SK 78/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 10 sierpnia 2023 r. Pozycja 69 POSTANOWIENIE z dnia 4 lipca 202 3 r. Sygn. akt SK 78/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Piotrowicz – przewodniczący Krystyna Pawłowicz – sprawozdawca Bartłomiej Sochański Jakub Stelina Andrzej Zielonacki, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 lipca 2023 r. , skargi konstytucyjnej spółki […] sp. z o. o. z siedzibą w T . z 28 grudnia 2017 r. o zbadanie zgodności: 1) art. 77 § 1 pkt 1 i § 9 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 2062 ze zm.) w zakresie, w jakim do- puszcza możliwość delegowania przez Ministra Sprawiedliwości i Prezesa Sądu Apelacyjnego sędziego do pełnienia obowiązków w szczególnie uza- sadnionych wypadkach w sądzie in stancji wyższej niż ta, która jest wskazana w akcie powołania przez Prezydenta RP , z art. 45 ust. 1 Konstytucji, 2) art. 244 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.) w zakresie, w jakim sąd rozstrzyga- jący sprawę, opierając się na dokumencie urzędowym przyjmuje a priori jego prawdziwość i nie weryfikuje go z urzędu mimo istnienia uzasadnionych wątpliwości związanych z wydaniem osobie nieuprawnionej dokumentu urzędowego, który może zawierać in formacje niezgodne z prawdą, a przy tym, których istnieniu zaprzeczyły obie strony postępowania , z art. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło większością głosów . UZASADNIENIE I 1. We wniesionej do Trybunału 28 grudnia 2017 r. skardze konstytucyjnej spółka […] sp. z o. o. z siedzibą w T . (dalej: skarżąca spółka) zarzuciła: 1) art. 77 § 1 pkt 1 i § 9 ustawy OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 2 z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 2062 ze zm.; dalej: p.u.s.p.) niezgodność w zakresie, w jakim dopuszcza możliwość delegowania przez Ministra Sprawiedliwości i Prezesa Sądu Apelacyjnego sędziego do pełnienia obowiąz- ków w szczególnie uzasadnionych wypadkach w sądzie instancji wyżs zej niż ta, która jest wskazana w akcie powołania przez Prezydenta RP wskazującego „miejsce służbowe (siedzi- bę) sędziego” , z art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz 2) art. 244 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r . poz. 1822 ze zm.; dalej: k.p.c.) niezgodność w zakresie, w jakim sąd rozstrzygający sprawę, opierając się na dokumencie urzędowym przyjmuje a priori jego prawdziwość i nie weryfikuje go z urzędu mimo istnienia uzasadnionych wątpliwości związanych z wydan iem osobie nieuprawnionej dokumentu urzę- dowego, który może zawierać informacje niezgodne z prawdą, a przy tym, których istnieniu zaprzeczyły obie strony postępowania , z art. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji. Ponieważ za- sadniczym przedmiotem kontroli trybu nalskiej w postępowaniu zainicjowanym tą skargą konstytucyjną jest dopuszczalność delegowania sędziego przez Ministra Sprawiedliwości do sądu wyższej – niż wskazana w akcie powołania sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej – instancji , skarga ta została zarządzeniami Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 28 listopa- da 2019 r. (dot. skargi konstytucyjnej M . J . o sygn. SK 85/19) oraz 10 grudnia 2019 r. (dot. skargi konstytucyjnej M .J. o sygn. SK 96/19) połączona do wspólnego rozpoznania z innymi dotyczącymi te go zagadnienia skargami konstytucyjnymi. Jednak, z uwagi na wąt- pliwości co do legitymacji skarżącej, zarządzeniem z 16 marca 2022 r. Prezes Trybunału Konstytucyjnego wyłączył ją do odrębnego rozpoznania. 1.1. Zaskarżone przepisy zachowały obowiązujące w m omencie skierowania skargi do Trybunału Konstytucyjnego następujące brzmienie : 1) Art. 77 § 1 pkt 1 p.u.s.p.: „Minister Sprawiedliwości może delegować sędziego, za jego zgodą, do pełnienia obowiązków sędziego lub czynności administracyjnych: w innym sądzie równorzędnym lub niższym, a w szczególnie uzasadnionych wypadkach także w sądzie wyż- szym, mając na względzie racjonalne wykorzystanie kadr sądownictwa powszechnego oraz potrzeby wynikające z obciążenia zadaniami poszczegól nych sądów”; 2) Art. 77 § 9 p.u.s.p.: „W szczególnie uzasadnionych wypadkach prezes sądu apelacyjnego może delegowa ć́ sędziego sądu rejonowego albo sędziego sądu okręgowego do pełnienia ob- owiązków sędziego w sądzie wyższym , po uzyskaniu zgody sędziego i ko legium sądu , do którego ma nastąpi ć́ delegowanie, mając na względzie racjonalne wykorzystanie kadr oraz potrzeby wynikające z obciążenia zadaniami poszczególnych sądów działających na obszarze apelacji; przydział spraw delegowanemu sędziemu , jako sędziemu sprawozdawcy, nie może przekroczy ć́ 30 spraw w ciągu roku”; 3) Art. 244 § 1 k.p.c.: „Dokumenty urzędowe, sporządzone w przepisanej formie przez powo- łane do tego organy władzy publicznej i inne organy państwowe w zakresie ich działania, stanowią dowód tego , co zostało w nich urzędowo zaświadczone”. 1.2. Omówienie stanu faktycznego w niniejszej sprawie należy rozpocząć od przyto- czenia faktów niezwiązanych bezpośrednio z ostatecznym rozstrzygnięciem, które stanowiło asumpt do zainicjowania przez skarżącą tego postępowania. Sąd Rejonowy w T . prowadził postępowanie zakończone wydaniem wyroku (sygn. akt […] ) zasądzającym od spółki […] spółki z o.o. z siedzibą w G . (dalej: SMA) na rzecz skarżącej kwotę 293,12 zł wraz z odset- kami i kwotę 77 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Skarżąca złożyła zażalenie od postano- wienia o kosztach procesowych, domagając się zasądzenia dalszych kosztów (85 zł) wynika- jących z konieczności wykonania odpisu z Krajowego Rejestr u Sądowego (30 zł), kosztów przelewu bankowego (5 zł) i innych wydatków związanych z pozyskaniem tego odpisu (50 zł). Sąd Okręgowy w K . oddalił postanowieniem z 5 kwietnia 2012 r. (sygn. akt […] ) to OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 3 zażalenie, zasądzając od skarżącej na rzecz SMA kwotę 60 zł tytułem zwrotu kosztów prowa- dzonego przed nim p ostępowania. Skarżąca zwróciła się następnie do Sądu Rejonowego w T . o ustanowienie pełnomoc- nika celem sporządzenia skargi konstytucyjnej (i skargi stwierdzającej niezgodność z prawem ostatecznego rozstrzygnięcia) w związku z postępowaniem, w którym ostate cznym orzecze- niem – zdaniem skarżącej – miał być wyrok Sądu Rejonowego w T . (sygn. akt […] ). Wyzna- czony przez sąd pełnomocnik sporządził opinię o braku podstaw do sporządzenia skargi kon- stytucyjnej, w czego wyniku oddalił ten wniosek postanowieniem z 6 lis topada 2012 r. (sygn. akt […] ). Skarżąca złożyła na to postanowienie zażalenie, które zostało oddalone przez Sąd Okręgowy w K . postanowieniem z 11 kwietnia 2013 r. (sygn. akt […] ). W odpowiedzi na to postanowienie, skarżąca zwróciła się ponownie (sic!) do Sądu Rejonowego w T . o ustanowie- nie pełnomocnika celem sporządzenia skargi konstytucyjnej. Sąd ten oddalił ten wniosek po- stanowieniem z 28 maja 2013 r. (sygn. akt […] ), od którego zażalenie oddalił następnie Sąd Okręgowy w K . , wydając 4 września 2013 r. od powiednie postanowienie (sygn. akt […] ). Następnie skarżąca zwróciła się do Sądu Rejonowego w T . o wyznaczenie kolejnego pełnomocnika celem sporządzenia skargi konstytucyjnej, tym razem jako ostateczne orzecze- nie traktując postanowienie Sądu Okręgowego w K . z 4 września 2013 r. Postanowieniem z 20 grudnia 2013 r. (sygn. akt […] ) s ąd ten ustanowił pełnomocnika, który jednak przedsta- wił opinię stwierdzającą brak okoliczności umożliwiających sporządzenie skargi konstytucyj- nej. Skarżąca zwróciła się następnie d o Sądu Rejonowego w T . o ustanowienie kolejnego peł- nomocnika celem sporządzenia skargi konstytucyjnej wobec art. 118 § 5 k.p.c., na którego podstawie – zdaniem skarżącej – to pełnomocnik, a nie sąd rozstrzygnął o prawie do złożenia skargi konstytucyjnej. S ąd ten – działając w osobie referendarza sądowego – oddalił ten wniosek postanowieniem z 12 czerwca 2014 r. (sygn. akt […] ). Skarżąca zaskarżyła to orze- czenie, jednak zostało one podtrzymane w mocy postanowieniem Sądu Rejonowego w T . z 8 sierpnia 2014 r. Skarżąca następnie skierowała wobec Skarbu Państwa – Prezesa Sądu Rejonowego w T . pozew o zapłatę na swoją rzecz 162 zł wraz z ustawowymi odsetkami tytułem odszko- dowania za bezprawne naruszenie jej konstytucyjnego prawa do złożenia s kargi konstytucyj- nej. Sąd Okręgowy w K . wyrokiem – wydanym przez sędziego sądu rejonowego delegowa- nego do orzekania w tym sądzie – z 16 marca 2016 r. (sygn. akt […] ) oddalił ten pozew, zasądzając od skarżącej na rzecz Skarbu Państwa 60 zł tytułem zwrotu ko sztów zastępstwa pro cesowego. Następnie skarżąca złożyła wobec tego orzeczenia apelację. Wyrokiem z 14 czer wca 2017 r. (sygn. akt […] ) sąd apelacyjny oddalił ją, zasądzając na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej 240 zł tytułem kosztów postę- powania apelacyjnego. 1.3. Skarżąca w skardze konstytucyjnej sporządzonej wskutek wyroku Sądu Apelacyj- nego w K . z 14 czerwca 2017 r. ( sygn. akt […] ) wskazała, że art. 77 § 1 pkt 1 i § 9 p.u.s.p. dopuszczające możliwość delegowania pr zez Ministra Sprawiedliwości i Prezesa Sądu Apela- cyjnego sędziego do pełnienia obowiązków w szczególnie uzasadnionych wypadkach w są- dzie instancji wyższej niż ta, która jest wskazana w akcie powołania przez Prezydenta RP , są sprzeczne z art. 45 ust. 1 Kons tytucji. Uznała, że „[i]nstytucja delegowania sędziego za jego zgodą do czasowego pełnienia obowiązków sędziego w innym sądzie niż ten, który został wskazany w akcie powołania, nasuwa zastrzeżenia z punktu widzenia konstytucyjnej zasady obywatela do sądu w łaściwego” (s. 8 skargi). Kolejnym z przepisów, których zgodność z ustawą zasadniczą została zakwestiono- wana przez skarżącą spółkę był art. 244 § 1 k.p.c., który stanowił podstawę przyjęcia przez sądy orzekające w jej sprawie, iż opierając się na dokumenc ie urzędowym , sąd nie weryfikuje z urzędu okoliczności faktycznych związanych z wydaniem osobie nieuprawnionej dokumen- OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 4 tu urzędowego, który może zawierać informacje niezgodne z prawdą. Skarżąca stwierdziła, że norma ta jest sprzeczna z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. Podniosła, że „w ujęciu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP prawo do odpowiedniego ukształtowania postępowania sądowego jest prawem do «sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki». Jakkolwiek odpowiednie ukształtowani e postępowania sądowego niekiedy sprowadzane jest – w warstwie werbalnej – do tego, aby spełniało ono wymagania «sprawiedliwości i jawności«” (s. 10 skargi). Zdaniem skarżącej „[r]ównorzędność trzech kryteriów odpowiedniego ukształ- towania postępowania sądo wego oznacza, że żadne z nich a priori nie powinno być fawory- zowane lub . traktowane jako mniej ważne w stosunku do pozostałych, a także, że ocena, czy standard konstytucyjny in casu jest spełniony, uwzględniać powinna – w zakresie, w którym określone rozw iązania procesowe wiążą się z materią przynależną do obszaru więcej niż jed- nego z tych kryteriów – konieczność wzajemnego ich harmonizowania ze sobą, a nie prze- ciwstawiania sobie nawzajem”. 1.4. Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z 28 sierpnia 2019 r. (sygn. Ts 2/18) na- dał analizowanej skardze dalszy bieg w zakresie zbadania zgodności art. 77 § 1 i 9 p.u.s.p. we wskazanym zakresie z art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz art. 244 § 1 k.p.c. z art. 2 oraz 45 ust. 1 Konstytucji. W pozostałym zakresie odmówił nadania skardze dalszego biegu. Trybunał wskazał w szczególności, że zarzuty wobec art. 117 § 5 k.p.c. „nie mają związku z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w K . z 14 czerwca 2017 r. (sygn. akt […] ) wskazanym jako orzeczenie ostateczne w sprawie. Postępow anie zakończone powyższym orzeczeniem dotyczyło bowiem kwestii odszkodowawczych w związku z zarzucaną przez skarżącą bezprawnością wydanego wcześniej orzeczenia”. Ponadto zwrócił uwagę na fakt, że zarzuty te dotyczą innego postępo- wania, zakończonego wydani em przez Sąd Okręgowy w K . postanowienia, zatem skarga kon- stytuc y j n a została w tym zakresie złożona po upływie przewidzianego w art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytu- cyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) terminu. W pozostałym zakresie Trybunał stwierdził, że art. 10, art. 144 ust. 3 pkt 17 oraz art. 188 pkt 5 Konstytucji, które skarżąca uczyniła wzorcami kontroli zarówno wobec art. 77 § 1 i § 9 p.u .s.p. jak i art. 117 § 1 k.p.c., nie wyrażają praw i wolności jednostki w rozumieniu zakresu przedmiotowego skargi konstytucyjnej. 2. Marszałek Sejmu (dalej: Marszałek) 25 maja 2020 r. przedstawił stanowisko Sejmu w tej sprawie. Wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Alternatywnie wniósł o stwierdzenie, że art. 77 § 9 p.u.s.p. jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji , oraz o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie, ze względu na niedo puszczalność wydania wyroku. 3. Prokurator Generalny wniósł 1 czerwca 2020 r. o umorzenie postępowania: 1) w spra wie kontroli zgodności art. 77 § 1 pkt 1 p.u.s.p. w zakresie, w jakim przepis ten ze- zwala na udział w składzie orzekającym sędziego sądu niższ ej instancji delegowanego przez Ministra Sprawiedliwości, z art. 45 ust. 1, art. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji wobec zbędności wydania wyroku, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK oraz 2) w pozostałym zakresie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK wobec niedopuszczalności wydania wy- roku. 4. Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie z 20 grudnia 2019 r. nie zgłosił udziału w postępowaniu. OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 5 II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego, nadanie skardze konstytucyjnej dalszego biegu nie przesądza o spełnieniu formalnoprawnych przesłanek do- puszczalności orzekania w danej sprawie. Trybunał Konstytucyjny jest bowiem obowiązan y do badania, na każdym etapie postępowania, czy nie zachodzi ujemna przesłanka wydania wyroku, skutkująca obligatoryjnym umorzeniem postępowania (por. m.in. postanowienia TK z: 19 października 2010 r., sygn. SK 8/09, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 94; 3 sierpni a 2011 r., sygn. SK 13/09, OTK ZU nr 6/A/2011, poz. 68; 18 czerwca 2013 r., sygn. SK 1/12, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 70; 26 maja 2015 r., sygn. SK 6/13, OTK ZU nr 5/A/2015, poz. 76; również wyrok TK z 30 września 2014 r., sygn. SK 22/13, OTK ZU nr 8/A/2014, poz. 96 i przywoła- ne w nim orzecznictwo). Skarga konstytucyjna , zgodnie z ustawą z dnia 30 listopada 2016 r., o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) powinna być sporządzona i wni esiona przez profesjonalnego pełnomocnika (art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK); zawierać uzasadnienie, w któr ym znajdzie się przy- wołanie treści kwestionowanego przepisu wraz z jego wykładnią oraz przepisów Konstytucji stanowiących wzorzec kontroli wraz z ich wykład ni ą , określenie problemu konstytucyjnego, określenie zarzutu niekonstytucyjności oraz argumenty lub dowody popierające ten zarzut (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK ). Ponadto skarga może dotyczyć jedynie takich przepisów, na podstawie których sąd lub inny o rgan władzy publicznej orzekł ostatecznie o prawach i wol- nościach zagwarantowanych w Konstytucji i przysługujących skarżącemu (art. 53 ust. 1 pkt. 1 u.o.t.p.TK). Skarżący zobowiązany jest również do wskazania, w jaki sposób, wskutek wyda- nia tego orzeczenia doszło do naruszenia tych praw lub wolności, uzasadnienia zarzutu nie- konstytucyjności wraz z powołaniem dowodów, argumentów na jego poparcie oraz stanu faktycznego (art. 53 ust. 1 pkt 2, 3 i 4) oraz do udokumentowania daty doręczenia rozstrzy- gni ęcia, które jest bezpośrednią przyczyną skierowania skargi do Trybunału Konstytucyjnego (art. 53 ust. 1 pkt 5 u.o.t.p.TK). Ostatni z wymogów formalnych jest szczególnie istotny w perspektywie ustawowego terminu wniesienia skargi konstytucyjne j , który upływ a po trz ech miesiąc ach od dnia doręczenia skarżącemu ostatecznego rozstrzygnięcia w jego spra- wie (art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK). Ponadto do skargi należy dołączyć pełnomocnictwo szczegól- ne, odpis ostatecznego rozstrzygnięcia oraz wszystkich innych rozstrzygni ęć, które potwier- dzają wykorzystanie przysługującej skarżącemu drogi sądowej (art. 53 ust. 2 u.o.t.p.TK). 1.1. Ostateczne rozstrzygnięcie w sprawie skarżącej zostało jej doręczone 24 lipca 2017 r., po czym bieg trzymiesięcznego terminu uległ zawieszeniu w świetle złożenia 30 lip- ca 2017 r . przez skarżącą wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu do sporządzenia skargi. Po wydaniu przez właściwy sąd odpowiedniego postanowienia Okręgowa Izba Rad- ców Prawnych w K . (dalej: OIRP) wyznaczyła do wykonania tego obowiązku swojego człon- ka, który otrzymał stosowne pismo 20 października 2017 r. Pełnomocnik z urzędu wniósł w imieniu [ … ] sp. z o.o. skargę konstytucyjną 29 grudnia 2017 r. (data nadania). W związku z tym Trybunał uznał, że skarżąca zadośćuczyniła omawian emu wymogowi formalnemu. 1.2. Skarżąca zadośćuczyniła także uregulowanemu w art. 44 u.o.t.p.TK przymusowi radcowsko - adwokackiemu. Skarga konstytucyjna została sporządzona i podpisana przez za- wodowego pełnomocnika. Do skargi dołączono także pismo OIRP sta nowiące potwierdzenie powierzenia radcy prawnemu wyznaczonemu z urzędu stosownego pełnomocnictwa. OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 6 2. Zasadniczym problemem w omawianej sprawie jest brak legitymacji skarżącej do wniesienia skargi konstytucyjnej. Zgodnie z brzmieniem art. 79 ust. 1 Konsty tucji: „Każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określo- nych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Kon- stytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ admini- stracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji”. Cytowany przepis znajduje się w rozdziale II Konstytucji, zatytułowanym: „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i oby watela”. Zatem – zachowując konsekwencję terminolo- giczną – wyrażenie: „każdy” użyte w art. 79 ust. 1 Konstytucji należy rozumieć jako: „każdy człowiek i obywatel”. Rozszerzanie pojęcia „każdy” na osoby prawne lub inne podmioty nie- będące „człowiekiem i obyw atelem”, zgodnie z dyrektywą wykładni systemowej Konstytucji, jest nieuprawnione. Wykładnia historyczna art. 79 ust. 1 Konstytucji prowadzi do jednoznacznego wnio- sku, że wolą ustrojodawcy było nadanie wyrażeniu „każdy” wył ą cznie znaczenia obejmujące- go każ dego człowieka i obywatela. Analiza stenogramów dyskusji w toku prac przygotowaw- czych Konstytucji dotyczących przedmiotowej regulacji nie pozostawia żadnych wątpliwości co do woli ustrojodawcy. W toku dyskusji nie pojawiło się żadne inne rozumienie wyrażen ia „każdy” niż każdy człowiek i obywatel (zob. tomy: VIII, X, XI, XVIII, XXXVIII, XLIV Biu- letynu KKZN). Wyrażenie „każdy” zostało przez ustrojodawcę dookreślone poprzez słowa: „czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone”. Stanowi to dodatkowe potwier- dzenie woli ustrojodawcy, aby legitymację skargową przyznać jedynie człowiekowi i obywa- telowi. Konstytucyjne wolności lub prawa przysługują bowiem, zgodnie z tytułem rozdziału II Konstytucji, właśnie człowiekowi i obywatelowi. Dodatkowe potwierdzen ie intencji ustro- jodawcy wynika z treści art. 30 Konstytucji, zgodnie z którym źródłem wolności i praw czło- wieka i obywatela jest przyrodzona i niezbywalna godność człowieka. Zakładając racjonalność ustrojodawcy, nie sposób uznać w tym kontekście, że zami e- rzał przyznać legitymację skargową także innym podmiotom, niebędącym osobami fizycz- nymi. Gdyby rzeczywiście zamierzał przyznać legitymację skargową innym podmiotom niż człowiek i obywatel, to zapewne uczyniłby to expressis verbis . Analiza treści art. 93 u st. 2 Konstytucji („Zarządzenia są wydawane tylko na podstawie ustawy. Nie mogą one stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów”) prowadzi do wniosku, że ustrojodawca rozróżnia pojęcie obywateli od osób prawnych i innych podmio- tów. Gdyby nie rozróżniał, zastosowałby wyrażenie „każdy”. Zakładając racjonalność ustro- jodawcy w zakresie konsekwencji terminologicznej, nie sposób przyjąć, że w jednym przepi- sie zbiorczo określa wszystkie podmioty (zarówno obywateli jak i osoby pra wne oraz inne podmioty) wyrażeniem „każdy”, a w innym przepisie tego samego aktu normatywnego doko- nuje precyzyjnego rozróżnienia tych podmiotów. Analiza np. art. 203 czy art. 216 ust. 2 Kon- stytucji pozwala na stwierdzenie, że ilekroć ustrojodawca ma taki z amiar, to precyzuje, o ja- kie podmioty mu chodzi poprzez konkretne nazwanie tych podmiotów. Na poziomie ustawowym odzwierciedleniem woli ustrojodawcy, aby legitymację skargową przyznać jedynie osobom fizycznym, jest art. 80 u.o.t.p.TK normujący możliwość z astrzeżenia nieujawniania danych osobowych skarżącego. Dane osobowe niewątpliwie ma tylko osoba fizyczna, nie zaś podmiot zbiorowy. Analiza wypowiedzi doktryny, w szczególności w formie komentarzy do art. 79 ust. 1 Konstytucji, prowadzi do wniosku, że w ko mentarzach tych podkreśla się fakt umieszczenia art. 79 ust. 1 Konstytucji w rozdziale II normującym kwestie wolności, praw i obowiązków człowieka i obywatela, z czego zdaniem przedstawicieli doktryny jednoznacznie wynika, że „pojęcie «każdy» użyte w tym r ozdziale, jeśli nic innego z przepisu nie wynika, odnosi się właśnie do każdej osoby fizycznej” (J. Trzciński, M. Wiącek, komentarz do art. 79 Konstytu- OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 7 cji, w: L. Garlicki, M. Zubik (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz , t. II, Warszawa 2016, s. 896 - 897). Jednakże doktryna rozszerza pojęcie „każdy” na inne podmioty niebędące osobami fizycznymi. Początkowo takiemu rozszerzaniu nie towarzyszyła wnikliwa argumentacja, lecz niejako automatycznie stwierdzano, że legitymację s kargową należy rów- nież przyznać podmiotom zbiorowym. Przykładowo można tu wskazać wypowiedź L. Garlic- kiego, który stwierdził, że „podmiotem prawa występowania ze skargą konstytucyjną jest „każdy”. Oznacza to ujęcie skargi jako prawa człowieka, a nie obywat ela, co jest zdecydowa- nie trafne, bo szereg praw i wolności konstytucyjnych też jest w taki sposób ujętych. Podmio- tami uprawnionymi mogą być przy tym nie tylko osoby fizyczne, ale też organizacje, stowa- rzyszenia, partie polityczne, inne osoby prawne prawa cywilnego, a może nawet – prawa pu- blicznego, o ile tylko mogą być podmiotami określonych praw czy wolności, o których mowa w konstytucji. Punktem wyjścia dla określenia podmiotowego zakresu skargi konstytucyjnej jest bowiem określenie podmiotowego zakresu konstytucyjnych praw i wolności” (L. Garlic- ki, Trybunał Konstytucyjny w projekcie Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego , „Państwo i Prawo” 1996, nr 2, s. 13 - 14. Zgodnie z informacją zamieszczoną na s. 3: „Artykuł stanowi dopracowaną wersję referat u przedstawionego w dniu 10 I 1996 na Zgromadzeniu Ogólnym TK i przyjmujący za podstawę stan prac nad projektem Komisji Konstytucyjnej z dnia 6 XII 1995. Opinie i poglądy przedstawione w artykule wyrażają wyłącznie stanowisko jego autora”). W miarę upływu czasu i utrwalania się praktyki rozszerzania zakresu podmio- towego skargi konstytucyjnej, w komentarzach do art. 79 ust. 1 Konstytucji artykułowano stosowną argumentację (zob. J. Trzciński, M. Wiącek, komentarz do art. 79 Konstytucji, dz. cyt., s. 897 - 898). Chociaż w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, praktycznie od początku orze- kania w sprawach zainicjowanych skargą konstytucyjną, utrwaliło się rozszerzające rozumie- nie wspomnianego wyrażenia „każdy” jako obejmującego nie tylko osoby fizyczne, lecz ta kże osoby prawne, to jednak nie towarzyszy temu wnikliwsze uzasadnienie prawne. Co więcej, problem ten nigdy nie był przedmiotem głębszej analizy Trybunału Konstytucyjnego. Przy- znanie legitymacji skargowej podmiotom niemającym statusu „człowieka i obywatel a” nastę- powało i nadal następuje niemal automatycznie, prawem wcześniejszej praktyki orzeczniczej. Orzekając w sprawie pierwszej skargi konstytucyjnej, w której podmiotem skarżącym była spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, Trybunał (w składzie pięciu s ędziów) – i tylko przy okazji analizy zasady równości – błędnie wywiódł, że podmiotem uprawnionym do wniesienia skargi jest nie tylko osoba fizyczna, lecz także osoba prawna. Stwierdził mianowi- cie, co następuje: „Z użytych przez ustrojodawcę określeń odnos zących się do zakresu pod- miotowego konstytucyjnych wolności, praw i obowiązków najszerszy zakres mają niewątpli- wie takie określenia jak «wszyscy» (w użyciu rzecz. «ogół osób» – Słownik języka polskiego, Warszawa 1984, t. III, s. 776), «nikt» («żaden człowi ek, żadna osoba» – Słownik języka pol- skiego, Warszawa 1984, t. II, s. 379) i «każdy» (w użyciu rzeczowym «każdy poszczególny człowiek» – Słownik języka polskiego, Warszawa 1984, t. I, s. 906). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego w obecnym składzie, skoro ust rojodawca użył w nowej Konstytucji RP, w odniesieniu do zakresu podmiotowego zasady równości, określeń «wszyscy» i «nikt», a nie innych stosowanych w tekście konstytucji określeń (np. «obywatel», «człowiek»), nie można twierdzić, jak to miało miejsce pod r ządami art. 67 ust. 2 przepisów konstytucyjnych, że za- sada ta stosuje się dzisiaj jedynie do obywateli. Przyjąć raczej należy, że zakres podmiotowy zasady równości rozciągnięty został w art. 32 na «ogół osób», objął więc tak osoby fizyczne jak i prawne. Um ieszczenie przepisu wyrażającego zasadę równości w rozdziale II konstytucji zatytułowanym «Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela» nie może mieć tutaj rozstrzygającego znaczenia. Skoro bowiem przepis konstytucji z językowego punktu widze- nia nie budzi wątpliwości, argumentum a rubrica (argument odwołujący się do systematyki ustawy zasadniczej) powinien ustąpić. Poza tym w odniesieniu do postanowień Konstytucji OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 8 RP w doktrynie został wyrażony pogląd, że np. określenie «każdy» w kontekście art. 79 us t. 1, zamieszczonego również w jej rozdziale II, a stanowiącego, że: «każdy, czyje konsty- tucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo (...) wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego (...)», powinno być rozumiane szeroko, co pozwala np. na nadani e dalszego biegu skardze konstytucyjnej wniesionej nie tylko przez osobę fizyczną, ale także osobę prawną” (wyrok TK z 24 lutego 1999 r., sygn. SK 4/98, OTK ZU nr 2/1999, poz. 24). Trybunał Konstytucyjny w dalszej części swego uzasadnienia argumentował, że : „[k]westia zakresu podmiotowego zasady równości wyrażonej w art. 32 nabiera szczególnego znaczenia przy orzekaniu w sprawach skarg konstytucyjnych. Z jednej strony bowiem termin «każdy» użyty w art. 79 ust. 1 nie budzi wątpliwości w tym sensie, że obejmu je on nie tylko osoby fizyczne, ale także osoby prawne. Gdyby teraz – z drugiej strony przyjąć, że podmioty korzystające z legitymacji do wszczęcia postępowania na skutek skargi konstytucyjnej należy traktować inaczej w zakresie równości wobec prawa, to ta kie rozumienie omawianej zasady mogłoby budzić poważne wątpliwości” (tamże). W kontekście zacytowanego poglądu Trybunału Konstytucyjnego należy zwrócić uwagę, że nawet na gruncie przytoczonych słownikowych znaczeń przez termin „każdy” ro- zumie się „każdy po szczególny człowiek”. Wbrew temu, przytoczonemu przez siebie rozu- mieniu słownikowemu, pięcioosobowy skład Trybunału Konstytucyjnego, orzekający w sprawie o sygn. SK 4/98, stwierdził, że zakres terminu „każdy” obejmuje każdą osobę fi- zyczną i każdą osobę pra wną, a należy zignorować argumentum a rubrica . Nie sposób zgo- dzić się z takim rozumowaniem. Nie jest argumentem prawnym okoliczność utylitarna, że rozszerzająca wykładnia uzasadniona jest tym, iż szerokie rozumienie terminu „każdy” „pozwala np. na nadanie dal- szego biegu skardze konstytucyjnej wniesionej nie tylko przez osobę fizyczną, ale także przez osobę prawną”. Nie sposób przy tej okazji nie zauważyć, że w obowiązującej Konstytucji brak jest analogicznych do przewidzianych dla „człowieka i obywatela” p rocedur, które w zbliżony sposób pozwalałyby na ochronę praw podmiotów zbiorowych. Nie jest jednak dobrym rozwiązaniem w tej sytuacji wtłaczanie niejako „na siłę” podmiotów zbiorowych w procedury przewidziane dla „człowieka i obywatela”. Oznaczałoby to w p raktyce pozakon- stytucyjne przyznanie tym podmiotom zbiorowym de facto praw i wolności zastrzeżonych konstytucyjnie tylko dla „człowieka i obywatela”. W istocie zamazuje to, a nawet niszczy, sens skargi konstytucyjnej. Tylko odpowiednia zmiana przepisów kon stytucyjnych mogłaby odpowiedzieć na wynikającą z praktyki potrzebę objęcia ochroną podmiotów zbiorowych za pomocą skargi konstytucyjnej. Gdyby został poszerzony zakres podmiotowy skargi poprzez wskazanie konkretnych podmiotów, którym przysługuje legitymac ja skargowa, wówczas w sposób jednoznaczny usunęłoby to wątpliwości co do tej kwestii. W obecnym stanie prawnym Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę na możliwość szer szego wykorzystania możliwości wnoszenia wniosku przez podmioty określone w art. 191 Kons tytucji. W wielu wypadkach pozwalałoby to na uruchomienie trybu kontroli przed Trybunałem bez konieczności uciekania się do skargi konstytucyjnej. Zdaniem Trybunału, rozwiązanie problemu braku procedur przeznaczonych dla pod- miotów zbiorowych analogicznych do skargi konstytucyjnej czeka na swe pilne rozwiązanie, np. przez konstytucyjne rozszerzenie jej zakresu podmiotowego. Ma to swoje znaczenie wo- bec znacznej liczby skarg konstytucyjnych wnoszonych do Trybunału Konstytucyjnego przez podmioty zbiorowe. W ob ecnej sytuacji sam Trybunał przyznaje zdolność skargową osobom prawnym, ale jest zmuszony do każdorazowego decydowania, którym osobom prawnym przyznać tę zdolność, a którym tej zdolności odmówić. Zgodnie z wykształconą praktyką orzeczniczą Trybunał Konstyt ucyjny zasadniczo przyznaje taką zdolność podmiotom prywat- nym, a odmawia podmiotom publicznym, czym w praktyce tworzy pozakonstytucyjną proce- durę rozróżniania podmiotów legitymowanych i nielegitymowanych do wniesienia skargi OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 9 konstytucyjnej. Analiza orzeczn ictwa Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do kwestii legitymacji skargowej podmiotów zbiorowych prowadzi do wniosku, że na tym tle niejedno- krotnie ujawniała się różnica zdań, w szczególności co do legitymacji skargowej podmiotów publicznych. Aby uzasadnić możliwość przyznania legitymacji skargowej podmiotom pu- blicznym, zaczęto dokonywać rozróżnienia na sferę imperium i sferę dominium tych podmio- tów. To jeszcze bardziej komplikuje kwestię decyzji, kt óremu podmiotowi przyznać legity- mację skargową, a któremu jej odmówić. Ze względu na brak podstawy prawnej, a jedynie powoływanie się na wypracowywane w orzecznictwie kryteria, za pomocą których przyzna- wana jest lub nie jest przyznawana legitymacja skargow a podmiotom prawa publicznego, może dochodzić do nierównego traktowania tych podmiotów. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, w sytuacji podmiotów zbiorowych, w tym osób prawnych, za jedynych uprawnionych do wniesienia skargi konstytucyjnej można by uznać os oby fizyczne, będące właścicielami akcji, udziałów, wkładów itp. indywidualnych tytułów prawnych. I tylko takie osoby mogłyby w zgodzie z Konstytucją – o ile udowodnią, że osta- teczne decyzje podjęte wobec tych podmiotów zbiorowych, w których posiadają tytu ły praw- ne, naruszają ich wolności i prawa konstytucyjne – wnieść skargę konstytucyjną. Konieczna jest w tym wypadku jednak odpowiednia zmiana przepisów konstytucyjnych, które powinny taką możliwość przewidywać. W obecnym stanie prawnym jest to niemożliwe. Biorąc pod uwagę powyższe Trybunał Konstytucyjny uznał, że spółka [ … ] sp. z o.o. nie posiada legitymacji skargowej, czego skutkiem jest konieczność umorzenia niniejszego postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK w związku z art. 79 ust. 1 K onstytu- cji z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku. Z powyższych względów Trybunał postanowił jak w sentencji. Zdanie odrębne sędziego TK Jakuba Steliny do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 lipca 2023 r., sygn. akt SK 78/19 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK) zgłaszam zdanie odrębne do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 4 lipca 202 3 r., sygn. SK 78/19. 1. Nie podzielam przedstawionego przez skład orzekający stanowiska o konieczności umorzenia postępowania w niniejszej sprawie ze względu na brak legitymacji skargowej spółki [ … ] sp. z o. o. z siedzibą w T . Uważam, że Trybunał Konstyt ucyjny powinien rozpo- znać skargę jako wniesioną przez podmiot uprawniony, i stosownie do wyników dalszego postępowania, wydać orzeczenie merytoryczne lub umorzyć postępowanie z innych przyczyn, niż wskazane w uzasadnieniu postanowienia z 4 lipca 2023 r., S K 78/19. Umorzenie postępowania w niniejszej sprawie było niedopuszczalne zarówno z po- wodów merytorycznych, jak i formalnych. 2. Jeśli chodzi o powody merytoryczne to zdaniem Trybunału „[z]asadniczym pro- blemem w omawianej sprawie jest brak legitymacji s karżącej do wniesienia skargi konstytu- cyjnej. Zgodnie z brzmieniem art. 79 ust. 1 Konstytucji: ‘Każdy, czyje konstytucyjne wolno- OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 10 ści lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skar- gę do Trybunału Konstytucyjnego w spraw ie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecz- nie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji’. Cytowany przepis znajduje się w rozdziale II Konstytucji, zatytułowanym: ‘Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela’. Zatem – zachowując konsekwencję terminologiczną – wyrażenie: ‘każdy’ użyte w art. 79 ust. 1 Konstytucji należy rozumieć jako: ‘każdy człowiek i obywatel’. Rozsz erzanie pojęcia ‘każdy’ na osoby prawne lub inne podmioty niebędące ‘człowiekiem i obywatelem’, zgodnie z dyrektywą wykładni systemowej Konstytucji, jest nieuprawnione”. Następnie na poparcie tego stanowisko Trybunał przywołał argumenty z wykładni historyc znej art. 79 ust. 1 Konstytucji, w szczególności głosy w dyskusji w toku prac przygotowawczych nad nową ustawą zasadniczą, jak również wzgląd na treść art. 30 Konstytucji, zgodnie z którym źródłem wolności i praw człowieka i obywatela jest przyro- dzona i ni ezbywalna godność człowieka. Dodatkowo wskazano także, że w wielu miejscach Konstytucja wyraźnie oddziela od siebie pojęcia „obywatel” i „osoba prawna” (np. w art. 93 ust. 2). Wreszcie – zdaniem Trybunału w niniejszej sprawie – problem legitymacji skargowe j nigdy nie był przedmiotem głębszej analizy Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z 24 lu- tego 1999 r. (SK 4/98) wywiedziono prawo osób prawnych do składania skarg konstytucyj- nych z zasady równości i od tego czasu „przyznanie legitymacji skargowej podmiotom nie- mającym statusu ‘człowieka i obywatela’ następuje niemal automatycznie, prawem wcze- śniejszej praktyki orzeczniczej”. Przedstawione argumenty są nieprzekonujące. Zacząć należy od stwierdzenia, że argumentum a rubrica , na którym w przeważającej mierze oparł swój pogląd Trybunał w sprawie SK 78/19 nie należy do szczególnie mocnych. Faktem jest, że w tytule rozdziału II Konstytucji mowa jest o wolnościach, prawach i obowiązkach człowieka i obywatela, które to określenia przynależą wyłącznie do osób fizycznych. Jednak o tym, co wynika z danego prze- pisu decyduje przede wszystkim jego treść, natomiast takie elementy jak tytuł aktu prawnego, tytuły poszczególnych jego jednostek systematyzacyjnych, czy wreszcie miejsce przepisu w ramach systematyki daneg o aktu, mogą mieć jedynie znaczenie uzupełniające i to tylko w tych przypadkach, kiedy nie da się na gruncie reguł semantyki danego języka w sposób jednoznaczny rozstrzygnąć, co z tego przepisu wynika. Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny w pierwszym wyroku, w którym dopuścił legitymację skargową osób prawnych, skoro „prze- pis konstytucji z językowego punktu widzenia nie budzi wątpliwości, argumentum a rubrica (argument odwołujący się do systematyki ustawy zasadniczej) powinien ustąpić” (wyrok z 24 lu tego 1999 r., sygn. SK 4/98). Osoby prawne uczestniczą w obrocie prawnym na zbli- żonych zasadach jak osoby fizyczne, oczywiście z uwzględnieniem różnic między nimi. Mo- gą prowadzić działalność gospodarczą, zawierać umowy, nabywać własność i inne prawa majątkowe. Wart o przy tym zwrócić uwagę, że w istocie zakresy uprawnień osób fizycznych i osób prawnych krzyżują się ze sobą, co oznacza, że z naturalnych powodów z części upraw- nień mogą korzystać wyłącznie osoby fizyczne, z drugiej jednak strony istnieją takie rodzaje d ziałalności i związanych z nimi atrybutów, które z mocy ustaw szczególnych są zastrzeżone jedynie dla osób prawnych określonego typu (np. działalność bankową czy ubezpieczeniową mogą prowadzić co do zasady wyłącznie spółki akcyjne). Jak widać w obrocie pra wnym wy- stępuje znaczna liczba podmiotów o zróżnicowanym statusie, a więc poza osobami fizyczny- mi także różnego rodzaju jednostki organizacyjne, którym prawo nadaje podmiotowość. Jeśli więc Konstytucja dotyczy wszystkich podmiotów prawa (a nie sposób przyją ć odmiennego założenia) to doprawdy trudno jest znaleźć argumenty o wyłączeniu niektórych z nich z kon- stytucyjnego systemu praw i obowiązków. Oczywiście jak wyżej stwierdzono z samej istoty podmiotowości prawnej jednostek organizacyjnych, w tym osób prawny ch, wynika, że nie wszystkie prawa chronione konstytucyjnie im przysługują i nie wszystkie obowiązki wymie- OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 11 nione w ustawie zasadniczej na nich spoczywają. Nie sposób jednak przypisać wszystkich regulacji zawartych w rozdziale II Konstytucji wyłącznie do osó b fizycznych. Jeśliby tak by- ło, to po pierwsze ustrojodawca nie musiałby w treści niektórych przepisów zawężać ich za- kresu jedynie do ludzi (np. w art. 38) lub obywateli (jak np. w art. 30), a po drugie na osobach prawnych nie ciążyłyby pewne obowiązki (np . przestrzegania prawa – art. 83 czy podatkowe – art. 84). Dlatego uważam, że – wbrew temu co przyjął Trybunał w postanowieniu z dnia 4 lipca 2023 r. (SK 78/19) – najprostszym rozwiązaniem omawianego problemu nie jest w ogóle wyłączenie podmiotów zbiorowyc h z zakresu regulacji rozdziału II Konstytucji, a po prostu przyjęcie, że w zależności od rodzaju konstytucyjnego uprawnienia czy obowiązku do jednostek organizacyjnych, w tym osób prawnych, część przepisów nie ma (np. art. 30, 39, 40 etc.), a część ma zas tosowanie (np. art. 32 o równości czy art. 64 ust. 1 o ochronie prawa wła- sności). D la dopuszczalności merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej kluczowe znaczenie ma ustalenie legitymacji podmiotu ją wnoszącego – jego zdolności skargowej. W mojej oc enie, wprost z treści art. 79 Konstytucji wynika możliwość wniesienia skargi przez każdy podmiot, w tym także osobę prawną, pod warunkiem jednak, że skarżący jest podmiotem konstytucyjnej wolności lub prawa. Ograniczenie to jest w sposób oczywisty skie- rowa ne również do osób prawnych, ponieważ legitymacja do wniesienia skargi konstytucyj- nej uzależniona jest od ich zdolności do występowania w roli beneficjentów praw podmioto- wych. (zob. postanowienia TK z: 2 grudnia 2015 r., sygn. SK 36/14, OTK ZU nr 11/A/2015 , poz. 189 oraz 27 października 2021 r., sygn. SK 40/20, OTK ZU A/2022, poz. 8). Moim zdaniem analiza przepisów konstytucyjnych zawartych w rozdziale II ustawy zasadniczej prowadzi do odmiennych wniosków, niż te, które stały się podstawą umorzenia sprawy S K 78/19. Wyrażam przekonanie, że w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji „każdy” to ten, komu wolności lub prawa konstytucyjne przysługują a następnie zostały naruszone. To od charakteru konkretnej wolności lub prawa zależy, czy jest ona przypisana wyłączn ie oso- bie fizycznej, czy też może służyć również innym podmiotom. Skoro podmioty zbiorowe ko- rzystają z części konstytucyjnych praw uregulowanych w tym rozdziale ustawy zasadniczej, eo ipso przysługuje im zdolność skargowa. Inaczej byłyby podmiotami drugie j kategorii. Zresztą uważam, że argumentum a rubrica , niezależnie od jego niewielkiej – moim zdaniem – siły argumentacyjnej, raczej nie ma tu w ogóle zastosowania, gdyż nie ma kolizji pomiędzy brzmieniem tytułu rozdziału II Konstytucji a statusem osób praw nych. Jeśli rozwa- żymy istotę podmiotów zbiorowych, w tym przede wszystkim osób prawnych, to okaże się, że w każdym przypadku kryją się za nimi osoby fizyczne. Można spierać się o status ontolo- giczny osób prawnych, w teorii prawa wysuwane są różne koncepcje na ten temat. Na gruncie semiotyki J. Wróblewski wyróżnił tzw. teorie substratu i teorie antysubstratu ( Teorie osób prawnych – zarys podejścia semiotycznego , w: Studia z prawa cywilnego. Księga pamiątkowa dla uczczenia 50 - lecia pracy naukowej Prof.dr.hab. Adama Szpunara , red. Andrzej Rembie- liński, Wyd. PWN Warszawa - Łódź 1983, s. 69 i nast.). W myśl teorii substratu nazwa „osoba prawna” ma swoje desygnaty w świecie realnym. Najczęściej przyjmuje się, że są nimi kwali- fikowane zbiory osób fizycznych, rzadziej jakieś przedmioty (np. majątek) lub organizacje postrzegane jako byty realne. Z kolei teorie antysubstratu w ogóle negują istnienie desygna- tów osoby prawnej, są więc typowymi teoriami opartymi na fikcji. Bez względu jednak na to, w jaki sposób wyjaśnimy i stotę osoby prawnej to i tak zawsze dochodzimy do wniosku, że jest to byt abstrakcyjny (niefizykalny), a więc jedynie splot różnego rodzaju węzłów (stosun- ków) prawnych, którym ze względu na obowiązujące prawo nadajemy odrębną od osób fi- zycznych podmiotowoś ć. Nie zmienia to jednak faktu, że w każdym przypadku za osobą prawną stoją ludzie. Osoby prawne są po prostu jedną z form przewidzianych przez prawo aktywności człowieka lub zbiorowości ludzi. Jeśli więc mówimy o uprawnieniach osób praw- nych to pośrednio c hodzi nam przecież ostatecznie o uprawnienia osób fizycznych. OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 12 W każdym razie nie ma podstaw do przyjęcia, że osoby prawne są realnymi bytami, a tylko wówczas można byłoby podzielić argumentację wywiedzioną przez Trybunał Konsty- tucyjny w uzasadnieniu posta nowienia SK 78/19. 3. Nie przekonują także rozważania co do możliwości wnoszenia wniosku przez podmioty określone w art. 191 Konstytucji, co „[w] wielu wypadkach pozwalałoby […] na uruchomienie trybu kontroli przed Trybunałem bez konieczności uciekania s ię do skargi kon- stytucyjnej”. Ten argument może mieć znaczenie w przypadku publicznych jednostek organi- zacyjnych, w żadnym wypadku w odniesieniu do prywatnych osób prawnych. 4. Ważną przesłanką rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie była kwestia braku proc edur przeznaczonych dla podmiotów zbiorowych. Trybunał uważa, że należy takie procedury ure- gulować, np. przez konstytucyjne rozszerzenie zakresu podmiotowego skargi konstytucyjnej, bo obecnie mamy do czynienia w istocie z kreowaniem przez Trybunał nieprzew idzianych w Konstytucji podstaw prawnych. Wyraża się to przede wszystkim w tym, że Trybunał przy- znaje zdolność skargową osobom prawnym, ale „jest zmuszony do każdorazowego decydo- wania, którym osobom prawnym przyznać tę zdolność, a którym tej zdolności odmó wić. Zgodnie z wykształconą praktyką orzeczniczą Trybunał Konstytucyjny zasadniczo przyznaje taką zdolność podmiotom prywatnym, a odmawia podmiotom publicznym, czym w praktyce tworzy pozakonstytucyjną procedurę rozróżniania podmiotów legitymowanych i niele gity- mowanych do wniesienia skargi konstytucyjnej (…). Aby uzasadnić możliwość przyznania legitymacji skargowej podmiotom publicznym, zaczęto dokonywać rozróżnienia na sferę imperium i sferę dominium tych podmiotów. To jeszcze bardziej komplikuje kwestię de cyzji, któremu podmiotowi przyznać legitymację skargową, a któremu jej odmówić”. Cały ten wywód można podsumować następująco. To prawda, że obecny stan prawny nie satysfakcjonuje – ale metodą na to nie jest „wylanie dziecka z kąpielą”, a do tego sprowa- dza się próba „uporządkowania” niniejszym postanowieniem materii związanej ze skargami konstytucyjnymi. Już chyba lepiej jest, gdy za pomocą różnych metod wykładni operacyjnej wyłączamy zdolność skargową np. publicznych osób prawnych, choćby z tego powodu, że w ich interesie różne organy państwa mogą zgłaszać do Trybunału wnioski o charakterze abs- trakcyjnym, aniżeli mielibyśmy w ogóle pozbawiać osoby fizyczne prowadzące aktywność w formie spółek czy innych podmiotów zbiorowych prawa ochrony swoich uprawnień ob ję- tych gwarancjami konstytucyjnymi. 5. I wreszcie należy odnieść się do przesłanek formalnych, które sprzeciwiały się umo- rzeniu postepowania w sprawie SK 78/19 z powodu rzekomego braku zdolności skargowej osób prawnych. Po raz pierwszy Trybunał Konstytucyjny wywiódł, że podmiotem uprawnionym do wniesienia skargi jest nie tylko osoba fizyczna, lecz także osoba prawna, w cytowanym już wyżej wyroku z 24 lutego 1999 r. (SK 4/98). Zapoczątkowana wówczas linia orzecznicza utrwaliła się w kolejnych lata ch i w zasadzie aż do dzisiaj nikt jej nie kwestionował. Przez prawie ćwierć wieku Trybunał rozpoznał merytorycznie zapewne kilkaset skarg konstytucyj- nych wniesionych przez osoby prawne, pewną ich część w pełnych składach (zob. np. wyrok z 20 czerwca 2018 r., sygn. SK 3/13, OTK ZU A/2018, poz. 41, w którym Trybunał rozpo- znał skargę wniesioną przez spółdzielnię mieszkaniową). Ma to duże znaczenie proceduralne, gdyż zgodnie z art. 37 ust. 1 pkt 1 lit e in fine u.o.t.p.TK Trybunał orzeka w pełnym składzie w sp rawach „gdy skład orzekający zamierza odstąpić od poglądu prawnego wyrażonego w orzeczeniu wydanym w pełnym składzie”. Wydając w dniu 4 lipca 2023 r. postanowienie w sprawie SK 78/19 bez wątpienia Trybunał odstąpił od utrwalonego poglądu w przedmiocie zdol ności skargowej osób prawnych, tym samym naruszył przywołany wyżej przepis ustawy. OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 13 6. Oczywiście zdaję sobie sprawę z tego, że w sytuacji, w jakiej obecnie znajduje się Trybunał Konstytucyjny, a więc kiedy nie jest obsadzone stanowisko jego prezesa, rozp o- znawanie spraw w pełnym składzie jest niemożliwe. W obecnie obowiązującym stanie praw- nym to prezes powinien przewodniczyć pełnemu składowi, nie może zaś tego czynić osoba kierująca pracami sądu konstytucyjnego na podstawie art. 11 ust. 2 uotpTK. Do czasu powo- łania nowego prezesa sprawa SK 78/19 nie mogłaby być w pełnym składzie procedowana. Jednak przejściowe problemy proceduralne nie mogą być usprawiedliwieniem dla ekscesu orzeczniczego, jakiego dopuścił się Trybunał w niniejszym postępowaniu. Dlatego uw ażam, że jeśli nawet omówione wyżej względy merytoryczne uzasadniały- by twierdzenie o braku zdolności skargowej osób prawnych, z czym oczywiście nie sposób się zgodzić, to i tak należałoby skierować sprawę na pełny skład, nie tracąc przy tym nadziei na rych łe dopełnienie przez osobę kierującą pracami Trybunału Konstytucyjnego obowiązku zwołania Zgromadzenia Ogólnego Sędziów celem wyłonienia kandydatów na nowego preze- sa. Zdanie odrębne sędziego TK Andrzeja Zielonackiego do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 4 lipca 2023 r., sygn. akt SK 78/19 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK) zgłaszam zdanie odrębne do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 4 lipca 2023 r. (sygn. SK 78/19) oraz do jego uzasadnienia. I Nie zgadzam się z przyjętym przez Trybunał Konstytucyjny zapatrywaniem prawnym, skutkującym umorzeniem niniejszego postępowania z powodu n iedopuszczalności wydania wyroku. Stanowczo protestuję przeciwko odmówieniu prawa do skorzystania z instytucji przewidzianej w art. 79 ust. 1 Konstytucji osobom prawnym. II W pierwszej kolejności zwracam uwagę, że odnośnie do zdolności skargowej osób pra wnych Trybunał Konstytucyjny nie miał do tej pory żadnych wątpliwości. Skargę konsty- tucyjną na zasadzie art. 79 ust. 1 Konstytucji mogły wnieść: – spółki prawa handlowego (zob. zamiast wielu: wyrok z 24 lutego 1999 r., sygn. SK 4/98, OTK ZU nr 2/1999, poz . 24 – nota bene pierwszy judykat wydany w sprawie osoby prawnej – oraz wyroki pełnego składu TK z: 21 grudnia 2005 r., sygn. SK 10/05, OTK ZU nr 11/A/2005, poz. 139; 20 września 2006 r., sygn. SK 63/05, OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 108 i 24 października 2007 r., sygn. SK 7/06, OTK ZU 9/A/2007, poz. 108, a ostatnio wyrok TK z 4 lipca 2023 r., sygn. SK 14/21, OTK ZU A/2023, poz. 59); – spółdzielnie mieszkaniowe (zob. wyroki pełnego składu TK z: 31 marca 2006 r., sygn. SK 26/02, OTK ZU 3/A/2005, poz. 29 i 20 cze rwca 2018 r., sygn. SK 3/13, OTK ZU A/2018, poz. 41); OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 14 – rolnicze spółdzielnie produkcyjne (zob. wyrok TK z 24 października 2000 r., sygn. SK 7/00, OTK ZU nr 7/2000, poz. 256); – spółdzielnie pracy (zob. wyrok TK z 13 czerwca 2006 r., sygn. SK 54/04, OTK ZU nr 6/A/2006, poz. 64); – publiczne zakłady opieki zdrowotnej (zob. wyrok TK z 4 kwietnia 2005 r., sygn. SK 7/04, OTK ZU nr 4/A/2005, poz. 34); – uczelnie wyższe (zob. wyrok TK z 25 lipca 2013 r., sygn. SK 61/12, OTK ZU nr 6/A/2013, poz. 84); – fundacje (zob. wyroki TK z: 14 października 2008 r., sygn. SK 6/07, OTK ZU nr 8/A/2008, poz. 137 i 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 12/20, OTK ZU A/2021, poz. 2). Należy także odnotować dopusz czenie wniesienia skargi konstytucyjnej przez wspól- notę mieszkaniową, czyli tzw. ułomną osobę prawną (zob. wyrok TK z 28 października 2010 r., sygn. SK 19/09). Jedynie w odniesieniu do jednostek samorządu terytorialnego (zob. np. postanowienie pełnego składu TK z 22 maja 2007 r., sygn. SK 70/05, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 60), partii politycznych (zob. postanowienia TK z 17 listopada 2010 r. i 15 września 2011 r., sygn. Ts 256/09, OTK ZU nr 5/B/2011, poz. 358 i 359) oraz publicznych podmiotów gosp odar- czych, o ile działają w sferze imperium (zob. np. postanowienie pełnego składu TK z 18 gru - dnia 2013 r., sygn. Ts 13/12, OTK ZU – Suplement nr II/B/2014, poz. 833) Trybunał wyłą- czał możliwość wniesienia przez te podmioty skargi konstytucyjnej. Co też is totne, dopuszczalność wniesienia skargi konstytucyjnej uznał Trybunał Kon- stytucyjny w pełnym składzie (zob. przywołane wyroki w sprawach SK 26/02, SK 10/05, SK 63/05, SK 7/06 i SK 3/13). Jest to zatem wiążące dla pozostałych składów Trybunału na zasadzie – obowiązujących kolejno – art. 25 ust. 1 pkt 1 lit. e in fine ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.), art. 44 ust. 1 pkt 1 lit. e (w pierwotnym brzmieniu) ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale K onstytucyj- nym (Dz. U. poz. 1064, ze zm.), art. 26 ust. 1 pkt 1 lit. f in fine ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157) oraz art. 37 ust. 1 pkt 1 lit. e in fine uotpTK. Tym samym w sprawie SK 78/19 Trybunał – chcąc umorzy ć postępowanie ze względu na motywy przedstawione w uzasadnieniu postanowienia z 4 lipca 2023 r. (o czym niżej) – po- winien był bezwzględnie procedować w pełnym składzie. III 1. Trybunał – rozpoczynając swój wywód odnośnie do braku legitymacji skargowej o soby prawnej – stwierdził, co następuje: „ Wykładnia historyczna art. 79 ust. 1 Konstytucji prowadzi do jednoznacznego wnio- sku, że wolą ustrojodawcy było nadanie wyrażeniu „każdy” wyłącznie znaczenia obejmujące- go każdego człowieka i obywatela. Analiza stenogramów dyskusji w toku prac przygotowaw- czych Konstytucji dotyczących przedmiotowej regulacji nie pozostawia żadnych wątpliwości co do woli ustrojodawcy. W toku dyskusji nie pojawiło się żadne inne rozumienie wyrażenia »każdy« niż każdy człowie k i obywatel (zob. tomy: VIII, X, XI, XVIII, XXXVIII, XLIV Biulety- nu KKZN). Wyrażenie »każdy« zostało przez ustrojodawcę dookreślone poprzez słowa: »czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone«. Stanowi to dodatkowe potwierdzenie woli ustrojod awcy, aby legitymację skargową przyznać jedynie człowiekowi i obywatelowi. Konstytucyjne wolności lub prawa przysługują bowiem, zgodnie z tytułem rozdziału II Konsty- tucji, właśnie człowiekowi i obywatelowi. Dodatkowe potwierdzenie intencji ustrojodawcy wyn ika z treści art. 30 Konstytucji, zgodnie z którym źródłem wolności i praw człowieka i obywatela jest przyrodzona i niezbywalna godność człowieka. OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 15 Zakładając racjonalność ustrojodawcy, nie sposób uznać w tym kontekście, że zamie- rzał przyznać legitymację s kargową także innym podmiotom, niebędącym osobami fizycznymi. Gdyby rzeczywiście zamierzał przyznać legitymację skargową innym podmiotom niż człowiek i obywatel, to zapewne uczyniłby to expressis verbis . Analiza treści art. 93 ust. 2 Konstytucji (»Zarządze nia są wydawane tylko na podstawie ustawy. Nie mogą one stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów«) prowadzi do wniosku, że ustrojodawca rozróżnia pojęcie obywateli od osób prawnych i innych podmiotów. Gdyby nie rozróżn iał, zastosowałby wyrażenie »każdy«. Zakładając racjonalność ustrojodawcy w zakre- sie konsekwencji terminologicznej, nie sposób przyjąć, że w jednym przepisie zbiorczo określa wszystkie podmioty (zarówno obywateli jak i osoby prawne oraz inne podmioty) wyra żeniem »każdy«, a w innym przepisie tego samego aktu normatywnego dokonuje precyzyjnego roz- różnienia tych podmiotów. Analiza np. art. 203 czy art. 216 ust. 2 Konstytucji pozwala na stwierdzenie, że ilekroć ustrojodawca ma taki zamiar, to precyzuje, o jakie podmioty mu cho- dzi poprzez konkretne nazwanie tych podmiotów ” (cz. II pkt 2 akapity trzeci i czwarty uza- sadnienia). 2. Stanowisko Trybunału jest jednak błędne. Na posiedzeniu Podkomisji Praw i Obowiązków Obywateli Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Naro dowego w dniu 2 grudnia 1994 r. ekspert Komisji prof. dr hab. L. Wi- śniewski zaprezentował trzy warianty ujęcia skargi konstytucyjnej („Biuletyn Komisji Kon- stytucyjnej Zgromadzenia Narodowego” 1995, t. X, s. 175): – pierwszy w brzmieniu: „ Obywatel polski [podkr. moje – A.Z.] , na zasadach określonych w ustawie, ma pra- wo wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie zgodności z konstytucją ustawy lub innego aktu prawodawczego, na podstawie którego sąd lub organ administracyjny orzekł ostatecznie o jego wolnościach, prawach lub obowiązkach określonych w konstytucji ”; – drugi w brzmieniu: „ Obywatel polski [podkr. moje – A.Z.] ma prawo wniesienia skargi do Trybunału Konstytucyjnego na postanowienia ustawy lub innego aktu prawotwórczego ograniczającego wolności lub naruszającego jego prawa wynikające z konstytucji. Tryb wnoszenia i rozpatry- wania skargi konstytucyjnej określa ustawa o Trybunale Konstytucyjnym ”; – trzeci w brzmieniu: „ Każdy [podkr. moje – A.Z.] , którego konstytucyjne woln ości i prawa zostały naru- szone, ma prawo wniesienia skargi do Trybunału Konstytucyjnego. Tryb wnoszenia i rozpa- trywania skargi konstytucyjnej określa ustawa o Trybunale Konstytucyjnym ”. Po przeprowadzeniu dyskusji Podkomisja Praw i Obowiązków Obywateli pr zyjęła jednomyślnie następującą redakcję ujednoliconego projektu przepisu Konstytucji („Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego” 1995, t. X, s. 176): „ 1. Obywatel polski [podkr. moje – A.Z.] , na zasadach określonych w ustawie, ma prawo wys tąpienia do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu prawotwórczego, na podstawie którego sąd lub organ administracyjny orzekł ostatecznie o jego wolnościach, prawach lub obowiązkach określonych w Konstytucji. 2. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego jest ostateczne ”. Na dalszym etapie prac projekt był krytykowany m.in. za zbyt wąski zakres przedmio- towy i podmiotowy. Poseł J. Ciemniewski wskazywał wprost, że dotyczy on tylko skargi obywatela na akty normatywne, a poza nim „ pozostały różnego rodzaju działania i decyzje indywidualne nadające się do zaskarżenia przez obywatela ” („Biuletyn Komisji Konstytucyj- nej Zgromadzenia Narodowego” 1995, t. XI, s. 231). Na posiedzeniu plenarnym Komisji Konstytucyjnej nie było wątpliwości co do celo- wości rozszerzenia zakresu podmiotowego skargi także na nie - obywateli poprzez zamianę OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 16 rzeczownika „obywatel” na zaimek rzeczowny „każdy”; przedłożono też dwa warianty prze- pisu Konstytucji („Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zg romadzenia Narodowego” 1995, t. XVIII, s. 13); – pierwszy w brzmieniu: „ Każdy [podkr. moje – A.Z.] , którego konstytucyjne prawa zostały naruszone ma pra- wo, na zasadach określonych w ustawie, wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego o stwier- dzenie zgodnoś ci z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracyjny orzekł ostatecznie o jego prawach i wolnościach lub obowiąz- kach określonych w Konstytucji ”; – drugi w brzmieniu: „ 1. Każdy [podkr. moje – A.Z.] , którego konstytucyjne prawa zostały naruszone ma prawo wniesienia skargi do Trybunału Konstytucyjnego. 2. Przepis ust. 1 nie dotyczy prawa określonego w art. 41 [prawo azylu] . 3. Tryb wnoszenia i rozpatrywania skargi określa ustawa o Trybunale Konstytu cyj- nym ”. W dalszym toku prac przyjęto następującą wersję przepisu („Biuletyn Komisji Kon- stytucyjnej Zgromadzenia Narodowego” 1996, t. XXXVIII, s. 7): „ 1. Każdy [podkr. moje – A.Z.] , czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naru- szone, może, na zasadac h określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjne- go w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo ob owiązkach określonych w Konstytucji. 2. Przepis ust. 1 nie dotyczy prawa określonego w art. 47 [prawo azylu]”. Odrzucono przy tym poprawkę, aby słowa „Każdy, czyje” zamienić na słowa „Oby- watel, którego” („Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodo wego” 1997, t. XLIV, s. 101). Innymi słowy, racjonalny prawodawca musiał zdawać sobie sprawę ze znaczenia za- miany rzeczownika „obywatel” na zaimek rzeczowny „każdy”. Ten drugi obejmuje bowiem w języku polskim następujący desygnat: «każdy poszczególny człow iek, każda poszczególna rzecz» ( Uniwersalny słownik języka polskiego PWN , t. 2, red. S. Dubisz, Warszawa 2003, s. 286); dopełniony został przy tym zaimkiem dzierżawczym „czyje”, a nie – gdyby chodziło o wyłącznie o osobę fizyczną – zaimkiem dzierżawczym „k tórego”. Oznacza to, że art. 79 ust. 1 Konstytucji przyznaje prawo do wniesienia skargi konstytucyjnej każdemu, czyli osobie fizycznej, osobie prawnej, a także jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej – o ile wykażą, że są podmiotami kon stytucyjnych praw i wolności w konkretnej sprawie. Przemawiają za tym też i inne argumenty: – po pierwsze – skarga konstytucyjna, jako środek ochrony konstytucyjnych wolności i praw, musi być efektywna i nie podlega interpretacji zawężającej. Zakres podmiotowy tego środka powinien odpowiadać szerokiej koncepcji innych środków zaskarżenia, a mianowicie: prawa do odszkodowania (art. 77 ust. 1 Konstytucji), prawa do zaskarżenia (art. 78 Konstytu- cji) oraz prawa do wystąpienia do Rzecznika Praw Obywatelski ch (art. 80 Konstytucji) – (por. M. Wyrzykowski, M. Ziółkowski, [w:] System prawa administracyjnego , t. 2: Konstytu- cyjne podstawy funkcjonowania administracji , red. R. Hauser. A. Wróbel, Z. Niewiadomski, Warszawa 2012, s. 306); – po drugie – krąg podmiotó w konstytucyjnych praw i wolności jest zróżnicowany i obejmuje nie tylko osoby fizyczne. Zarówno zastosowanie językowych reguł wykładni do art. 59 ust. 2 Konstytucji, jak i jej funkcjonalnych reguł do art. 45 ust. 1, art. 63, art. 64 usta- wy zasadniczej ora z innych przepisów Konstytucji wskazuje, że gwarantowane przez nie prawa i wolności przysługują również osobom prawnym oraz innym podmiotom (por. M. Wy rzykowski, M. Ziółkowski, op.cit. , s. 306); OTK ZU A/2023 SK 78/19 poz. 69 17 – po trzecie – zgodnie z zasadą jednolitej interpretacji poj ęć w ramach jednego aktu normatywnego, pojęcie „każdy” z art. 79 Konstytucji musi być rozumiane w tożsamy sposób na gruncie innych regulacji konstytucyjnych. Pojęciem tym posługuje się prawodawca, wy- znaczając zakres podmiotowy konstytucyjnego prawa do sądu , które stanowiąc jeden z fila- rów demokratycznego państwa prawnego, nie podlega interpretacji zawężającej. Zarówno art. 79, jak i art. 45 ust. 1 Konstytucji pełnią funkcję proceduralnych gwarancji konstytucyjnych praw i wolności; w konsekwencji uprawnienie do wniesienia skargi konstytucyjnej można uznać za pewną (kwalifikowaną ze względu na przedmiot ochrony i tryb postępowania) od- mianę prawa do sądu, a tym samym należy dojść do wniosku, iż ustrojodawca nadaje pojęciu „każdy” tę samą treść w obydwu wymienio nych przepisach (por. M. Wyrzykowski, M. Ziół- kowski, op.cit. , s. 306); – po czwarte – wyznaczenie zakresu podmiotowego art. 79 Konstytucji musi uwzględniać także konstytucyjną zasadę równości, która zakazuje dyskryminacji z jakiejkol- wiek przyczyny, a zatem również ze względu na osobowość prawną ( por. M. Wyrzykowski, M. Ziółkowski, op.cit. , s. 306 ) . IV Za kuriozalne uważam także stwierdzenie Trybunału, że „ [ n ] a poziomie ustawowym odzwierciedleniem woli ustrojodawcy, aby legitymację skargową przyznać jedynie osobom fizycznym, jest art. 80 u.o.t.p.TK normujący możliwość zastrzeżenia nieujawniania danych osobowych skarżącego ” (cz. II pkt 2 akapit piąty uzasadnienia). Wskazana wypowiedź świadczy – niestety – o ignorowaniu prz ez Trybunał stanu prawnego w przedmiocie ochrony danych osobowych. Ustawodawca, projektując art. 80 uotpTK, nie działał w „próżni prawnej”, lecz miał na uwadze ówcześnie obowiązujące prze- pisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (D z. U. z 2016 r. poz. 922, ze zm.) oraz wiążącej Rzeczpospolitą Polską Konwencji nr 108 Rady Europy o ochronie osób w związku z automatycznym przetwarzaniem danych osobowych, sporzą- dzonej w Strasburgu dnia 28 stycznia 1981 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 3, poz. 25 ). Wskazane akty normatywne statuowały ochronę danych osób fizycznych, a nie prawnych. I trudno się dzi- wić, że ustawodawca uznał za konieczne wprowadzenie stosownego mechanizmu ochronnego wobec skarżących, będących osobami fizycznymi, zwłaszcza że w 2014 r . przed ówczesnym Generalnym Inspektorem Ochrony Danych Osobowych toczyło się postępowanie administra- cyjne ze skargi osoby fizycznej przeciwko Prezesowi Trybunału Konstytucyjnego o ujawnie- nie jego danych wrażliwych w opublikowanym orzeczeniu (zob. prawomoc ny wyrok WSA w Warszawie z 19 stycznia 2017 r., sygn. akt II SA/Wa 1434/16, CBOSA – oddalający skargę Prezesa TK na decyzję GIODO nakazującą usunięcie danych osobowych skarżącego). V Podsumowując, uważam postanowienie z 4 lipca 2023 r. za całkowicie błędne i pod- kopujące system ochrony konstytucyjnych praw podmiotowych jednostki. Dodatkowo rzuca się w oczy całkowita niekonsekwencja Trybunału, skoro też 4 lipca 2023 r. – kilka godzin wcześniej – wydał wspomniany w cz. I niniejszego votum sepa ratum wyrok o sygn. SK 14/21, a np. 2 grudnia 2020 r. wyrok o sygn. SK 9/17 (OTK ZU A/2020, poz. 64); oba orzeczenia zostały wydane w następstwie skarg konstytucyjnych wniesionych przez spółki prawa handlowego i oba zapadły jednogłośnie. Z powyższych przy czyn zdecydowałem się na zgłoszenie zdania odrębnego.