Ts 197/16

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 27 czerwca 2017 r. Pozycja 11 5 POSTANOWIENIE z dnia 30 listopada 2016 r. Sygn. akt Ts 197/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Biernat , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Sp. z o.o. z sie- dzibą w T . w sprawie zgodności: 1) art. 394 1 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowa nia cy- wilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.), 2) art. 405 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowa nia cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.), 3) art. 406 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowa nia cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 w zw. z art. 32 ust. 1, art. 176 i art. 78 Konstytu- cji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 13 września 2016 r. (data nadania) Sp. z o.o. z siedzibą w T . (dalej: skarżąca) zakwestionowała zgodność z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 w zw. z art. 32 ust. 1, art. 176 i art. 78 Konstytucji: po pierw- sze, art. 394 1 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks p ostępowania cywilnego (Dz.U.2014.101, ze zm.; dalej: kpc) w zakresie, w jakim przepis ten „nie przewiduje zażalenia do Sądu Najwyższego na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wzno- wienie postępowania w sprawach, w których nie przysługuje skarga kasacyjna”; po drugie, art. 405 kpc w zakresie, w jakim przewiduje on, że „postanowienie sądu wyższej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania jest postanowieniem sądu drugiej instancji , od którego w sprawach, w których nie przysługuje skarga kasacyjna, nie przysługuje zażale- nie”; po trzecie, art. 406 kpc w zakresie, w jakim norma z niego wynikająca „nie pozwala (…) na stosowanie przepisu art. 394 kpc wobec postanowienia o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania”. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Skar- żąca złożyła skargę o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Sądu Okręgowego w K. (dalej: Sąd Okręgowy w K .) z kwietnia 2013 r. , którą Sąd Okręgowy w K. odrzucił po- OTK ZU B/2017 Ts 197/16 poz. 115 2 stanowieniem z lutego 2016 r. Skarżąca wniosła zażalenie na to postanowienie. Sąd Okręgo- wy w K. postanowieniem z kwietnia 2016 r. odrzucił zażalenie skarżącej na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postęp owania. Postanowienie z kwietnia 2016 r. zostało doręczone skarżącej 16 maja 201 6 r. Skarżąca 3 czerwca 2016 r. złożyła do Sądu Rejonowego w T. wniosek o ustanowie- nie pełnomocnika z urzędu w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej. Postanowieniem z czerwca 2016 r. Referendarz Sądowy w Sądzie Rejonowy m w T. ustanowił dla skarżącej radcę prawnego z urzędu. Pismem z c zerwca 2016 r. , doręczonym pełnomocnikowi skarżącej 11 lipca 2016 r., Okręgowa Izba Radców Prawnych w K. wyznaczyła dla niej pełnomocnika z urzędu. Zdaniem skarżącej zaskarżone art. 394 1 § 2, art. 405 i art. 406 kpc naruszają jej kon- stytucyjne prawo do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji), prawo do zaskarżenia orzeczenia wyda- nego w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji) oraz zasadę równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji). W jej ocenie bowiem sąd wyższej instancji, który wydał post anowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania, rozstrzyga po raz pierwszy kwestię dopusz- czalności i zasadności tego środka prawnego . Jak dowodz i skarżąca, nie ma ona w świetle tych przepisów możliwości złożenia zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi o wzno- wienie postępowania, a tym samym orzeczenie to nie może być poddane weryfikacji. Podkre- śla, że wyłączenie możliwości zaskarżenia wskazanego postanowienia zamyka jej drogę są- dową (art. 77 ust. 2 Konstytuc ji) oraz narusza zasadę dwuinstancyjności postępowania (art. 176 ust. 1 Konstytucji). Zakwestionowane regulacje różnicują ponadto w jej przekonaniu szanse procesowe podmiotów, które domagają się wznowienia postępowania, w zależności od etapu, na którym się ono zakończyło, przez co prowadzą do nieuzasadnionego ograniczenia prawa do sądu oraz do nierównego traktowania podmiotów ( art. 32 ust. 1 Konstytucji). Skarżąca twierdzi , że sąd drugiej instancji, który na podstawie art. 405 kpc jest wła- ściwy do rozpoznania skargi o wznowienie postępowania, rozstrzygając o zasadności tego środka oraz badając istnienie przesłanek wznowienia postępowania, „po raz pierwszy rozpa- truje sprawę, której przedmiotem jest ustalenie , czy spełnione zostały ustawowe przesłanki wznowien ia postępowania”. Według skarżącej na tym etapie postępowania sąd, będący nawet sądem wyższej instancji, jest funkcjonalnie sądem pierwszej instancji. Jego orzeczenie – jak wskazuje – powinno być zawsze traktowane jako or zeczenie wydane w pierwszej instancji. W konsekwencji zasada odpowiedniego stosowania przepisów o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji do postępowania zainicjowanego skargą o wznowienie postępowania, o którym mowa w art. 406 kpc, powinna obejmować w poczuciu skarżącej także przepisy dotyczące postępowania odwoławczego (w szczególności art. 394 kpc). Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 37 ust. 1 w związku z art. 50 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.1157; dalej: ustawa o TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał Konsty tucyjny bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom, a także czy nie zachodzą prze- słanki, o których mowa w art. 40 ust. 1 ustawy o TK. 2. Skarżąca zaskarżyła art. 394 1 § 2 kpc w brzmieniu : „ W sprawach, w których przy- sługuje skarga kasacyjna, zażalenie przysługuje także na postanowienie sądu drugiej instancji kończące postępowanie w sprawie, z wyjątkiem postanowień, o których mowa w art. 398 1 , a także postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji”. Przedmiotem zarzutu niekonstytucyjności uczyniła także art. 405 kpc, zgodnie z którym do wznowienia postępowania z przyczyn nieważności oraz na podstawie OTK ZU B/2017 Ts 197/16 poz. 115 3 przewidzianej w art. 401 1 kpc właściwy jest sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, a jeżeli zaskarżono orzeczenia sądów różnych instancji, właściwy jest sąd instancji wyższej, zaś do wznowienia postępowania na innej podstawie właściwy jest sąd, który ostatnio orzekał co do istoty sprawy . Skarżąca zakwestionowała ponadto konstytucyjność art. 406 kpc, w myśl któ- rego do postępowania ze skargi o wznowienie stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, jeżeli przepisy regulujące postępowanie do- tyczące skargi o wznowienie nie stanowią inaczej. 2.1 . Zdaniem skarżącej sąd em wyższej instancji właściwy m na podstawie art. 405 kpc do rozpoznania skargi o wznowienie postępowania jest sądem, który sprawę wszczętą wnie- sieniem tego środka zaskarżenia rozpoznaje po raz pierwszy. Z tego względu jest on w jej przekonaniu funkcjonalnie sądem pierwszej instancji, a jego orzeczenie powinno podlegać zaskarżeniu zgodnie z art. 406 kpc, z odpowiednim zastosowaniem przepisów o postępowa- niu odwoławczym od orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (w szczególności art. 394 kpc). S karżąca podnosi, że w tym stanie rzeczy zakwestionowane uregulowanie ukształtowało mechanizm zaskarżenia postanowienia o odrzuceniu skargi o w znowienie postępowania wy- danego przez sąd wyższej instancji w rozumieniu art. 405 kpc, w sytuacji gdy w sprawie nie przysługuje skarga kasacyjna , w sposób sprzeczny z ustawą zasadniczą. Brak możliwości wniesienia zażalenia na to postanowienie godzi bowiem w jej poczuciu w przysługujące jej prawo do sądu, prawo do zaskarżenia orzeczenia wydanego w pierwszej instancji, a także w zasadę dwuinstancyjności postępowania. Nadto – jak podkreśla – zakwestionowane przepi- sy zamykają drogę sądową dochodzenia naruszonyc h praw, a także w sposób nieuzasadniony różnicują sytuację podmiotów domagających się wznowienia postępowania. 2.2. Trybunał stwierdza, że wskazany przez skarżącą w petitum skargi konstytucyjnej zakres zaskarżenia oraz istota sformułowanych w niej zarzutów świadczą o tym, że narusze- nie swych praw skarżąca łączy z niemożnością zaskarżenia postanowienia o odrzuceniu skar- gi o wznowien ie postępowania , w sytuacji gdy postępowanie, którego skarga dotyczy, zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem sądu drugiej instancji, a stro nie nie przysługuje pra- wo do wniesienia skargi kasacyjnej. 3. Wobec tak sformułowanych w skardze zarzutów Trybunał zwraca uwagę na to, że w wyroku z 12 stycznia 2010 r. w sprawie SK 2/09 (OTK ZU nr 1/A/2010, poz. 1) Trybu- nał orzekł, że art. 394 1 § 2 kpc „w zakresie, w jakim nie przewiduje zażalenia do Sądu Naj- wyższego na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postę- powania w sprawach, w których nie przysługuje skarga kasacyjna”, jest zgodny z ar t. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 78 w zw. z art. 176 ust. 1 Konstytucji. 3.1. W uzasadnieniu powołanego orzeczenia Trybunał powołał się na utrwalony i do- minujący w orzecznictwie konstytucyjnym pogląd, że sądem pierwszej instancji jest ten, przed którym rozpoczyna się postępowanie sądowe, w wyniku czego organ ten ma wydać rozstrzygnięcie dotyczące sporu istniejącego między st ro nami (zob. także wyroki TK z: 12 czerwca 2002 r., sprawa P 13/01, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 42; 1 lutego 2005 r., sprawa SK 62/03, OTK ZU nr 2/A/2005, poz. 11 ). Przypomniał ponadto, że orzekający o wznowieniu postępowania sąd „wyższej instancji” nie rozstrzyga sprawy w zastępstwie sądu pie rwszej instancji, gdyż działa w rama ch zakończonego już postępowania apelacyjnego. Zwrócił uwa- gę także na to, że skarga o wznowienie postępowania ma charakter nadzwyczajny, zaś postę- powanie wszczęte w wyniku jej wniesienia nie jest objęte wszystkimi gwarancjami wynikają- cymi z prawa do sądu oraz powiązanej z nim zasady dwuinstancyjności postępowania OTK ZU B/2017 Ts 197/16 poz. 115 4 (zob. powołane postanowienia TK z: 18 stycznia 2006 r., sprawa Ts 55/05, OTK ZU nr 1/B/2006, poz. 31; 28 lutego 2006 r., sprawa Ts 218/05, OTK ZU nr 3/B/2006, poz. 125 oraz 29 czerwca 2006 r., sprawa Ts 168/05, OTK ZU nr 1/B/2007, poz. 17). Jak stwierdził Trybunał w wyroku w sprawie SK 2/09: „Problematyka wznowienia postępowania wykracza poza autonomiczne i konstytucyjne rozumienie pojęcia »sprawy« (a rt. 45 ust. 1 Konstytucji) oraz gwarancję dwuinstancyjnego charakteru postępowania sądowego (art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji). Spełnienie ustawowych przesłanek wznowienia postępowania cywilnego ozna cza, że sąd rozpoznaje sprawę w granicach, jakie zakreśla podstawa wz nowie- nia. Nie chodzi tu zatem o otwarcie nowej »drogi sądowej« dochodzenia nar uszonych praw i wolności, ale o »powrót« do rozstrzygniętej już »sprawy«”. W ocenie Trybunału, uzależnie- nie drogi zażaleniowej w postępowaniu zainicjowanym skargą o wznowienie od etapu, na którym doszło do wznowienia, jest bezpośrednio związane ze szczególnym charakterem po- stępowania wznowieniowego. Rozróżnienie zasad zaskarżania postanowień kończących po- stępowanie o wznowienie ze względu na to, w której instancji są wydawane – jak podkreślił – nie jest arbitralne, gdyż jest konsekwencją właściwości sąd u uprawnionego do wznowienia postępowania. Z powyższych względów Trybunał w wyroku w sprawie SK 2/09 uznał za zgodny z powołanymi wzorcami kontroli konstytucyjnej mechanizm zaskarżania orzeczeń wydany ch w postępowaniu wznowieniowym. 4 . Trybunał przypomina, że w wypadku gdy kwestia niekonstytucyjności przepisu bę- dącego przedmiotem danego postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym została już wcześniej ostatecznie rozstrzygnięta, a zatem w wypadku wystąpienia tożsamości przedmio- towej badanej teraz i analizowanej wcześniej sprawy, zachodzi przesłanka ne bis in idem prowadząca do uznania orzekania za zbędne (zob. postanowienie TK z 3 października 2001 r., sprawa SK 3/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 218). Z aznacza przy tym, że odwołując się do tej przesłanki , Trybunał Konstytucyjny dokonuje oceny skargi w kategoriach pragmatycznych, rozważając celowość prowadzenia postępowania i orzekania w kwestii, która została już jed- noznacznie i ostatecznie rozstrzygnięt a (zob. postanowienie TK z 16 września 2015 r., sprawa Ts 216/15, OTK ZU nr 6/B/2015, poz. 724). 4.1. Mając na uwadze istotę sformułowanych w niniejszej skardze zarzutów, które do- tyczą pozbawienia skarżącej możliwości zaskarżenia postanowienia odrzucającego jej skargę o wznowienie postępowania wydanego przez sąd wyższej instancji w rozumieniu art. 405 kpc, Trybunał stwierdza, że rozpatrywana skarga konstytucyjna dotyczy tych samych zagad- nień co skarga w sprawie SK 2/09. Nie ulega zatem wątpliwości, że wydanie przez Trybunał Konstytucyjny merytorycznego orzeczenia dotyczącego art. 394 1 § 2 kpc stało się – w obliczu podjętego już merytorycznego rozstrzygnięcia w tym przedmiocie – zbędne. Zgodnie z art. 40 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 50 ustawy o TK ust alenie powyższej okoliczności implikuje koniecz- ność odmowy nadania analizowanej skardze dalszego biegu w tym zakresie. 5. Trybunał zwraca ta kże uwagę, że powoł any wyrok w sprawie SK 2/09 nie pozostaje prawnie obojętny dla oceny zarzutów odnoszących się d o art. 405 i 406 kpc. Na tle bowiem ustaleń w sprawie SK 2/09 podnoszone przez skarżącą kwestie nie budzą wątpliwości konsty- tucyjnych. Przypomnieć zatem należy, że w sytuacji gdy sformułowane w skardze zarzuty wobec kwestionowanej regulacji „choćby w najmniejszym stopniu nie uprawdopodobniają negatywnej jej kwalifikacji konstytucyjnej”, skarga konstytucyjna jest oczywiście bezzasadna (zob. postanowienie TK z 12 lipca 2004 r., Ts 32/03, OTK ZU nr 3/B/2004, poz. 174). Mając powyższe na uwadze, Trybunał stwierdza, że rozpatrywana skarga konstytucyjna w odniesie- niu do art. 405 i 406 kpc nie spe łnia przesłanek formalnych, co p rzesądza o konieczności od- OTK ZU B/2017 Ts 197/16 poz. 115 5 mowy nadania jej dalszego biegu w tym zakresie na podstawie art. 37 ust. 3 w zw. z art. 50 ustawy o TK 6. W tym stanie rzeczy należało odmówić nadania dalszego biegu przedmiotowej skardze konstytucyjnej. POUCZENIE Na podstawie art. 37 ust. 4 w związku z art. 50 ustawy o TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty doręczenia tego postanowienia.