Ts 196/16

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 30 czerwca 2017 r. Pozycja 127 POSTANOWIENIE z dnia 30 listopada 2016 r. Sygn. akt Ts 196/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Biernat , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Sp. z o.o. z sie- dzibą w T . w sprawie zgodności: 1) art. 394 1 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowa nia cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.), 2) art. 394 1 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowa nia cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) z : art. 78 w zw. z art. 176 ust . 1 w zw. z art. 45 ust. 1 oraz w zw. z art. 32 ust. 1 i 2 Kon- stytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 1 4 września 2016 r. (data nadania) Sp. z o.o. z siedzibą w T . (dalej: skarżąca) zakwestionowała zgodność z art. 78 w zw. z art. 176 ust. 1 w zw. z art. 45 ust. 1 oraz w zw. z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytu- cji: po pierwsze, art. 394 1 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy- wilnego (Dz.U. z 2014 r . poz. 101, ze zm.; dalej: kpc) w zakresie, w jakim przepis ten „unie- możliwia zaskarżenie postanowienia w przedmiocie odrzucenia skargi o wznowienie postę- powania wydanego przez sąd drugiej instancji” ; po drugie, art. 394 1 § 1 kpc w zakresie, w jakim przepis ten „uniemożliwia zaskarżenie postanowienia w przedmiocie odrzucenia za- żalenia wydanego przez sąd drugiej instancji działającego w aspekcie funkcjonalnym jako sąd pierwszej instancji”. Skarga konst ytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Skar- żąca wniosła skargę o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w K . (dalej: Sąd Okręgowy w K . ) w sprawie . Sąd Okręgowy w K . posta- nowieniem z kwietnia 2015 r. odrzucił skargę o wznowienie postępowania. Skarżąca złożyła zażalenie na to postanowienie. Zostało ono odrzucone postanowieniem Sądu Okręgowego w K . z czerwca 2015 r. Na to postanowienie skarżąca wniosła zażalenie, które skierowała do Sądu Apelacyjnego w K . Wniesiony środek Sąd Okręgowy w K . odrzucił postanowieniem z lipca 2015 r. Skarżąca złożyła zażalenie również na to postanowienie do Sądu Apelacyjnego OTK ZU B/2017 Ts 196/16 poz. 127 2 w K . Sąd Okręgowy w K . odrzucił je postanowieniem z sierpnia 2015 r. , na które skarżąca ponownie wniosła zażalenie do Sądu Apela cyjnego w K . za pośrednictwem Sądu Okręgowe- go w K . Postanowieniem z lutego 2016 r. Sąd Okręgowy w K . odrzucił to zażalenie . Również na to postanowienie skarżąca złożyła zażalenie, które zostało odrzucone p rzez Sąd Okręgowy w K . postanowieniem z kwietnia 2016 r. Skarżąca 10 maja 2016 r. złożyła do Sądu Rejonowego w T . wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w celu sporządzenia skargi konsty tucyjnej w związku z orzeczeniem Sądu Okręgowego w K . z kwietnia 2016 r. Postanowieniem z czerwca 2016 r. Referendarz Sądowy Sądu Rejonowego w T . ustanowił dla skarżące j radcę prawnego z urzędu. Pismem z czerwca 2016 r. , doręczonym pełnomocnikowi skarżącej 6 lipca 2016 r., Okręgowa Izba Radców Prawnych w K . wyznaczyła dla niej pełnomocnika z urzędu. Skarżąca twierdzi, że wydanie przez S ąd Okręgowy w K . postanowienia z kwietnia 2016 r. doprowadziło do naruszenia jej konstytucyjnych wolności i praw. Kwestionuje ona zgodność art. 394 1 § 1 i 2 kpc w zakresie, w jakim przepisy te uniemożliwiają w jej ocenie z askarżenie postanowienia w przedmiocie odrzucenia skargi o wznowienie postępowania wy- danego przez sąd drugiej instancji, z art. 78 w zw. z art. 176 ust. 1 w zw. z art. 45 ust. 1 oraz w zw. z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji. Jak podnosi w uzasadnieniu skargi , brak możliwości kontroli instancyjnej postanowienia o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania odwo- ławczego oraz kontroli instancyjnej postanowienia o odrzuceniu zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania godzi w prawo do zaskarżania orzeczeń wy- danych w pierwszej instancji i prawo do dwuinstancyjnego postępowania sądowego. Zdaniem skarżącej orzeczenie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania nie zostało wyłączone z katalogu orzeczeń podlegających gwarancjom wynikający m z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Jak podkreśla, sąd odwoławczy, który orzeka o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowa- nia, jest sądem orzekającym w tym zakresie po raz pierwszy, a „kwestia nazewnictwa instan- cji jest kwestią drugorzędną”. Brak możliwości z askarżenia postanowienia o odrzuceniu skar- gi o wznowienie postępowania powoduje w konsekwencji – jak wskazuje – naruszenie prawa do rozpatrzenia sprawy przez niezależny i bezstronny sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Skarżą- ca utrzymuje także, że na gruncie zakwestionowanego uregulowania strona, która dochodziła swych praw przed sądem pierwszej i drugiej instancji, znajduje się w gorszej sytuacji niż ta, w której sprawie postępowanie zakończone zostało prawomocnym orzeczeniem pierwszoin- stancyjnym. Skarżąca ni ezależnie od podniesionych zarzutów negatywnie ocenia rozumienie przez Sąd Okręgowy w K . normy art. 406 kpc. Interpretacja przez ten sąd „odpowiedniego stoso- wania” przepisów o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji do postępowania wzno- wieniow ego, o którym mowa w tym przepisie, doprowadziła w jej przekonaniu do uniemoż- liwienia zaskarżenia postanowienia o odrzuceniu skargi i postanowienia o odrzuceniu zażale- nia, co godziło w prawo skarżącej do sądu. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 37 ust. 1 w związku z art. 50 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybu- nale Konstytucyjnym (Dz.U.1157; dalej: ustawa o TK) skarga konstytucyjna podlega wstęp- nemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał Konstytucyjny b a- da, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom, a także czy nie zachodzą prze- słanki, o których mowa w art. 40 ust. 1 ustawy o TK. 2. Skarżąca zaskarżyła art. 394 1 § 2 kpc w brzmieniu: „w sprawach, w których przy- sługuje skarga kasacyjna, zażalenie p rzysługuje także na postanowienie sądu drugiej instancji OTK ZU B/2017 Ts 196/16 poz. 127 3 kończące postępowanie w sprawie, z wyjątkiem postanowień, o których mowa w art. 398 1 , a także postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji” oraz art. 394 1 § 1 kpc w brzmieniu: „Zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji odrzucające skargę kasacyjną oraz na postanowienie sądu drugiej lub pierwszej instancji odrzucające skargę o stwierdzenie nie- zgodności z prawem pra womocnego orzeczenia”. 2.1. Skarżąca kwestionuje konstytucyjność art. 394 1 § 1 i 2 kpc w zakresie, w jakim przepisy te w jej ocenie uniemożliwiają zaskarżenie postanowienia o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania wydane przez sąd drugiej instancji. Jak wynika z uzasadnienia skargi, regulacje te uniemożliwiają w przekonaniu skarżącej także zaskarżenie postanowienia o odrzuceniu zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania wydane przez sąd drugiej instancji. Argumentacja prz edstawiona w badanej skardze zmierza do wykazania, że art. 394 1 § 1 i 2 kpc narusza prawo skarżącej do zaskarżenia orzeczeń wy- danych w pierwszej instancji, zasadę dwuinstancyjności postępowania, a także prawo do są- du. Jak utrzymuje skarżąca, ukształtowanie niezgodnie z ustawą zasadniczą procedury za- skarżania postanowień w toku postępowania wznowieniowego różnicuje sytuację prawną podmiotów gospodarczych w zależności od etapu, na jakim zakończyło się postępowanie roz- strzygające o ich roszczeniach. 3. Trybun ał przypomina, że zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytu- cyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo na zasadach określonych w ustawie wnieść skargę w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podst awie których sąd lub organ administracji publicznej orzekły ostatecznie o jego wolno- ściach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. W myśl zaś art. 47 ust. 1 ustawy o TK skarga konstytucyjna może być wniesiona po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile droga ta jest przewidziana, w terminie 3 miesięcy od doręczenia skarżącemu prawomoc- nego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. 3.1. Z treści postawionych w skardze zarzutów wynika, że dotyczą one dwóch kwestii. Po pierwsze, skarżąca twierdzi, że zakwestionowane przepisy uniemożliwiają zaskarżenie postanowienia o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania wydane przez sąd drugiej instancji. Po drugie, stanowisko skarżącej wskazuje na to, że w jej przekonaniu zaskarżone regulacje powodują także niezaskarżalność postanowienia o odrzuceniu zażalenia na posta- nowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania wydane przez sąd wyższ ej instan- cji w rozumieniu art. 405 kpc. 3.2. Odnosząc się do pierwszego zarzutu, którego istotą jest teza o niemożności za- skarżenia postanowienia o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania wydane przez sąd drugiej instancji, Trybunał wskazuje, że rozst rzygnięciem kształtującym ostatecznie sytuację prawną skarżącej w tym zakresie było postanowienie Sądu Okręgowego w K . z czerwca 2015 r. o odrzuceniu zażalenia na postanowienie Sądu Okręgowego w K . z kwietnia 2015 r. o odrzuceniu skarg i o wznowienie postępowania. Co do drugiego przedstawionego w skardze zarzutu, tj. kwestii zamknięcia drogi do zaskarżenia postanowienia o odrzuceniu zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania wydane przez sąd wyższej instancj i w rozumieniu art. 405 kpc, to Trybunał uznaje, że ostatecznym orzeczeniem kształ- tującym w tym zakresie sytuację prawną skarżącej było postanowienie Sądu Okręgowego w K . z l ipca 2015 r. W żadnym wypadku – co podkreśla Trybunał – ostatecznym orze czeniem w sprawie skarżącej nie było postanowienie Sądu Okręgowego w K . z kwietnia 2016 r. Skar- żąca nieprawidłowo zatem oznaczyła ostateczne orzeczenie, w związku z którym wystąpiła ze skargą konstytucyjną. OTK ZU B/2017 Ts 196/16 poz. 127 4 3. 3 . Trybunał zwraca uwagę, że w mome ncie wydania orzeczeń z 8 czerwca 2015 r. i 6 lipca 2015 r. nastąpiła konkretyzacja sytuacji prawnej skarżącej stanowiącej asumpt do postawienia przez nią zarzutów, tak że uzasadnione stało się przyjęcie tezy o wystąpieniu bezpośredniego i konkretnego naru szenia przysługującego jej prawa do zaskarżania orzeczeń, którego ochrony domaga się ona w trybie wniesionej skargi konstytucyjnej. Składanie przez skarżącą kolejnych zażaleń było zaś bezcelowe, nie mogły one bowiem doprowadzić do zmiany jej sytuacji prawn ej (zob. postanowienie TK z 11 stycznia 2016 r., sprawa Ts 114/14, OTK ZU nr B/2016, poz. 23). 3. 4 . Konsekwencją nieprawidłowego zidentyfikowania ostatecznego orzeczenia w ro- zumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji było przekroczenie trzymiesięcznego terminu d o wniesie- nia skargi konstytucyjnej określonego w art. 47 ust. 1 ustawy o TK. W zakresie pierwszej podnoszonej przez skarżącą kwestii rozpoczął on bowiem bieg od doręczenia jej postanowie- nia Sądu Okręgowego w K . z czerwca 2015 r., które nastąpiło 15 czerwca 2015 r. W zakresie drugiego zarzutu zaś, termin do wniesienia skargi rozpoczął swój bieg od doręczenia skarżą- cej postanowienia Sądu Okręgowego w K . z lipca 2015 r., co miało miejsce 13 lipca 2015 r. Skarżąca wniosła natomiast rozpatryw aną skargę konstytucyjną 14 września 2016 r. (data nadania), a zatem ze znacznym przekroczeniem tych terminów. Trybunał zauważa przy tym, że złożenie 10 maja 2016 r. wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej nie spo wodowało zawieszenia biegu terminu do wniesienia skargi kon- stytucyjnej w myśl art. 49 ust. 2 ustawy o TK, gdyż termin ten upłynął przed złożeniem tego wniosku. 3. 5 . Mając powyższe na uwadze, Trybunał stwierdza, że nieprawidłowe określenie ostatecznego orz eczenia i wniesienie skargi po terminie – zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 47 ust. 1 ustawy o TK – stanowi samoistną podstawę odmowy nadania rozpatrywa- nej skardze dalszego biegu w zakresie obu stawianych w zarzutów. 4. Niezależnie od wskazan ia powyższej samoistnej podstawy odmowy przekazania skargi do merytorycznego rozpoznania, należy zwrócić uwagę, że w wyroku z 12 stycznia 2010 r. w sprawie SK 2/09 (OTK ZU nr 1/A/2010, poz. 1) Trybunał orzekł, że art. 394 1 § 2 kpc „w zakresie, w jakim nie przewiduje zażalenia do Sądu Najwyższego na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w sprawach, w któ- rych nie przysługuje skarga kasacyjna”, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 w zw. z art. 32 ust. 1 K onstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 78 w zw. z art. 176 ust. 1 Konstytu- cji. 4.1. W związku z powyższym Trybunał przypomina, że uprzednie rozpoznanie kwestii konstytucyjności określonego przepisu prawnego (normy prawnej) w kontekście tych samych zarz utów nie jest prawnie obojętne. Zasada ne bis in idem uzasadnia odmowę nadania skardze dalszego biegu, jeśli zaskarżone w niej przepisy, wzorce konstytucyjne i zarzuty są tożsame z tymi postawionymi w skardze wcześniej rozpoznanej merytorycznie przez Trybu nał (zob. postanowienie TK z 15 czerwca 2016 r., sprawa Ts 63/16, OTK ZU nr B/2016, poz. 423). 4.2. Trybunał stwierdza, że między rozpatrywaną skargą (jej przedmiotem i sformu- łowanymi w niej zarzutami) a skargą, którą Trybunał rozpoznał w sprawie SK 2/09, zachodzi tożsamość przedmiotowa. W tej sytuacji ponowne rozpatrzenie konstytucyjności art. 394 1 § 2 kpc ze względu na brak prawa zaskarżenia postanowienia o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania wydanego przez sąd drugiej instancji byłoby zbędne. OTK ZU B/2017 Ts 196/16 poz. 127 5 4 .3. Ustalenie powyższej okoliczności przesądza o konieczności odmowy nadania dal- szego biegu analizowanej skardze w zakresie badania zgodności art. 394 1 § 2 kpc z powoła- nymi wzorcami kontroli konstytucyjnej zgodnie z art. 40 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 50 ust awy o TK. 5. Trybunał postanawia odnieść się także do tej części niniejszej skargi, w której przedmiotem zaskarżenia skarżąca uczyniła art. 394 1 § 1 kpc. Trybunał wskazuje, że art. 394 1 § 1 kpc nie stanowił podstawy ostatecznych orzeczeń podjętych w ninie jszej sprawie w rozu- mieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Przepis ten dotyczy bowiem wyłącznie postanowień wyda- nych w procedurze zainicjowanej skargą kasacyjną oraz procedurze ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Istotne dl a skarżącej postanowienia zapa- dły zaś w procedurze zainicjowanej skargą o wznowienie postępowania. Artykuł 394 1 § 1 kpc nie miał zatem wpływu na kształt ostatecznego rozstrzygnięcia o konstytucyjnych wolno- ściach i prawach skarżącej. Okoliczności tej nie zm ienia, co zaznacza Trybunał, fakt wy- szczególnienia tej normy w uzasadnieniu orzeczenia (zob. postanowienie z 9 października 2002 r., sprawa SK 13/02, OTK ZU nr 5/A/2002, poz. 73). Ustalenie, że art. 394 1 § 1 kpc nie determinował treści rozstrzygnięć wydany ch w sprawie skarżącej, przesądza o niedopusz- czalności nadania dalszego biegu rozpatrywanej skardze w tym zakresie. 6. Na marginesie Trybunał zauważa, że argumentacja skarżącej, w ramach której wy- kazuje ona nieprawidłowe postępowanie sądu w jej sprawie i b łędne rozumienie przez ten sąd zastosowanego w niej art. 406 kpc, dowodzi, że badana skarga jest w tym zakresie skargą na stosowanie prawa. Zaznacza w związku z tym , że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem konstytucyjnym Trybunał nie przeprowadza kontroli konstytucyjności stosowania prawa. Skarga konstytucyjna w polskim systemie prawnym jest bowiem zawsze „skargą na przepis”, a nie na jego konkretne, wadliwe zastosowanie, nawet jeśli prowadziłoby ono do niekonstytu- cyjnego skutku (zob. wyrok TK z 2 czerwca 2 009 r., sprawa SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83). Badanie zarzutów, które dotyczą interpretacji przepisów, subsumpcji, rozumowania przyjętego przez orzekające sądy itp., czyli sfery zastosowania przepisu, pozostaje poza ko- gnicją Trybunału Konstytucyjn ego, co nie daje podstaw do dokonania kontroli ich konstytu- cyjności zgodnie z treścią skargi. 7. W tym stanie rzeczy należało odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytu- cyjne. POUCZENIE Na podstawie art. 37 ust. 4 w związku z art. 50 ustawy o T K skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty doręczenia tego postanowienia.