Ts 127/16

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 7 listopada 2017 r. Pozycja 221 POSTANOWIENIE z dnia 23 listopada 2016 r. Sygn. akt Ts 127/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej K .G. w sprawie zgodności: art. 84 ust. 7 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń spo- łecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 121, ze zm.) w związku z art. 52 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeni u społecznym rolników (Dz. U. z 2016 r. poz. 277, ze zm.) z art. 2 w związku z art. 3 2, art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 16 czerwca 201 r. (data nadania) K.G. (dalej: skarżący) wniósł o stwierdzenie, że art. 84 ust. 7 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.20 15.121, ze zm.; dalej: ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych) w związku z art. 52 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U.2016.277, ze zm.; dalej: ustawa o ubezp ieczeniu społecznym rolników) jest niezgodny z art. 2 w związku z art. 32, art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą. W decyzji z czerwca 2014 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: Prezes KRUS) zażądał od skarżącego zwrotu nienależnie pobranego odszkodowania w kwocie 2350,0 0 zł, za doznany uszczerbek na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy rolniczej , do którego doszło 4 grudnia 2003 r. Z kolei w decyzji z czerwca 2014 r. Prezes KRUS nakazał skarżącemu zwró- cić nienależnie pobrany przez niego zasiłek chorobowy w kwocie 1508,00 z ł. Wyrokiem z czerwca 2015 r. Sąd Rejonowy w T . (dale j: Sąd Rejonowy w T.) oddalił odwołania skarżące- go od obu decyzji. Jak wskazał w uzasadnieniu: „W sprawie nie ulegało wątpliwości, ż e sporne świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników zostały wypła cone ubezpieczonemu z tego powodu, że ubezpieczony nie poinformował KRUS o podjęciu przez niego zatrudnienia (…) i prowadzeniu działalności gospodarczej po ustaniu tego zatrudnienia”. Wyrok Sądu Rejono- OTK ZU B/2017 Ts 127/16 poz. 221 2 wego w T. skarżący zaskarżył apelacją, w której sformułował m.in. zarzut naruszenia art. 2 i art. 32 Konstytucji przez art. 84 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 52 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników . Jak zarzucił skarżący norma ta narusza Konstytucję w zakresie, w jakim „w sytuacji, gdy z powo du upływu czasu wykluczona jest już możliwość żądania zwrotu nienależnie uiszczonych składek na ubezpieczenie społeczne rolników, a nienależnie opłacone składki na ubezpieczenia społeczne uiszczone do ZUS uległy już przedawnie ni u, jak też z tego samego powodu wykluczona jest możliwość zwrotu nienależ- nie odprowadzonego przez organ rentowy podatku dochodowego od wypłaconego świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników przyznaje organom rentowym prawo do żądania zwrotu świadczenia nienależnie wypłaconego za ten sam okres, którego dotyczą składki niepodlegają- ce zwrotowi lub przedawnione”. Pełnomocnik skarżącego wniósł także o wystąpienie przez Sąd Okręgowy w K . (dalej: Sąd Okręgowy w K.) z pytaniem prawnym do Trybunału Konsty- tucyjnego. Wyrokiem z marca 2016 r. Sąd Okręgowy w K . oddalił apelację , stwierdziwszy: „Przedmiotem rozstrzyganej przez sąd sprawy jest zwrot nienależnie pobranego świadczenia (jednorazowego odszkodowania z tytułu pracy rolniczej i zasiłku chorobowego). W spr awie nie jest rozstrzygana kwestia zwrotu składek wpłaconych przez odwołującego organom rentowym. Wobec powyższego wniosek pełnomocnika odwołującego sąd uznał za bezzasadny” . Orzecze- nie to wraz z uzasadnieniem zostało doręczone skarżącemu 18 kwietnia 2016 r. Zdaniem skarżącego zakwestionowany w skardze art. 84 ust. 7 ustawy o systemie ubez- pieczeń społecznych w związku z art. 52 ust. 2 ustawy o ubezpieczen iu społecznym rolników narusza zasady: „określoności i spójności systemu prawa w zakresie obejmującym pr zedawnie- nie wierzytelności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń oraz innych wierzytelności z za- kresu ubezpieczeń społecznych” (art. 2 Konstytucji); „równego traktowania i równości w pra- wie podmiotów podobnych”, tj. takich, którym przysługują świadczeni a publicznoprawne (art. 32 Konstytucji); „równej ochrony praw podmiotowych” (art. 64 ust. 2 Konstytucji) oraz proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Zakwestionowane w skardze przepisy naruszają także prawo skarżącego do „ sprawiedliwego rozpatrzeni a sprawy przez sąd, rozumian[e] mate- rialnie, [tj.] jako możliwość prawnie skutecznej ochrony praw na drodze sądowej” (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Do ingerencji w e wskazane zasady i prawa doszło – jak zarzucił skarżący – przez „nieścisłe określenie rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia wierzytelności z tytułu n ienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych, jako daty uprawomocnienia się decyzji ustalającej nienależnie pobrane świadczenia, a więc uzależn ionej od zdarzenia przy- szłego i niepewnego” . Zarządzeniem Sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 30 czerwca 2016 r. (doręczo- nym pełnomocnikowi 12 lipca 2016 r.) pełnomocnik skarżącego został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi, przez uzasadnienie zarzutu niezgodności zaskarżonego przepisu ze wskazanymi w skardze konstytucyjnej prawami konstytucyjnymi oraz powołanie argumen- tów lub dowodów na poparcie tego zarzutu, a także do doręczenia odpisu skargi wraz z za- łącznikami. W piśmie procesowym wniesionym do Trybunału 16 lipca 2016 r. (data nadania) peł- nomocnik odniósł się do zarządzenia. Do pisma dołączył wymagane dokumenty. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 37 ust. 1 w związku z art. 50 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybu- nale Konstytucyjnym (Dz.U.1157; dalej: us tawa o TK) skarga konstytucyjna podlega wstęp- nemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowia- da ona określonym przez prawo wymaganiom, a także czy nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 40 ust. 1 ustawy o TK. OTK ZU B/2017 Ts 127/16 poz. 221 3 2 . W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie (tj. ustawie o TK) , wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub inn ego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł osta- tecznie o wolnościach lub prawach skarżącego albo o jego obowiązkach określonych w Kon- stytucji. 3 . W świetle powyższego przepisu ustawy zasadniczej jednym z waru nków wniesienia skargi jest uzyskanie ostatecznego orzeczenia wydanego na podstawie zakwestionowanego w skardze przepisu. 3 .1. Skarżący zaskarżył art. 84 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu: „Należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia uprawomocnienia się decyzji ustalającej te należności. Prze- pisy art. 24 ust. 5- 5c stosuje się odpowiednio” w związku z art. 52 ust. 2 ustawy o ubezpie- czeniu społecznym rolników, który stanowi: „Zasady zwrotu nienależnie pobranych świad- czeń oraz ustalania odsetek za opóźnienia w wypłacie świadczeń określają przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o świadczeniach pieniężnych w razie choro- by i macierzyństwa”. 3.2. Sk arżący naruszenie swych praw łączy z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z marca 2016 r. 3 .3. Trybunał zwraca uwagę na to, że w art. 84 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ustalony został termin prze dawnienia egzekucji. Termin ten rozpoczyna bieg w dniu uprawomocnienia się decyzji ustalającej obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W myśl tego przepisu wykonalność tej decyzji przedawnia się po upływie 10 lat. Przepis ten nie ustanawia natomiast terminu przedawnienia do wydania przez organ rentowy decyzji zobowiązującej do zwrotu świadczenia. 3 .4. W postępowaniu poprzedzającym wniesienie skargi do Trybunału sądy orzekały o zgodności z obowiązującym prawem decyzji Prezesa KRUS z czerwca 2014 r. Badały więc, czy istniały podstawy do nałoże nia na skarżącego obowiązku zwrotu pobranych przez niego świadczeń, nie orzekały natomiast o przedawnieniu wykonalności tych decyzji. To oznacza, że ani – wskazany jako ostateczne orzeczenie – wyrok Sądu Okręgowego w K. z marca 2016 r., ani poprzedzające je: wyrok Sądu Rejonowego w Tychach oraz decyzje Prezesa KRUS, nie zostały wydane na podstawie zakwestionowanych w skardze przepisów. Te prze- pisy mogłyby być przedmiotem skargi konstytucyjnej dopiero wtedy, gdyby na ich podstawie zostało wydane orzeczenie o wykonalności decyzji Prezesa KRUS z czerwca 2014 r. 3 .5. Materialnoprawną podstawą zapadłych w sprawie skarżącego rozstrzygnięć był art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, stanowiący, że osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego, z uwzględnieniem ust. 11 tej ustawy. Treść wydanych w sprawie skarżące- go orzeczeń ukształtował także art. 84 ust. 3 ustawy, w myśl którego nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostat- nie 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający świad- czenia o z ajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie OTK ZU B/2017 Ts 127/16 poz. 221 4 ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w pozostałych przypadkach – za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata. 3 .6. Skoro zaskarżone przez skarżącego prze pisy nie b yły podstawą wydanych w jego sprawie rozstrzygnięć, to rozpatrywana skarga nie spełnia podstawowego warunku określone- go w art. 79 ust. 1 Konstytucji. Wydanie orzeczenia jest więc niedopuszczalne. Okolicz ność ta jest – zgodnie z art. 40 ust. 1 pkt 1 w związ ku z art. 50 ustawy o TK – podstawą odmowy nadania analizowanej skardze dalszego biegu. 4 . Jednocześnie Trybunał sygnalizuje, że przedstawiony w skardze problem braku ram czasowych, w których organ emerytalno - rentowy może domagać się zwrotu nienależnie po- branego świadczenia był już przedmiotem rozważań sądu konstytucyjnego. W wyroku z 5 lipca 2016 r. (sprawa P 131/15, OTK ZU nr A/2016, poz. 52 ) Trybunał orzekł, że art. 84 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zakresie, w jakim „dopuszcza wydan ie decyzji nakazującej zwrot nienależnie pobranego świadczenia rehabilitacyjnego, bez względu na upływ czasu od daty wypłaty tego świadczenia”, jest niezgodny z art. 2 oraz nie jest nie- zgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Jak zauważył Trybunał: „Nieograniczenie żadnym termi- nem możliwości żądania przez ZUS zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń stwarza ryzyko sytuacji, w której ubezpieczony dopiero po kilkunastu latach będzie skonfrontowany z wynikami urzędowej weryfikacji odległych w czasie zdarzeń pra wnych. Jakkolwiek kroki podejmowane przez organ rentowy mają na celu przywrócenie prawidłowego kształtu rozli- czeń z ubezpieczonym, nieokreślenie ostatecznego terminu, kiedy można od ubezpieczonego dochodzić zwrotu świadczenia, bezpośrednio oddziałuje na poczucie bezpieczeństwa prawne- go. Niemożność przewidzenia czasowej perspektywy działań ZUS niewątpliwie przyczynia się do powstania stanu niepewności co do ostatecznego kształtu praw i obowiązków ubezpie- czonych”. W związku z tym Trybunał uznał za celowe wpro wadzenie czasowego ogranicze- nia możliwości żądania przez ZUS zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Mechanizm ten – jak podkreślił Trybunał – byłby komplementarny z art. 84 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, tj. przepisem dotycz ącym przedawnienia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń „utrwalonych” w decyzji organu rento- wego. Jednocześnie Trybunał stanął na stanowisku, że art. 84 us t. 3 ustawy o systemie ubez- pieczeń społecznych nie podlega ocenie z pu nktu widzenia zgodności z art. 32 ust. 1 Konsty- tucji ze względu na brak cechy relewantnej, uzasadniającej równe traktowani e organu emery- talno-rentowego i ubezpieczonych. Trybunał nadmienia, że wyrok Trybunału w sprawie P 131/15 nie musi być dla skar- żącego prawnie obojętny. Należy bowiem zauważyć, że w myśl art. 190 ust. 4 Konstytucji orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynaro- dową lub ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych spra- wach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego roz- strzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postę- powania. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.