Ts 108/17

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 2 marca 2020 r. Pozycja 78 POSTANOWIENIE z dnia 11 grudnia 201 9 r. Sygn. akt Ts 108/17 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Małgorzata Pyziak - Szafnicka , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Urbanowie o zbadanie zgodności: 1) art. 4 ust. 1 - 15 i art. 5 ust. 1 - 3 usta wy z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1382) w zakresie, „ w jakim ograniczają d zierżawcy możliwość zachowania dotychczasowego prawa do przedłużenia terminu obowiązywania umowy oraz prawa do skorzystania z pierwszeństwa w nabywaniu nieruchomości Skarbu Państwa, pozo stających we władaniu Agencji N ieruchomości Rolnych, na wypadek ich sp rzedaży przez właściciela i nie pozwalają zachować tych praw bez istotnej zmiany przedmiotu umowy nazwanej umową dzierżawy zawartej przez obie strony na czas określony przez innych dzierżawców, którzy na dzień 3 gru - dnia 2011 r. posiadali w umowie are ał większy niż 428, 57 hektarów ” , z: a ) art. 21 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej – w zakresie, „ w jakim naruszają ochron ę prawną prawa własności, w tym stosowanych odpowiednio do ochrony innych pra w związanych [z nieru - chomością] w tym prawa dzierżawy, osób będących stroną umowy dzierżawy, jako dzierżawców oraz w zakresie , w jakim wprowadzają one zmianę zasad dzierżawienia na czas określony nieruchomości i przedsiębiorstw rolnych od Skarbu Państwa, z a pomocą zaskarżonych przepisów, nieprzewi dzianą w kodeksie cywilnym , jak również w zakresie w jakim pozbawiają dzierża - wców, posiadających w dzierżawie powierzchnię większą niż 428,57 ha prawa do skorzystania z prawa do dalszego dzierżawienia nieruchomości oraz prawa do skorz ystania z pierwszeństwa w nabywaniu, co stanowi de facto formę do przymuszenia do rozwiązania w części umowy dzierżawy o 30% użytków rolnych, prze d terminem jej wygaśnięcia, bez przyznania słusznego odszkodowania za utracone pożytki z nieruchomości, podczas gdy przedmiotem umowy często nie były jedynie grunty rolne ale zorganizowane przedsiębiorstwa przejmowane przez dzierżawców w latach 90 - tych włącznie z zadłużeniami p o byłych PGR - ach i pracownikami ” , b ) art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 21 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji – w zakresie, „ w jakim prowadzi do nieuzasadnionej nierówności podmiotów wobec prawa charakteryzujących się tą samą cechą – » byciem dzierżawcą OTK ZU B/2020 Ts 108/17 poz. 78 2 gruntów do Agencji Nieruchomości Rolne j « i zawężeniem negatywnych skutk ów ustawy do użytego w tym przepisie pojęcia » dzierżawca « jedynie do osób posiadających w umowie dzierżawy areał większy niż 428,57 ha (…) ” , c) art. 31 ust. 3 Konstytucji w związku z art. 21 ust. 1 i 2 i art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji – w zakresie , „w jakim ogranicza możliwość korzystania przez osoby będące dzierżawcami z prawa do dalszego dzierżawienia nieruchomości rolnych oraz przekaz anych przedsiębiorstw rolnych w dzier - żawę od Skarbu Państwa z konstytucyj nych wolności i praw, to jest w szcze - gó lności z prawa swobody działalności gospoda rczej i prawa dziedziczenia praw związanych z umową dzierżawy, w taki sposób, że ograniczenia te naruszają istotę prawa dzierżawy i swobodę działalności gospodarczej, pozbawiając często te podmioty do swobodnego p odjęcia decyzji, albowiem przepisy w tej części stosują swoisty szantaż legislacyjny” , d ) art. 2 Konstytucji – w zakresie, „ w jakim uzależniają zachowanie uprawnień do dalszego dzierżawienia przedsiębiorstw a czy nieruchomości rolnej oraz uprawnienia do sko rzystania z pierwszeństwa w nabywaniu tej nieru - chomości, od posiadania area łu gruntów w umowie dzierżawy o powierzchni mniejszej niż 42 8, 57 ha lub wyrażenia zgody na wyłączenie z dotychczas - sowej terminowej umowy dzierżawy użytków rolnych o powierzchni ró wnej 30 % posiadanyc h w umowie dzierżawy na dzień 3 grudnia 2011 r. i wykluczenie z tych obowiązków i negatywnych skutków ustawy osób, które posiadały na dzień 3 grudnia 2011 roku powierzchnię mniejszą od 428,57 ha lub oświadczyły, że każdy ze współdzierżawców lub każdy ze wspólników spółki cywilnej użytkuje na jedną osobę mniej niż 428,57 ha, pomimo posiadania ich wspólnie na podstawie jednej umowy dzierżawy, co stanowi naruszenie zasady zaufania obywateli do państwa i co do prawa także, poprze z takie sformułowanie zaskarżonych przepisów, które naruszają zasadę rzetelnej legislacji i jasności prawa i równego traktowania rolników ” , e ) art. 22 Konstytucji – w zakresie , „ w jakim uzależniają zachowanie prawa do nieskrępowanego i niezmienionego prawa do prowadzenia działalności rolniczej, od wielkości posiadanej powierzchni gruntów rolnych w umowie dzierżawy oraz od wyrażenia zgody na wcześniejsze rozwiązanie tejże umowy terminowej dzierżawy na 30% powierzchni gruntów rolnych, co stanowi naruszenie sw obody prowadzenia działalności rolniczej, zachowania pra w nabytych i interesów w toku i zabezpiecza jedynie jedną grupę interesów, jakimi są rolnicy indywidualni, bez rozróżnienia ile hektarów przypada na jedną rodzinę, w przypadku prowadzenia działalności w innych formach niż osoby fizyczne, co nie tylko stanowi naruszenie prawa jednej grupy dzierżawców ale prowadzi do nieuzasadnionego wzmocnienia praw wydzierżawiającego oraz rolników indywidualnych, mimo że w jednej rodzinie może być skupiony wię kszy area ł niż 300 hektarów, co wyklucza pojęcie gospodarstwa rodzinnego i stanowi znaczne niedookreślenie prawa, prowadzące do wypaczenia i ucisku głównie rolników, gospodarujących wspólnie jako wspólnicy spółek prawa handlowego lub członkowie spółdzielni ” , f ) art . 20 Konstytucji – w zakresie „ w jakim narusza niektórym tylko dzierżawcom, tym którzy bez względu na formę prowadzenia dzia łalności rolniczej, posiadali w umowach dzierżawy z Agencją Nieruchomości Rolnej powierzchnię gruntów przekraczających 428,57 ha, co stanowi naruszenie ich prawa do wolności gospodarczej; własności pry watnej; solidarności, dialogu OTK ZU B/2020 Ts 108/17 poz. 78 3 i współpracy partnerów społecznych, równości stron w tej samej umowie dzierżawy. Tym samym zaskarżone przepisy przeczą założeniom ideowym, co do celów państw a, kier ujących gospodarkę nie tylko na racjonalność gospodarczą, ale także na wartości ogólnoludzkie (solidaryzm, godność człowieka, sprawiedliwość społeczną, zrównoważony rozwój), przez co tylko jedną grupę społeczną pozbawiają prawa do dalszego prowadzen ia przedsiębiorstwa, zachowania miejsca pracy, oraz prawa do skorzystania z upr awnień, jakie dawała im przed 3 grudnia 2011 roku umowa oraz ustawa o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa ” ; 2) art. 12 ustawy przywołanej w pkt 1 niniejszego postanowienia , z art. 2 Konst ytucji . p o s t a n a w i a: nada ć dalsz y bieg skardze konstytucyjnej . UZASADNIENIE 1. W s kar dze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 9 maja 2017 r. (data nadania), Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w Urbanowie (dalej: skarżąca , Spółdzielnia ) , reprezentowana przez radcę prawnego , wystąpił a z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego: W 1994 r. skarżąca z a warła na 15 lat umowę dzierżawy nieruchomości rolnych (nr […] ) z Agencją Własności Rolnej Skarbu Państwa (dalej: AWRSP). Treść umowy uprawniała do przedłuż enia jej na następne 15 lat, jeśli w ciągu roku przed terminem jej wygaśnięcia którakolwiek ze stron wystąpiłaby z wn ioskiem o przedłużenie a druga strona nie zgłosiłaby sprzeciwu. W 2007 r. strony (skarżąca oraz następca prawny AWRSP – Agencja Nieruchomości Rolnych; dalej: ANR), aneksem zmieniły umowę, postanawiając m.in., że została ona zawarta n a 25 lat licząc od 1 lu tego 1994 r . Miała ona zostać przedłużona na następne 5 lat, jeśli którakolwiek ze stron w określonym terminie wystąpiłaby z wnioskiem o jej przedłużenie, a strony uzgodniłyby jej istotne postanowienia. Pismem z 3 0 marca 2012 roku ANR zawiadomiła Spółdzielnię, że na podstawie art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 16 wrze śnia 2011 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościam i rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw ( Dz. U . Nr 233, poz. 1382; dalej: ustawa zmieniająca u. g.n.r.S.P. ) z zawartej umowy mają zostać wyłączone wskazane w zawiadomieniu działki, które stanowi ły 30% powierzchni użytków rolnych, będących przedmiotem dzierżawy. W piśmie pouczono , że w przypadku nie złożenia przez Spółdzielnię oświadczenia we wskazanym terminie lub złożenia oświadczenia z zastrzeżen iem zmiany lub uzupełnienia , jak również nieuzupełnienia oświadczenia we wskazanym zakresie i terminie uznaje się, że skarżąca odrzuca warunki proponowane w zawiadomieniu. Poinformowano, że o znacza to utratę prawa pier wszeństwa nabycia dzierżawionej nieruchomości oraz do przedłużenia okresu dzierżawy. Pismem z 29 czerwca 2012 r. s karżąca przyjęła propozycję wyłączenia z umowy dzierżawy działek wsk azanych w zawiadomieniu ANR pod warunkiem wprowadzenia zmian do projektu aneksu do umowy dzierżawy. 16 lipca 2012 r. ANR poinformował a , że powyższe pismo nie stanowi ło oświadczenia o przyjęciu zaproponowanych zmian umowy dzierżawy w rozumieniu art. 4 ust. 3 pkt 1 ustawy zmieniającej u . g.n.r.S.P., gdyż odrzuca proponowane warunk i umowy. OTK ZU B/2020 Ts 108/17 poz. 78 4 Pozwem z 30 lipca 2013 r. skarżąca wniosła o: 1) ustalenie, że : a ) zawiadomienie ANR było nieskuteczne wobec skarżącej, b ) do podpisania aneksu do umowy z 1994 r. r. w zakresie zmniejszenia przedmiotu dzierżawy o 30% użytków rolnych dos zło z przyc zyn nie leżących po jej s tronie, co wyklucza zastosowanie wobec niej sankcji w postaci utraty uprawnień z art. 29 ust 1 pkt 3 oraz art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r.S.P. , c) umowa dzierżawy z 1994 r. uprawnia ją do nabycia całego przedmiotu umowy dzierżawy na zasadzie pierwokupu czy też pierwszeństwa nabycia oraz ustalenie, że zachował a uprawnienie do przedłużenia okresu trwania umowy dzierżawy na ok res wskazany w umowie dzierżawy; 2) zobowiązanie ANR do złożenia oświadczenia woli w przedmiocie przedłużenia okresu trwania umowy dzierżawy do 1 lutego 2024 r. o treści wskazanej w poz wie, ewentualnie zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli w przedmiocie przedłużenia okresu trw ania umowy dzierżawy do 31 październik a 2021 r. S karżąca wniosła o ukształtowanie treści łą czącej strony umowy dzierżawy z 1994 r. (pisma z : 28 listopada 2014 r. i 15 lipca 2015 r.). N a wypadek nie uwzględnieni a powyższego, wniosła również o ustalenie, że zachowała prawo pierwszeństwa nabycia dzierżawionej nieruchomości oraz prawo do przedłużenia umowy dzierżawy bez przetargu. W piśmie z 15 lipca 2015 r. cofnęła również powództwo w zakresie wskazanym w piśmie procesowym z 30 lipca 2013 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z 10 grudnia 2015 r. ( sygn. akt […] ; dalej: wyrok Sądu Okręgowego ) oddalił powództwo w przedmiocie żądania o ukształtowanie treści umowy dzierżawy z 1994 r. oraz w przedmiocie ustalenia, że s karżąca zachowała prawo pierwszeństwa n abycia a także prawo do przed łużenia umowy dzierżawy bez przetargu co do całego przedmiotu tej umowy. W związku z cofnięciem pozwu przez skarżącą w części zarzutów, Sąd u morzył postępowanie w przedmiocie ustalenia , że: zawiadomienie ANR było nieskuteczne wobec skarżącej; do podpisania aneksu do umowy dzierżawy doszło z przyczyn nie leżących po stronie s karżącej (co wyklucza zastosowanie sankcji w p ostacie utraty uprawnień z art. 29 ust. 1 pkt 3 i 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r.S.P.); skarżąca n a podstawie umowy z 1994 r. nabył a uprawnienia do nabycia całego przedmiotu dzierżawy na zasadzie pierwokupu oraz zachowała uprawnienie do przedłużenia okresu trwania umowy dzierżawy. 15 stycznia 2016 r. Spółdzielnia z askarżyła wyrok Sądu Okręgowego, zarzucając naruszenie m.in. art. 4 ust. 1 i 3 pkt 2 ustawy zmieniającej u.g.n.r.S.P. ora z szeregu przepisów Konstytucji. Skarżąc a zawnioskowała również o złożenie pytania prawnego do Sądu Najwyższego oraz do Trybunału Konst ytucyjnego w przedmiocie konstytucyjności przepisów ustawy zmieniającej u.g.n.r.S.P . Sąd Apelacyjny w Poznaniu wydał 12 paź dziernika 2016 r. wyrok ( sygn. akt […] ) , którym w całości oddalił złożoną apelację. Stwierdził, że przepisy ustawy zmieniającej u.g. n.r.S.P. nie wpływają , z pominięciem stron , na treść umowy dzierżawy, którą skarżąc a zawarła z ANR. Podkreślił, że przepisy te zmieniły sytuację prawną dzierżawcy w przypadku, gdy ten przeznacza nieruchomość do dzierżawy lub do sprzedaży. S korzystanie zaś z prawa pierwszeństwa w nabyciu nieruchomości lub kontynuowania dzierżawy zostało uzależnione w art. 4 od zgody na propozycję zmiany umowy w zakr esie wyłączenia z dzierżawy 30 % powierzchni użytków rolnych. Sąd podkreślił następnie, że ustawowe prawo pierwszeństwa nabycia nieruchomości rolnej przez dotychczasowego dzierżawcę (art. 29 u.g.n.r.S.P.) jak i prawo do dalszej dzierżawy (art. 39 u.g.n.r.S.P.) jest przywilejem, nie zaś prawem podmiotowym skarżącej. Podniósł także, że ustawa zmieniając a u.g.n.r.S.P. , co do zasady nie pozbawia dzierżawcy preferencji wynikającej z pierwszeństwa, gwarantując ich realizację wobec OTK ZU B/2020 Ts 108/17 poz. 78 5 dzierżawców, których łączna powierzchnia użytków rolnych nie przekracza 300 ha (art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy). Zdaniem s ąd u przep isy, na podstawie których orzekł , nie budzą wątpliwości co do zgo dności z K onstytucją. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p. TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowa nia – spraw, które nie mogą być przedmio tem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o nadaniu skardze konstytucyjnej dalszego biegu, gdy spełnia ona wymagania przewidziane w u.o.t.p. TK ora z nie zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. TK. 2. W ocenie Trybunału skarga konstytucyjna spełnia przesłanki przekazania jej do merytorycznej oceny. 2.1. Skargę sporządził radca prawny, który – zgodnie z art. 44 u.o.t.p. TK – przedłożył stosowne pełnomocnictwo. 2.2. Skarżąca wyczerpała przysługującą jej d rogę prawną, ponieważ od nieko - rzystnego dla niej wyroku Sąd u A pelacyjnego w Poz naniu z 12 października 2016 r. (sygn. akt […] ) nie przysługuje żaden zwyczajny środek zaskarżenia. 2.3. Skarżąca dochowała trzymiesięcznego terminu wniesienia skargi zastrzeż onego w art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK, gdyż powyższe ostateczne orzeczenie wraz z uzasadnieniem zostało jej doręczone 9 lutego 2017 r., a skarg a została złożona w Trybunale 9 maja 2017 r. (data nadania). 2.4. Przedmiotem skargi są: art. 4 ust. 1 - 15 i art. 5 ust. 1 - 3 oraz art. 12 ustawy z dnia 16 wrze śnia 2011 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz zmianie niektóryc h innych ustaw ( Dz. U. Nr 233, poz. 1382). 2.5. W skardze konstytucyjnej skar żąca przedstawiła stan faktyczny sprawy (art. 53 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p. TK), określiła przedmiot kontroli (art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK), wskazała przysługujące jej konstytucyjne prawa i sposób , w jaki zostały, jej zdaniem, naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK), a także uzasadniła sformułowane w skardze zarzuty (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p. TK). 3. W związku z powyższym i zważywszy na to, że sformułowane przez skarżącą zarzuty nie są oczywiście bezzasadne, Trybunał Konstytucyjny – na podstawie a rt. 61 ust. 2 u.o.t.p. TK – postanowił nadać skardze konstytucyjnej dalszy bieg.