 r. ( …) Sąd Apelacyjny w K., I Wydział C ywilny (dalej: Sąd Apelacyjny w K. ) oddalił apelację powoda. Od powyższego orzeczenia powód wniósł skargę kasacyjną. Wyrokiem z 23 października 2015 r. (…) Sąd Najwyższy uchylił zaskarżo- ny wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w K. do ponownego rozpoznania. Sąd Naj wyższy nie podzielił poglądu o wyłączeniu zastosowania w sprawie skarżących art. 1 ust. 1 ustawy z 21 czerwca 1990 r. Wskazał, że zastosowanie tego przepisu rozważać można w odniesieniu do umów sprzedaży, które Skarb Państwa zawarł ze skarżącymi i w ramach których uzgodniono, że na poczet ceny zostanie zaliczona wartość pozostawionych nierucho- mości określona w treści zaświadczenia z 1998 r. Wyrokiem z 16 lutego 2017 r. ( …) Sąd Apelacyjny w K. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od każdego ze skarżą- cych na rzecz powoda po 115.357,44 zł z ustawowymi odsetkami, oddalił powództwo w po- zostałej części i orzekł o kosztach: procesu, sądowych i zastępstwa prawnego (pkt 1 lit. a-g sentencji) a także oddalił apelację w pozostałej części i rozstrzygnął o kosztach: postępowania apelacyjnego i kasacyjnego, zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym oraz sądowych w postępowaniu apelacyjnym i kas acyjnym (pkt 2-7 sentencji). Orzeczenie to, wraz z uzasadnieniem, zostało doręczone skarżącym 31 marca 2017 r. Skarżący poinformowali, że od powyższego orzeczenia wnieśli skargę kasacyjną. Sprawa została wpisana do repertorium pod sygnaturą akt (…) , co Try bunał ustalił ex officio . Postanowieniami z 18 lipca i 16 sierpnia 2017 r. ( …) Sąd Apelacyjny w K . wstrzymał wobec OTK ZU B/2018 Ts 133/17 poz. 131 3 skarżących wykonanie wyroku sądu z 16 lutego 2017 r., co Trybunał także ustalił z urzędu. Kopie tych rozstrzygnięć został y doręczon e Trybunałowi za pośrednictwem Sądu Najwyż- szego 28 września 2017 r. 6 lipca 2017 r. reprezentujący skarżących adwokat przedstawił pełnomocnictwo (z 6 czerwca 2017 r.), w którym H .S. umocowała go do sporządzenia skargi konstytucyjnej i reprezentowania jej w postępowaniu przed Trybunałem w sprawie zakończonej prawomoc- nym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w K . z 16 lutego 2017 r. Z kolei 25 lipca 2017 r. (data nadania) pełnomocnik złożył pismo (z 30 czerwca 2017 r.), w którym K .G. „cofnął” udzielo- ne mu „upoważnienie” do reprezentowania go w postępowaniu przed Trybunałem w sprawie zakończonej wskazanym orzeczeniem. W związku z tym, w zarządzeniu z 26 września 2017 r. (doręczonym K .G. 4 paździer- nika 2017 r.) sędzia Trybunału Konstytucyjnego wezwał skarżącego do usunięcia braku for- malnego skargi, tj. do ustanowienia – zgodnie z art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) – pełnomocnika procesowego w osobie adwokata lub radcy prawnego oraz poinformowanie o tym Trybunału . W ustawowym terminie skarżący nie dorę- czył dokumentu, o którym mowa w zarządzeniu. W piśmie procesowym z 9 października 2017 r. pełnomocnik skarżącej, w związku z „cofnięciem” mu „upoważnienia” do reprezentowania skarżącego w postę powaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, wniósł o „rozpoznanie złożonej skargi wyłącznie na rzecz skarżącej”. Postanowieniem z 29 listopada 2017 r. Trybunał Konstytucyjny, na podstawie art. 78 u.o.t.p., zawiesił postępowanie do czasu rozpoznania skargi kasacyjnej przez Sąd Najwyższy. Postanowieniem z 14 lutego 2018 r. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia do rozpozna- nia skargi kasacyjnej. Kopia tego orzec zenia wpłynęła do Trybunału 26 lutego 2018 r. Skarżący twierdzą, że zaskarżony przez nich art. 1 ust. 1 ustawy z 21 czerwca 1990 r. w zakresie wskazanym w skardze narusza wyrażone w art. 2 Konstytucji zasady: zaufania obywateli do państwa i prawa oraz ochrony praw słusznie nabytych. Przepis ten bowiem w „praktyce powoduje (…), że każda decyzja, na mocy której strona nabywa jakiekolwiek uprawnienie może być podważona (…)” . To zaś powoduje niepewność sytuacji podmiotów korzystających z przyznanych im uprawnień. Jak zauważyli skarżący, p o upływie nawet kilku lat może się bowiem okazać, że – tak jak w sprawie, w związku z którą wnieśli skargę do Trybunału – Skarb Państwa zażąda od nich zwrotu korzyści uzyskanych wskutek wykorzy- stania tych uprawnień. Zakwestionowany w skardze przepis – jak zarzucili skarżący – pozwa- la także na au torytatywne „zmienianie przez państwo sytuacji osób, które uzyskały na pod- stawie ostatecznej decyzji administracyjnej jakieś prawo podmiotowe [tj. skonkretyzowane prawo do rekompensaty za mienie zabu żańskie], przy zastosowaniu przesłanek niezależnych od do brej bądź złej woli takich osób”. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji skargę konstytucyjną może wnieść „każdy, czy- je konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone”. Oznacza to, że warunkiem dopusz- czal ności skargi jest nie każde naruszenie Konstytucji, ale tylko takie, które dotyczy wyrażo- nych w niej norm regulujących wolności lub prawa człowieka i obywatela. W związku z tym, art. 53 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) zobowiązuje wystę- pującego ze skargą do wskazania, która jego konstytucyjna wolność lub które jego konstytu- cyjne prawo o charakterze podmiotowym i w jaki sposób zostały naruszone. OTK ZU B/2018 Ts 133/17 poz. 131 4 W sprawie będącej przedmiotem wstępnego rozpoznania skarżący żąda zbadania zgodności zakwestionowanego przepisu z art. 2 Konstytucji. Trybunał przypomina, że o charakterze norm określonych w tym przepisie ustawy za- sadniczej wypowiadał się już wielokrotnie, w tym najpełniej w postanowieniu z 12 grudnia 2000 r. i w wydanym w pełnym składzie postanowieniu z 23 stycznia 2002 r. (sygn. Ts 105/00, OTK ZU nr 1/B/2002, poz. 59 i 60). W tej sprawie Trybunał, zbadawszy dopuszczalność dochodzenia w trybie skargi ochrony zasad określonych w art. 2 Konstytucji, wskazał przede wszystkim na konieczność precyzyjnego określenia wolności lub prawa podmiotowego, wyinterpretowanych z przepisu, którego naruszenie ma uzasadnić legitymację do wniesienia skargi konstytu cyjnej. Trybunał podkreślił przy tym, że chodzi tu o prawa lub wolności przyjmujące normatywną postać praw podmiotowych. To znaczy o prawa, których adresatem jest obywatel (lub inny podmiot pra- wa), które kształtują jego sytuację prawną i dają mu możliwość wyboru zachowania się, tj. spełnienia lub niespełnienia normy prawnej. Podstawą do wniesienia skargi nie jest powo- łanie się przez skarżącego na naruszenie norm prawnych wynikających z art. 2 Konstytucji. Ze względu na swój przedmiotowy charakter są one bow iem adresowane przede wszystkim do ustawodawcy i wyznaczają sposób unormowania poszczególnych dziedzin życia publicz- nego. Odwołanie się – tak jak w analizowanej sprawie – do zasad: zaufania obywateli do pań- stwa i ochrony praw słusznie nabytych może mieć zn aczenie tylko wtedy, gdy skarżący wskaże równocześnie wolność lub prawo podmiotowe, które mają swoje źródło w przepisie Konstytucji i zostały ograniczone na skutek naruszenia powyższej zasady (zob. także posta- nowienia TK z: 19 grudnia 2001 r., sygn. SK 8/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 272 oraz 26 czer- wca 2002 r., sygn. SK 1/02, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 53). Skoro w rozpatrywanej sprawie skarżący zarzuci li niezgodność art. 1 ust. 1 ustawy z 21 czerwca 1990 r. wyłącznie z art. 2 Konstytucji, to nie wskaza li n aruszonych wolności lub praw, a w konsekwencji nie określi li sposobu ich naruszenia. Analizowana skarga nie spełnia zatem podstawowego warunku określonego w art. 79 ust. 1 Konstytucji, doprecyzowanego w art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK. Wskazana okoliczno ść jest – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK – podstawą od- mowy nadania analizowanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu. 2. Trybunał zwraca uwagę także na to, że zgodnie z art. 44 ust. 1 u.o.t.p. TK w zakre- sie sporządzenia i wniesienia skargi konstytucyjnej oraz zażalenia na postanowienie o odmo- wie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, a także reprezentowania skarżącego w postępowaniu przed Trybunałem istnieje obowiązek zastępstwa skarżącego p rzez adwokata lub radcę prawnego, chyba że skarżącym jest sędzia, prokurator, adwokat, radca prawny, no- tariusz, profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych. W razie niemożności poniesienia kosztów pomocy prawnej skarżący może – na podstawie art. 44 ust. 2 u.o.t.p. TK – złożyć do sądu rejonowego swego miejsca zamieszkania wniosek o ustanowienie dla siebie adwokata lub radcy prawnego z urzędu. Niezależnie od tego, czy skarżącego reprezentuje pełnomocnik z wyboru czy z urzędu, do skargi dołącza się pełnomocnictwo szczególne lub postanowienie właściwego sądu o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu wraz z pismem właściwej okręgowej rady adwokackiej lub okręgowej izby radców prawnych wyznaczający m (odpowiednio) ad- wokata lub radcę prawnego do reprezentowania skarżą cego (art. 53 ust. 2 pkt 3 u.o.t.p. TK). Należy zauważyć, że skarżący K .G. nie dołączył do skargi dokumentu, o którym mo- wa w art. 53 ust. 2 pkt 3 u.o.t.p. TK. Złożył natomiast oświadczenie o „cofnięciu upoważnie- nia” do reprezentowania go w postępowaniu przed Trybunałem adwokatowi, który sporządził w jego imieniu skargę . W związku z tym sędzia Trybunału , w zarządzeniu z 26 września 2017 r. (doręczonym skarżącemu 4 października 2017 r.) wezwał go do usunięcia braku for- malnego skargi, tj. do ustanowienia – zgodnie z art. 44 ust. 1 u.o.t.p. TK – pełnomocnika pro- OTK ZU B/2018 Ts 133/17 poz. 131 5 cesowego w osobie adwokata lub radcy prawnego oraz poinformowanie o tym Trybunału Konstytucyjnego. W ustawowym terminie 7 dni skarżący nie doręczył pełnomocnictwa, nie poinformował także o niemożności ustanowienia zastępstwa prawnego lub o wystąpieniu z wnioskiem do sądu rejonowego w celu ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Skarżący nie wycofał także skargi konstytucyjnej (art. 56 ust. 2 pkt 2 u.o.t.p. TK). W tym stanie rzeczy Trybunał stwierdza, że skarżący nie uzupełnił w terminie braku formalnego skargi. Okoliczność ta jest – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 2 u.o.t.p. TK – kolejną podstawą od- mowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej K.G. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak na wstępie. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje p rawo do wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.