SK 46/21

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 18 czerwca 2025 r. Pozycja 61 POSTANOWIENIE z dnia 4 czerwca 202 5 r. Sygn. akt SK 46 /2 1 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Rafał Wojciechowski – przewodnicząc y Stanisław Piotrowicz – sprawozdawca Bartłomiej Sochański Jakub Stelina Bogdan Święczkowski , po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 czerwca 202 5 r., skargi konstytucyjnej M .F. , J .F. , A .F. oraz M .F. o zbadanie zgodności: art. 394 2 § 1 i 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy- wilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) , w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 142 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469) , „w zakresie, w ja- kim uniemożliwia zaskarżenie postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych wydanego po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji”, z art. 2, art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Pol- skiej, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. W skardze konstytucyjnej z 2 5 listopada 202 0 r. M .F. , J .F. , A .F. oraz M .F. (dalej: skarżący) wni eśli o stwierdzenie niezgodności art. 394 2 § 1 i 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2023 r. poz. 1550, ze zm.; dalej: k.p.c.) , w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 142 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469 ; dalej: ustawa zmieniająca ) , „w zakresie, w jakim uniemożli- wia zaskarżenie postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych wydanego po OTK ZU A/2025 SK 46/21 poz. 61 2 raz pierwszy przez sąd drugiej instancji”, z art. 2, art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego: Wyrokiem Sądu Rejonowego w W . (dalej: Sąd Rejonowy) z 22 listopada 2019 r. za- sądzono od skarżących (pozwanych solidarnie) na rzecz powoda kwotę 29 964,79 zł, powięk- szoną o stosowne odsetki oraz koszty procesu. Postanowieniem Sądu Okręgowego w G . (dalej: Sąd Okręgowy) z 27 lutego 2020 r. oddalono wniosek skarżących o zwolnienie ich od opłaty od apelacji. Postanowieniem Sądu Okręgowego z 12 maja 2020 r. odrzucono wniosek skarżących o sporządzenie pisemnego uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego z 27 lutego 2020 r. oraz odrzucono apelację pozwanych. Uzasadnienie oparto na następujących okoliczności ach . Z godnie z art. 357 § 2 1 k.p.c., stosowanym w postępowaniu zażaleniowym na zasadzie art. 397 § 3 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym sąd uzasadnia tylko wtedy, gdy podlega ono zaskarżeniu. Skoro więc postanowienie o odda- leniu wniosku o zwolnienie od opłaty od apelacji było niezaskarżalne, to wniosek o jego uza- sadnienie – jako niedopuszczalny – podlega odrzuceniu. Ponadto, zdaniem Sądu Okręgowe- go , uiszczenie opłaty sądowej od apelacji nie spowoduje uszczerbku w koniecznym utrzyma- niu skarżących. Od tego postanowienia skarżący wnieśli zażalenie. Postanowieniem Sądu Okręgowego z 25 sierpnia 2020 r. (sygn. akt [ … ] ) zażalenie oddalono i orzeczono o kosztach postępowania zażaleniowego. W uzasadnieniu sąd przypo- mniał, że art. 112 ust. 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cy- wilnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 755, ze zm.; dalej: u.k.s.c.) zwalnia sąd z obowiązku wzywania do uiszczenia opłat sądowych w w ypadku, gdy strona jest reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika procesowego. Sąd nie uwzględnił również wniosku skarżących o zwrócenie się z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego, gdyż wyrokiem z 31 marca 2009 r. , sygn. SK 19/08 (OTK ZU nr 3/A/2009, poz. 29) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 394 1 § 2 k .p.c. jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Zdaniem sądu wykładnia ta koresponduje również z uzasadnieniem postanowienia Sądu Naj- wyższego z 13 lutego 2015 r. (sygn. akt II Cz 96/14; Le x nr 1663823 ). Zaskarżony przepis w zakresie, w jakim wyklucza zaskarżenie postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych, wydanego po raz pierwszy przez sąd II instancji, został uznany za zgodny z Kon- stytucją . P owyższe p ostanowienie Sądu Okręgowego wskazane zostało przez skarżących jako ostateczne orzeczenie wydane w sprawie objętej wniesioną skargą w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę- powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ; dalej: u.o.t.p.TK ). 1.2. Zdaniem skarżąc ych kwestionowan y przepis stanowiąc y podstawę ostatecznego orzeczenia uniemożliwił im zaskarżenie „postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych ” , wydanego po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji, doprowadzając do naru- szenia zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji) i zasady równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji), a także prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) oraz dwuinstan- cyjności postępowania sądowego (art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji). Skarga zawiera również argumenty wskazujące, że mimo wyroku Trybunału Konsty- tucyjnego ( o sygn. SK 19/08) w sprawie nie zachodzi ujemna przesłanka procesowa w postaci zbędności wydania orzeczenia z uwagi na odmienność zakresu zaskarżenia i argumentów uzasadniających zarzut niekonstytucyjności. OTK ZU A/2025 SK 46/21 poz. 61 3 2 . W piśmie z 19 października 202 1 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że zgłasza udział w niniejszym postępowaniu i wnosi o stwierdzenie, że art. 394 2 § 1 1 k.p.c. „w zakresie, w jakim uniemożliwia zaskarżenie postanowienia o odmowie zwolnienia od opłaty sądowej od apelacji wydanego przez sąd drugiej instancji” , jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 oraz w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji . Zdaniem Rzecznika nie występuje w sprawie tożsamość przedmiotu kontroli ze spra- wą o sygn. SK 19/08, gdyż pomimo szerokiego ujęcia tam przedmiotu zaskarżenia to w kon- tekście dwuinstancyjności postępowania inaczej należy oceniać zwolnienie od kosztów apela- cji, a inaczej zwolnienie od kosztów nadzwyczajnego środka zaskarżenia, jakim jest skarga o wznowienie postępowania. Po drugie, podkreśla, ż e zmienił się cały kontekst normatywny zaskarżania postanowień wydanych przez sąd drugiej instancji i obecnie wyłącznie ten sąd orzeka o formalnej dopuszczalności apelacji i związanych z nią kwestiach incydentalnych. W opinii Rzecznika zbyt wąski zakres unormowania art. 394 2 § 1 1 k.p.c. jest pominię- ciem ustawodawczym. U stawodawca pozbawił strony możliwości kwestionowania odmowy zwolnienia od kosztów, jeśli rozstrzyga o tym sąd drugiej instancji zatem dla zachowania spójności regulacji oraz zapewnienia stronom realizacji prawa do sądu powinien był wprowa- dzić zaskarżalność postanowienia sądu drugiej instancji oddalającego wniosek o zwolnienie od opłaty od apelacji. 3. W piśmie z 7 listopada 2022 r. Sejm wniósł o stwierdzenie, że art. 394 2 § 1 1 k.p.c. , w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 142 ustawy zmieniającej , „w zakresie, w jakim nie przewiduje zaskarżeni a postanowienia s ą du odwoławczeg o o odmowie zwolnienia od opłaty od apelacji ” , jest zgodny z art. 45 ust. 1, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji oraz na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. W ocenie Sejmu, apelujący może kwestionować odmowę zwolnienia od kosztów uniemożliwiającą skuteczne złożenie apelacji , wnosząc zażalenie na postanowienie o odrzu- ceniu apelacji w trybie art. 380 k.p.c. Po drugie, orzekanie o kosztach nie stanowi odrębnej sprawy w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji, a tym samym nie jest objęte gwarancjami wynikającymi z tego przepisu. Po trzecie, to, że rozwiązanie jest konstytucyjne , wyni ka do- datkowo z wyroku TK o sygn. SK 19/08, a nie doszło do istotnej zmiany, która skutkowałaby niekonstytucyjnością w sprawie regulacji. Po piąte, zwolnienie od obowiązku ponoszenia opłat sądowych jest wyjątkiem, a nie regułą. Ponadto Sejm zaznacz ył , że „o ile ocena stanu majątkowego strony nie może być podważona zażaleniem, to jest już uwzględniana przy ewentualnym zwrocie kosztów procesu , w tym kosztów poniesionych opłat na podstawie art. 98 k.p.c.” . 4 . W piśmie z 12 grudnia 202 2 r. Prokurator Generalny (dalej: PG) wniósł o umorze- nie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK wobec niedopuszczalności wy- dania wyroku. Zdaniem PG skarga ujawnia wewnętrzną sprzeczność przedstawionego w skardze to- ku rozumowania, podważając naruszeni e konstytucyjnych praw skarżących. Uzasadniając swoje stanowisko , PG wskazał, że zarzut naruszenia prawa do sądu i prawa do zaskarżenia orzecz e ń i decyzji wydanych w pierwszej instancji oraz zasady dwuin- stancyjności post ę powania sądowego przez zaskarżone przepisy są bezzasadne , gdyż istnieje możliwość kontroli postanowienia sądu drugiej instancji w przedmiocie odmowy zwolnienia strony od kosztów postępowania apelacyjnego na podstawie art. 380 w związku z art. 391 § 1 , w związku z art. 397 § 3 k.p.c. , tj. w ramach zażalenia na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu apelacji albo postanowienia w postępowaniu nieprocesowym. OTK ZU A/2025 SK 46/21 poz. 61 4 W ocenie P G nie doszło w ogóle do naruszenia konstytucyjnych praw skarżących. „ Skarżący dysponowali (…) możliwości ą zakwestionowania odmowy zwolnienia od kosztów sądowych przez sąd drugiej instancji w drodze zażalenia na odrzucenie apelacji. Z możliwości złożenia takiego zażalenia skorzystali, choć – mimo przedstawienia przez sąd powodów od- mowy zwolnienia od opłaty od apelacji – nie podjęli z nimi polemiki ”. Zatem skarga nie speł- nia przesłanek rzeczywistego i aktualnego naruszenia wskazanych konstytucyjnych praw skarżących. Skarżący zaniechali również zaskarżenia postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych , czym nie doprowadzili do „ujawnienia” przedmiotu skargi konstytu- cyjnej. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przesłanki wniesienia oraz merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej zo- stały uregulowane w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz dookreślone w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji „ [ k ] ażdy, czyje kon- stytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji pu- blicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określo- nych w Konstytucji”. 2. Do zasadniczych przesłanek dopuszczalności wystąpienia ze skarg ą konstytucyjną należy bowiem uczynienie jej przedmiotem tych przepisów określonego aktu normatywne- go, które wykazują tzw. podwójną kwalifikację, tzn. są podstawą prawną ostatecznego orzeczenia wydanego w sprawie skarżące go i jednocześnie prowadzą do naruszenia jego konstytucyjnych wolności i praw wskazanych w skardze konstytucyjn ej (por. postanowieni a TK z : 19 października 2004 r., sygn. SK 13/03, OTK ZU nr 9/A/2004, poz. 101 ; 26 sierpnia 2020 r., sygn. SK 44/20, OTK ZU A/2020, poz. 44 ). Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że warunku powyższego nie spełnia zarzut kiero- wany do art. 394 2 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2024 r. poz.1568; dalej: k.p.c. lub kodeks postępowania cywilnego). Z tego powodu postępowanie w tym zakresie podlegało umorze- niu. 3. Podniesione w skardze zarzuty niezgodności z Konstytucją zostały sformułowane wobec treści art. 394 2 § 1 i 1 1 k.p.c., w brzmieniu ustalonym przez ustawę z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469, ze zm.). W tym brzmieniu art. 394 2 k.p.c. obowiązywał w okresie od 7 listopada 2019 r. do 30 czerwca 2023 r. Przepisy zostały zaskarżone w zakresie, w jakim uniemożliwia ją zaskarżenie postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych wy- danego po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji . W wypadku skarżąc ych jest to zwolnienie z opłaty sądowej od apelacji. Obie regulacje k odeksu postepowania cywilnego dopuszczają wniesienie przez stronę postępowania tzw. zażalenia poziomego. Artykuł 394 2 § 1 k.p.c. dotyczy jed yn ego postano- wienia sądu drugiej instancji, zaskarżalnego zażaleniem, które kończy postępowanie ( o od- rzuceniu apelacji ) , natomiast w art. 394 2 § 1 1 k.p.c. przewidziano katalog zażaleń na postano- wienia niekończące postępowania, wydane w kwestiach wpadkowych (incydentalnych) . OTK ZU A/2025 SK 46/21 poz. 61 5 Norma wyłączająca zaskarżenie postanowienia sądu drugiej instancji w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów apelacji jest właśnie postanowieniem wpadkowym, których katalog określa art. 394 2 § 1 1 k.p.c. Z tego względu Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że źródłem problemu konstytucyjnego zaistniałego na tle sprawy skarżących jest treść art. 394 2 § 1 1 k.p.c., a konkretnie kwestia braku dopuszczalności złożenia zażalenia na rozstrzygnięcie do- tyczące wniosku strony o zwolnienie od kosztów sądowych, tj. opłaty od apelacji. Zatem za- rzucane przez skarżących pominięcie prawodawcze należy powiązać wyłącznie z art. 394 2 § 1 1 k.p.c., a w pozostał ym zakresie postępowanie podlegało umorzeniu ze względu na niedo- puszczalność wydania wyroku. 4 . W zakresie art. 394 2 § 1 1 k.p.c. zarzucane przez skarżących pominięcie prawodaw- cze dokładnie w zakresie, w jakim dotyczyło ich sytuacji prawnej, zostało już uznane za nie- zgodne z Konstytucją w wyroku z 8 maja 2024 r., sygn. SK 59/21 (OTK ZU A/2024, poz. 46) . Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 394 2 § 1 1 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2023 r., w zakresie, w jakim uniemożliwia zaskarżenie postanowienia oddala- jącego wniosek o zwolnienie od opłaty sądowej od apelacji wydanego przez sąd drugiej in- stancji, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2, art. 78, art. 176 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji. W konsekwencji w postępowaniu wystąpiła negatywna przesłanka orzekania ne bis in idem , co oznacza konieczność jego umorzenia w tej części ze względu na zbędność wydania wyroku. 5. Skarga konstytucyjna inicjująca postępowanie w niniejszej sprawie nie spełniała w odniesieniu do art. 394 2 § 1 k.p.c. wymogów warunkujących jej merytoryczne rozpoznanie, a w zakresie art. 394 2 § 1 1 k.p.c. wystąpiła negatywna przesłanka orzekania ne bis in idem . Pociągnęło to za sobą konieczność umorzenia postępowania w całości na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność i zbędność wydania wyroku. 6. Ponadto, Trybunał Konstytucyjny wskazał , że zarzucane pominięcie prawodawcze zostało usunięte przez ustawodawcę. Ustawą z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Ko- deks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 614), ze skutkiem od 1 lipca 2023 r., znowelizowano art. 394 2 § 1 1 pkt 1 k.p.c., w konsekwencji czego zażalenie do innego składu sądu drugiej instancji przysługuje także na postanowienia tego sądu, których przedmiotem jest odmowa zwolnienia od kosztów sądowych lub cofnięcie takiego zwolnie- nia, z wyjątkiem postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.