SK 14/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 24 października 2023 r. Pozycja 76 WYROK z dnia 26 wrze ś nia 2023 r. Sygn. akt SK 14 / 19 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Wojciech Sych – przewodniczący Krystyna Pawłowicz Stanisław Piotrowicz Piotr Pszczółkowski Jakub Stelina – spr awozdawca, po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 września 202 3 r., skargi konst ytucyjnej spółki [ … ] sp. z o .o. z siedzibą w T . o zbadanie zgodności : 1) art. 361 § 2 w związku z art. 417 1 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2017 r. poz. 459) w związku z art. 424 1 § 1 usta- wy z dnia 17 listopada 1964 r . – Kodeks postępowania cywilnego ( Dz. U. z 2016 r. poz. 1822) , rozumianych jako uzależniające „ istnieni [ e ] oraz zakres szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem od konieczności jej powstania najpóźniej w chwili wydania orze- czenia niezgodnego z prawem oraz wyłączające z pojęcia szkody wyrządzo- nej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem kosz- tów sądowych, kosztów procesu i kosztów egzekucyjnych, z art. 77 ust. 1 Konstytucji, 2) art. 29 w związku z art. 1 7 pkt 4 4 ust awy z 17 listopada 1964 r. powołanej w puncie 1 „ w zakresie, w jakim dotyczy wyłącznej właściwości miejscowej sądu do orzekania w sprawie odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem, któr e zo- stało wy dane przez ten sam sąd ” , z art. 45 ust. 1 Konstytucji , o r z e k a: A rt. 29 w związku z art. 17 pkt 4 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks po- stępowania cywilnego ( Dz. U. z 202 3 r. poz. 15 50 , ze zm. ) w zakresie, w jakim określają właś ciwość m iejscową sądu do orzekania w sprawie odszkodowania z tytułu szkody wy- * Sentencja została ogłoszona dnia 3 października 2023 r. w Dz. U. poz. 2116 . OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 2 rządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem, które zosta- ło wydane przez ten sam sąd, są zgodn e z art. 45 ust. 1 Konstytucji R zeczypospolitej Pol- skiej . Po nadto p o s t a n a w i a : u morzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło większością głosów . U Z A S A D N I E N I E I 1. W skardze konstytucy jnej z 1 5 września 2017 r. spółka [ … ] sp. z o.o. z siedzibą w T . (dalej: skarżąca ) wniosła o st wierdz enie, że: 1 ) art. 3 61 § 2 w związku z art. 417 1 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2017 r. poz. 459 ; obecnie: Dz. U. z 2 022 r. poz. 1360; dalej: k.c. ) w związ- ku z art. 424 1 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kode ks postę powania cyw ilnego ( Dz. U. z 2016 r. poz. 1822; obecnie: Dz. U. z 202 3 r. poz. 15 50 , ze zm. ; dalej: k.p.c.) rozu- mian e jako uzależniające „ istnieni [ e ] o raz zakres szkody wyrządzonej przez wydanie prawo- mocnego orzeczenia niezgodnego z prawem od koniec zn ości j ej powstani a najpóźniej w c h wili wydania orzeczenia niezgodnego z prawem oraz wyłączające z pojęcia szkody wy- rządzone j przez wydanie prawomocnego orze czenia niezgodnego z prawem kosztów sądo- wych, kosztów procesu i kosztów egzekucyjnych , są niezgodn e z art. 77 ust. 1 Konstytucji, 2) art. 29 w związku z art. 17 pkt 4 4 k.p.c. „ w zakresie, w jakim dotyczy wyłącznej właściwoś ci miejscowej sądu do orzekania w sprawie odszkodowania z tytułu szkody wyrzą- dzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodne go z pra wem, które zostało wyda- ne p rzez ten sam sąd ” , są niezgodne z art. 45 ust. 1 Konstytucji . 1. 1. Skarga została wniesion a na tle następującego stanu fak tycznego: Skarżąca, będąc pracodawcą, prowadziła ze swoim pracownikiem spór sądowy (z po- wództwa pr ac ownika ) o zapłatę . W zwi ązku z ty m sporem s ąd r ejonowy, wyrokiem z 16 lute- go 2010 r. m.in. zasądził należność pieniężną oraz koszty procesu od skarżącej. Wy rokiem z 5 października 2010 r. s ąd o kręgowy oddalił apelację skarżącej i zasądził na rzecz praco w- ni ka zwr ot kosztów postępowania ape lacyjnego. S karżąca wniosła następnie skargę o stwier- dzenie niezgodności z prawem tego prawomocnego orzeczenia. Sąd Najwyżs zy wyrokiem z 9 sierpnia 2011 r. stwierdził niezgodność z prawem zaskarżonego wyroku s ądu o kręgowe- go , zasą dzając od p racownika na rze cz skarżącej zwrot kosztów postępowania sk argowego przed Sądem Najwyższym w kwocie 450 zł. W celu ściągnięcia zasądzonych k osztów procesu skarżąca wszczęła postępowanie eg- zekucyjne, w ramach którego poniosła wydatki w wys ok ości 3 8,68 zł, a także koszty opł aty sądowej, w w ysokości 40 zł, o d wniosku o wyjawienie majątku dłużnika. Postępowanie egze- kucyjne okazało się bezskuteczne . Skarżąca wystąpiła zatem do s ądu o kręgowego z powódz- twem przeciwko Skarbowi Państwa, reprezentow an emu pr zez p rezesa s ądu o kręgowego , o zapła tę 528,68 zł wraz z kosztami procesu. Sąd o kręgowy przychylił się w całości do sta- nowiska skarżącej, zasądzając wy rokiem z 5 lipca 2016 r. od Skarbu P aństwa na rzecz skar- żącej odszkodowanie wraz z kosztami proces u. Od te go wyroku a pelację wniosła Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa. Po rozpatrzeniu apelacji s ąd a pelacyjny wyrokiem z 2 marca 2017 r. zmienił zaskarżon y wyrok w ten sposób, że oddalił w c ałości powództwo i zasądził od OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 3 skarżącej na rzecz Skarbu Państ wa – Pro kuratorii G eneralnej koszty postępowania. Sąd ape- lacyjny stwierdził , ż e pozyskanie przez skarżąc ą prejudykatu w postaci wyroku uznającego dane orzecze nie sądowe za niezgodne z prawem stanowi jedynie spełnienie przesłanki bezprawności d ziałania orga nu państ wowego, a b rak było w ninie jszej sprawie pozostałych przesłanek odpowie dzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa. Sąd a pelacyjny uznał, ż e koszty skar żące j powstałe w wyniku postępowania ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego o rz eczeni a nie pozos tają w adekw atny m związku przyczynowo - skutkowym z wydaniem o rzeczenia uznanego za niezgodne z prawem . Z daniem s ądu, aby szkoda mogła zostać uznana za szkodę w yrządzoną przez niezgodne z prawem orzeczenie, musi ona powstać nie później niż w chwil i wydania o rzeczenia niezgo dnego z prawem i win- na być wy kazana już w sk ardze o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orze- czenia. Sąd a pelacy jny wykluczył z pojęcia szkody wydanej przez niezgodne z prawem orze- czenie wszelkie uszczerbki maj ąt kowe i utracone k orzyści, które p owstały „ przez ” wydanie orzeczenia niezgodne go z prawem, lecz po dniu jego wydania. Ponadto, uzasadniając to m.in. postanow ieniem Sądu Najwyższego z 26 lutego 2013 r., sygn. akt I BP 7/12, uznał , ż e koszty postępowania w og óle ni e stanowią szkody w rozumie niu art. 424 1 § 1 k.p.c. , tj. szkody wy- rządzonej przez wydanie niezgodnego z prawem orzeczenia ( zob. uzasadnienie wyroku s ą d u a pelacyjnego , s. 5). 1.2. Skarżąca zarzuciła, że art. 361 § 2 w związku z art. 417 1 § 2 k.c. w z wiązku z art. 424 1 § 1 k.p.c., we wskazanym w skardze rozumieniu, jest niezgodny z art. 77 ust. 1 Konstytucji . Jej z daniem, całkowicie niezasadnym jest trak towanie jako szkody, wyrządzonej przez w ydanie niezgodnego z prawem orzeczenia, dochodzonej na pod st awie a rt. 417 1 § 2 k.c., jedynie szkody objętej uprzednio skargą o stwi erdzenie niezgodności z prawem prawo- mocnego orzeczenia i istniejącej tym samym w chwi li wniesienia skargi (lub jak uzasadniał sąd drugiej instancji, nawet wcześniej, ponieważ istnieją ce j już w chwili wy dania orzeczenia niezgodnego z prawem). Skarżąca podn i os ła , że pojęcie szkody winno być wykładane szeroko. Szkodą jest wówczas każde uszczu plenie majątku poszkodowanego wynikłe bezpośrednio z e skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem pr awomoc nego orzecz enia (w tym uszc zerbki powsta- łe na skutek rozstrzygnięcia skargi o kosztach, jak także uszczerbki dalsze, powstałe i ponie- sione na etapie e gzekucji), bowiem nie zmienia to faktu, że koszty te nadal zachowują adekwatny związ ek przyczynowo - s kutkow y z wydanie m orzeczenia nie zgodnego z prawem. Poszkodowany nie byłby zmuszony ponosić kosztów związanych ze skargą i następnie ewen- tualnej egzekucji k osztów wypływających ze skargi, gdyby nie fakt wydan ia orzeczenia ni e- zgodnego z prawem ( zob. skarg a, s. 10 ). Ponadto skarżąca stwierd ziła , że art. 29 w związku z art. 17 pkt 4 4 k.p.c. we wskaza- nym w skardze zakresie, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstyt ucji. Jej z daniem, „ jeśli spraw- cą szkody jest sąd ok ręgowy ( ... ) ten sam sąd okręgowy będzie wyłąc zn ie wła ściwy rzecz owo i miejscowo do rozpoznania sprawy o naprawienie szkody. W przypadku, gdy sądem, który wydał orzeczenie niezgodne z prawem jest sąd rejo nowy, problem wydaje się mieć mniejsze znaczenie, w tej konfiguracji sądem właściwym w sprawie ods zk odowaw czej jest s ąd okrę- gowy spra wujący nadzór nad sądem rejonowym będącym sąde m sprawczym. Naruszenie praw konstytucyjnych w odczuciu skarżącego może zaist nieć natomiast w przypadku wyrzą- dzenia szkody przez sąd apelacyjny, gdzie wówczas są dem właściwym do rozpo znania spra- wy o naprawienie szkody jest sąd okręgowy będący niższą instancją (niejako jednostką pod- ległą) w stosunku do sądu, który wydał niezgodne z prawem orzeczenie. Jednakże w sytuacji, w której sąd okręgowy jako jedyny i właściwy orzeka nad na pr awą wł asnej szkod y i jest niejako sądem we własnej sprawie – jak to miało miejsce w sprawie skar- żącego – zachodzi jaskrawe naruszenie konstytucyjnego prawa do bezstronnego sądu. Sąd – OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 4 pomimo, i ż rzecz jasna w odmiennym składzie osobowym ( … ) – orzeka o od po wiedzi alności ora z tym samym o kw estiach finansowych jednostki, w której pełni swe czynności. Tym sa- mym (…) z obiektywnego punktu widzenia pojawia się zagro żenie bez stronnego podejścia do orzekanej spr awy. Naruszenia bowiem doznaje zasada nemo iudex in c au sa sua , szczególn ie wobec podkreś lanej w orzecznictwie oko liczności, iż w procedurze cywilnej nie przewidziano możliwości wyłączenia sądu jako całej instytu cji, a możliwe jest jedynie wyłączenie poszcze- gólnych sędziów ” (skar ga, s. 12 - 13). Skarżąca podni o sł a takż e, ż e wpraw dzie „ [ n ] ie spos ób uznać, aby sędzia wobec Skar- bu Państwa jako takiego (przy konstrukcji, iż to Skarb Państwa jest stroną postępowania w pr zedmiocie odszkodowania) poz ostawał w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego p ra wa i o bo wiązki al bo aby w sytuacj i, kiedy stroną jest Skar b Państwa powstała taka okoliczność, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie – byłby być może to pogląd za daleko idący, zwłaszcza że Skarb Państwa s ta nowi p od miot bliż ej nieokr eślony i niespersonalizowany ” (skarga, s. 14). Jednak- że , zdaniem skarżącej nie zmienia to faktu, „ iż sąd otrzymujący sprawę o odsz kodowanie, w konfiguracji op isanej przez skarżącego, orzeka o błędzie własnego sądu, kierowanego d e facto przez swego podwładnego, co wzbudza wątpliwość co do istnienia w pełni bezstron- nego sądu w tym zakresie ” (skarga, s. 14). 2. P i s me m z 23 kwietnia 201 9 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu. 3. Pismem z 2 4 lipc a 2019 r. P rokurator Genera lny (dalej: Prokurator) przedstawił sta- nowisko, że : 1 ) art. 361 § 2 w związku z art. 417 1 § 2 k.c. w związku z art 424 1 § 1 k.p.c. „ ro- zumiane jako uzależniające istnienie oraz zakres szkody wyrządzonej przez wydanie prawo- mo cnego orzeczenia niezgodnego z pr awem od konieczności jej powstania najpóźniej w chwili wydania orzeczenia niezgodnego z prawem oraz wyłączające z pojęcia s zkody wy- rządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem kosztów są do- wych, kos zt ów pro cesu i kosz tów egzekucyjnyc h, są zgodne z art. 77 ust. 1 Konst ytucji ” ; 2) art. 29 w związku z art. 17 pkt 4 4 k.p.c. „ w zakresie, w jakim dotyczą wyłąc znej właściwo- ści miejscowej sądu do orzekania w sprawie odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej pr zez wy danie prawo mocnego orzeczen ia niezgodnego z prawem, które zost ało wydane przez ten sam sąd, są zgodne z art. 45 ust. 1 Konstytucji ” . Prokurator obszer nie omówił kwestionowane przepisy , przedstawiając w pierwszej kolejności pojęcie szkody, z asady je j dochod zenia oraz odpowiedzialność Skarbu Państwa za działanie organó w władzy publicznej i związany z tym wzorzec kontroli konstytucyjności. Podsumowując tę część zakresu zaskarżenia , na podstawie dotychczasowe orzecznictw a TK, uznał, że „ sama Konstytucja , na tle art. 77 us t. 1 ustawy zasa dniczej, nie rozstrzyga, ani jaka szkoda podlega naprawieniu, ani w jakich granicach przyczynowo - skutkowych ” (s. 28 stano- wi ska). Stąd teza skarżącej „ o nieograniczonej odpowie dzialności za szkody wyrządzone przez niezgodn e z praw em dzia łani e or ganów władzy publicznej nie znajduje oparcia w Kon- stytucji ” (s. 28 stanowiska). Odnosząc się do drugiej części zakresu zaskarżenia, zwi ązanej z określeniem właściwości sądu rozpoznającego sprawę o odszkodowanie z tytułu szkody wyrząd zo nej pr z ez wydanie orz eczenia niez godnego z prawem, Prokurator stwierdził, że „ bezstronność sądu rozpoznającego sprawę odnosi się przede wszystkim do cech sk ładu orze- kającego, nie zaś do danego sądu jako instytucji ” (s. 34 - 35 s tanowiska) a s amo skierowani e sprawy przeciwko prezesowi sądu n ie może stanowić z góry po dstawy do uznania, że sędzio- wie tego sądu tracą przymiot n iezawisłości. OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 5 4. Pismem z 17 październ ika 2019 r. Marszałek Se jmu (dalej: Marszałek) przedstawił w imieniu Se jmu stanowisko, że postępow an ie w n in iejszej s prawie powinno z ostać umorzo- ne ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku , na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 usta- wy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konsty- tucyjnym ( Dz. U. z 2019 r. poz . 2393 ). M arszałek przypomni ał, że skarżąca zakwestionowała art. 361 § 2 w związku z art. 417 1 § 2 k.c. i w związku z art. 424 1 § 1 k.p.c. w określonym w skar dze rozumieniu. Ozn acza to, że badanie ich konstytucyjności może się odbyć wówczas, gdy faktycznie p rzepi- s y prawa nab rały wskazanej w skardze treści w drodze utrwalone j praktyki ich stosowania. Zdaniem Marszałka , „ [w] orzecznictwie Sądu Najwyższego nie wyk ształciło się w ogóle, a tym bardziej nie utrwaliło, rozumienie art. 361 § 2 k.c. w związku z art. 4 17 1 § 2 k.c. i w związku z art. 4 24 1 § 1 k.p.c., polegające na uzależnieniu istnienia oraz zakresu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem od konieczno- ści jej powstania najpóźniej w chwili wydania orzeczenia niezgodn e g o z pr awem. Sąd N aj- wyż szy stoi na stanowisku, że szkod a musi istnieć w chwili wniesienia skargi, a jeśli do tej chwili nie wystąpiła, skarga jest niedopuszc zalna ” (s. 14 stanowiska). Marszałek przypomniał , że w art. 424 6 § 1 k.p.c. został określony t ermin w niesie nia skargi . Jeśli więc „ szk oda musi istnieć w chwili wniesienia skargi, a skargę można najpóźniej wnieść w terminie dwóch lat od uprawomocnienia się o rzeczenia niezgodnego z prawem, to znaczy, że szkoda musi wystą pić najpóźniej r ównież w terminie d wó ch lat od uprawom ocnienia się orz eczenia niezgodnego z prawem, nie zaś w chwili wydania tego orzeczenia ” (s. 15 stanowiska) . Marszałek wskazał również, że a rt. 361 § 2 w związku z art. 41 7 1 § 2 k.c. i w związku z art. 4 24 1 § 1 k.p.c., nie nabrały rozumie ni a, któ re przypisa ła im skarżąca , tj. polegającego na wyłączeniu z pojęcia szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgod- nego z prawem kosz tów sądowych, kosztów procesu i kosztów egzekucyjnych. Stwierdz ił, że „ [p]roblem możliwości włącze ni a do p ojęcia szko dy wyrządzonej p rzez wydanie prawomoc- nego orzeczenia niezgodnego z prawem kosz tów sądowych, kosztów procesu i kosztów egze- kucyjnych nie jes t problemem, który można rozstrzygnąć w sposób abstrakcyjny, tj . w ode- rwaniu od okoliczności konkr et nej sp rawy. Konie czne jest przede wszystkim, w odniesieniu do realiów konkretnej sprawy, wskazanie czas u powstania szkody (w tym momentu i oko- liczności poni esienia kosztów) oraz związku pr zyczynowego pomiędzy wydaniem z askarżo- nego orze czenia a tą szkodą ” ( s. 19 stanowiska) . Odnośnie zarzu tu naruszenia art. 29 w związku z art. 17 pkt 4 4 k.p.c. Marszałek uznał, że zarzut skarżącej sprowadza się do wyrażenia bra ku zaufania d o bezstronności sądu, który , zdaniem skarżącej, orzeka we własnej sprawie. Według Mar sz ałka s karżąca nie uzasadniła właś ciwie samego zarzutu ani nie wskazała, które orzeczenia miałyby naruszać jej konstytu- cyjne prawo. Nadto Marszałek stwierdzi ł, że „ [p] rzepisy o wyłączeniu s ędziego od rozpozn a- wania konkretnej sprawy muszą być interpretowan e bardzo ściśle, wk raczają bowiem w nie- zwykle delikatną sferę zaufania społeczeństwa do wymiaru sprawiedliwości, które nie jest podważane przez ustawodawcę ty lko ze względu na pozostawanie sędziów w określone j for- mie zorganizowania ich pracy przez przydzie le nie do konkretnyc h sądów. To nie zmienia ich statusu państwowego oraz konstytucyjnie zagwarantowanej niezawisłości i niezależności w sprawowaniu wymiaru spr awiedliwości w imieniu Rzeczpospolitej, a nie, jak twierdzi skarżący «poniekąd w imieniu sąd u, w k tó rym or zeka» ” (s. 22 stanowiska). Wskazując na orzecznictwo Sądu Najwyższego, dodał również że „ [n] ie można w szczególności godzić się na niczym nieuzasadnio ne przypuszczenia o braku powyższych cech w całym korpusie sę- dziowskim określonego sądu tylk o dlat eg o, że za niezgodn e z prawem zosta ło uznane poje- dyncze orzeczenie, znajdują ce się wśród tysięcy innych prawomocnie wydanych i wykony- wanych. Z tych względów n ie można podzielić zarzutów powoda o spełnieniu pr zesłanek określonych w art. 379 pkt 4 k.p. c. ” (s . 22 sta nowiska). OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 6 II Ustawa z dni a 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybuna- łem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dal ej: u . o . t . p . TK) stanowi, że Trybunał mo- że rozpoznać skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejawnym (z w yjąt kiem spraw rozpozna- wanych w pełnym składzie) wówczas, gdy: − pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie stanowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia, − sprawa dotyc zy zagadnienia praw ne go wys tarczająco wyjaśnionego we wcześniej- szym orzecznictwie Trybunału, − z pisemnych stanowisk wszystkich uczestników postępowania bezspornie wynika, że za kwestionowany akt normatywny jest niezgodn y z Konstytucją (art. 92 ust. 1 u . o . t . p . TK). Formalnym w ar unkiem rozpoznani a sprawy na posi edzeniu niejawnym jest ponadto wpłynięcie do Trybunału stanowisk wszystkich uczestników postępowania (art. 92 ust. 2 zda- nie drugie u . o . t . p . TK). Ustawodawca użył − między punktami w art. 92 ust. 1 u . o . t . p . TK − spójnik a „lu b” , co o znacza że, po pierwsze: ust awowe przesłanki rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym nie muszą (choć oczywiście mogą) zostać spełnione jednocześnie , a po wtóre − spełni enie choćby jednej z nich pozwala Trybunałowi odstąpić od wyznaczenia rozpraw y. Trybu nał stwierd ził, że do akt p ostępowania wpłynęły pisemne sta nowiska wszystkich uczestników postępowania. Przesłanki rozpoznania sprawy na posiedzeniu n iejawnym zostały zate m spełnione. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje : 1. W niniejs ze j skar dze konstyt ucyjnej zostały zakwestionowane dwie grupy przepi- sów: dotyczące rozumienia szkody oraz właściwości miejscowej sądu o rzekającego w spra- wie o dszkodowania z tytułu s zkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawe m . Każda z ty ch gru p ma inny charak ter, co wymaga od Trybunału od- dzielnego ustosunkowania się do postawionych w nich zarzutów. 1.1. W ramach pierwsze go zarzu tu skarżąca za kwestion owała art. 361 § 2 w związku z art. 417 1 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kod eks cywilny (Dz. U. z 2017 r. poz. 459; obecnie: Dz. U. z 2022 r. poz. 1360; dalej: k.c. lub kodeks cywilny ) w związku z art. 424 1 § 1 ustawy z dnia 1 7 listopada 19 64 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822; obecnie: Dz. U. z 2 02 3 r. poz. 15 50 , ze zm. ; dalej: k.p.c.) . P rzepisy te stanowią : „ W powyższych granicach, w braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy, naprawi enie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdy by mu sz kody nie wy rządzono ” – a rt. 361 § 2 k.c. ; „ Jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub osta- tecznej decyzji, jej naprawi enia można ż ądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem, chyba że prz ep isy od rębne stano wią inaczej. Odnosi się to rów- nież do wypadku, gdy prawomocne orzeczenie lub ostateczna decyzja zostały wydane na pod- stawie aktu normatywne go niezgodne go z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodo- wą lub ustawą ” – a rt. 417 1 § 2 k.c. ; „ M ożna ż ądać st wier dzenia niezgodnośc i z pr awem prawomocnego wyroku sądu dru- giej inst ancji kończącego postępowanie w sprawie, jeżeli przez jego wydanie stroni e została OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 7 wy rządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego wyroku w drodze przysługujących stronie ś ro dków p rawnych nie było i nie jest możliwe ” – a rt. 424 1 § 1 k.p.c . Trybunał odnotował, ze od 1 lipca 2023 r. nastąpiła zmiana a rt. 424 1 § 1 k.p.c. i obecnie brzmi on „ Można żądać stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnego wyroku sądu drugiej instancj i kończące- go postępowanie w sprawie, jeżeli przez jego wyd anie stro nie została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego wyroku w drodze innych środków p rawnych pr zysługujących stronie na podstawie kodeksu nie było i nie jest możliwe. ”, co jednak nie wpływa na rozpo- znanie niniejszej skargi. Skarżąca zarzuciła, że wyż ej wskazane przepisy , w rozumieniu wskazanym w petitum skargi, są niezgodne z deklarowaną w art. 77 u st. 1 Konstytucji zasadą pełnego odszkodowa- nia, ponieważ: a) uzależniają istnienie oraz zakres szkody wyrządzonej p rzez wydanie pra- womocnego orzeczenia niezgodnego z prawem od konieczności jej powstania najpóźniej w chwili wydania orzeczenia niez godnego z prawem oraz b) wyłączają z pojęcia szkody wy- rządzonej przez wydanie prawomocnego orzecze nia niezgodnego z prawem koszt y sądow e , koszt y proces u i egzekucyjn e . 1.2. W ramach drugiego zarzutu skarżąca zakwestionowała art. 29 w związku z art. 17 pkt 4 4 k.p.c. w zakresie, w jakim dotycz ą wyłącznej właściwości miejscowej sądu do orzeka- nia w sprawi e odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez wyda nie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem, które zostało wydane przez ten sam sąd. Skarżąca wskaz a- ła, że na ruszają one art. 45 ust. 1 Konstytucji, który stanowi, że „ [k]ażdy ma prawo do spra- wiedl iwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnione j zwłoki przez właściwy, nie- zależny, bezstronny i niezawisły sąd ” . 2. Wzorcem kontroli konstytucyjności – w zakre sie dotyczącym pierwszego zarzutu – skarżąca uczyniła art. 77 ust. 1 Konstytucji, który stanowi, że „[k]ażdy ma prawo do wyna- grodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej”. 2.1. Trybunał zwraca uw agę, że rozumienie analizowanego w zorca ewoluowało. W wyroku z 4 grudnia 2001 r., sygn. SK 18/00 (OTK ZU nr 8/2001, poz. 256) TK stwierdził, że: „[u]żyte w Konstytucji pojęcie «szkody» powinno być rozumiane w sposób przyjęty na gruncie prawa cywi lnego jako tej gałęzi prawa, w której usytuo wane są przepisy konkretyzu- jące mechanizm funkcjonowan ia odpowiedzialności odszkodowawczej”. Przyjął też, że „[z]akres kompensacji, a zwłaszcza elementy szkody podlegające wynagrodzeniu powinny być u stalone na po dstawie od powiednich regulacji kodeksu cywil nego, zwłaszcza zaś art. 361 § 2”. Odwołanie się przez Trybunał do art. 361 § 2 k.c. prowadzi wprost do uzna nia, że – jeśli chodzi o szkodę majątkową – dyrektywą konstytucyjną jest naprawienie szkody w pełnym jej zakresie, tj. obejmującym (w myśl powołaneg o przepisu) „straty, które poszkodowany po- niósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie w yrządzono”. Na takie rozumienie szkody i obowiązku jej naprawienia powołuje się skarżąca. J ednakże, w mi arę rozwoj u orzecznictwa dotyczącego art. 77 ust. 1 Konstytucji Try- bunał zajął stanowisko, że wykł adnia musi być dokonywana z uwzględnieniem perspektywy wykraczającej poza statuowaną w art. 361 § 2 k.c. zasadę pełnego odszkodowania. Wynika to przede wszyst kim z auto nomicznego znaczenia pojęć konstyt ucyjnych, których rozumienie nie może się ograniczać d o sensu nadanego im na gruncie ustaw (zob. wyroki TK z: 1 marca 2011 r., sygn. P 21/09, OTK ZU nr 2/A/2011, poz. 7 oraz 24 kwietnia 2014 r., sygn. SK 56/12 , O TK ZU nr 4 /A/2014, poz. 42 ). W ocenie Trybunału, szczególna surowość odpo- wiedzialności odszkodowaw czej władzy publicznej, widoczna w zestawieniu z ogólnymi za- sadami odpowiedzialności deliktowej, wyraża się przede wszystkim w ukształtowaniu tej od- OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 8 powiedzial ności jako obiektywnej, oderwanej od w iny funkcjonariuszy państwa (zob. wyrok o sygn. SK 56/12). N ie ma natomiast podstaw, by z art. 77 ust. 1 Konstytucji wyp rowadzać bezwzględną zasadę naprawienia, w każdym wypadku, wszystkich elementów szkody polega- jącej na uszczu pleniu praw majątkowych. 2.2 . Wbrew twierdzeniu skarżącej, art. 77 ust. 1 Konstytucji p rzesądza o „wynagro- dzeniu szkody” wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie władzy publicznej, nie zaś o pełnym odszkodowaniu. Już w wyroku z 23 września 2003 r. ( sygn. K 20/02, OTK ZU nr 7/A/ 2003, poz. 76) TK wskazał, że: „funkcje kompensacyjne są tr adycyjnie realizowane przez różnorodne me chanizmy odpowiedzialności odszkodowawczej, dla której zasada pełne- go odszkodowania pozostaje jedynie zasadą kierunko wą, i z ca łą pewnością nie wyczerpuje w szystkich możliwości (wynikających z rozmaitych sytuacji i stanów faktycznych) . ( … ) na- wet [więc] na gruncie zasady pełnego odszkodowania nie można a priori wykluczyć dopusz- czalności zróżnicowanych (także poprzez ustaw odawstwo z wykłe) mechanizmów miarkowa- ni a odszkodowania ze względu na powszechnie uznawane i wręcz konieczne sposoby dyfe- rencjacji kompensacji”. W wyroku Trybunału z 27 listopada 2007 r. (sygn. SK 18/05, OTK ZU nr 10/A/2007, poz. 128) stwierdzono, że Konsty tucja nie zawiera ogólnego, normatywne- g o „wzorca” odpowiedzialności odszkodowawczej (na podobieńst wo art. 41 5 k.c.), nawet w sferze poddanej częściowo regulacji konstytucyjnej, tzn. odpowiedzialności za bezprawne działania władzy publicznej. Z kolei w wyro ku o sygn. P 21/09, Trybunał stwierdził wprost, że „[z] art. 77 ust. 1 Konstytucji nie można wywie ść prawa do pełnego odszkodowania”. Skład orzekający w niniejszej sprawie p rzypomniał, że pojęcie szkody nie jest również zdefiniowane w k odeksie cywilnym. Je st ono wyp racowywane w orzecznictwie sądowym, w szczególności Sądu Najwyższego, z uwzglę dnieniem z różnicowanych stanów faktycznych i prawnych. Rację należy przyznać skarżącej, że w prawie cywilnym obowiązuje zasada peł- nego odszkodowania (art. 361 § 2 k. c. ) , a sprawc a szkody , co do zasady , odpowiada za nią w granicach związku przyczynowego w ujęciu art. 361 § 1 k.c. Pełne odszkodowanie obejmu- je wszystkie szkodliwe skutki zdarzenia, z którym ustawa łączy odpowiedzialność odszkodo- wawczą – zarówno powstałe wraz z tym zda rzeniem, jak i powstałe później – jeżeli tylko po- zostają z tym zdarzeniem w adekwatnym z wiązku przyczy nowym, tj. stanowią jego normalne następstwo . Jednakże w orzecznictwie sądowym, jak wskazują na to pisma procesowe złożo- ne w niniejszej sprawie przez skar żącą, Sejm i Prokuratora, przedstawiane są orzeczenia za- równo popierające, jak i odrzuca jące wskazane w skardze konstytucyjnej rozumienie ade- kwatn ego związku przyczynow ego warunkującego istnienie szkody w zakresie obejmującym wskazane w skardze e lementy . P otwierdz a to również orzecznictw o Trybunał u Konstytucyj- n ego . Nie można więc przyjąć za u zasadnione s ta nowiska skarżącej, że prezentowany przez nią sposób rozumienia kwestionowanych przepisów – który uzależnia istnienie oraz zakres szkody od jej p owstania n ajpóźniej w chwili wydania orzeczenia niezgodnego z prawem oraz wyłącza z pojęcia szkody wyrządzonej p rzez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodne- go z prawem koszty sądowe, procesu i egzekucyjne – znalazł jednoznaczny i autorytatywny wyraz w or zeczni ctwi e . Nie pozwala ło to także uznać, że norm y , któr e skarżąca kwestionuje , mogą zostać meryt orycznie oce ni on e przez TK. Dodatkowo Trybunał wskazuje, że Sąd Najwyższy konsekwentnie prezentuje stanowi- sko, i ż „o tym, czy określone zdarzenia pozostają w normalnym związku przyczynowym de- cyduje wiedza dostępna o tych zdarzeniach w chwili orzekania i zo biektywizowane kryteria wynikające m.in. z doświadczenia życiowego Za normalne następstwo zdarzenia uważa się taki skutek, który zazwyczaj, w zwykłym porządku rzeczy je st konsekwencją tego zdarzenia. W sytuacjach granicznych rozstrzygające znaczenie przypa da – ze względu na niedookreślo- ność zwrotu « normalne następstwa» – poczuciu prawnemu sędz iego. Podkreśla się, że celem przedstawionego ujęcia przyczynowości a dekwatnej jest wyznaczenie odpowiadającej słusz- OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 9 ności granicy między tymi skutkami, które można p rzypisać pozwanemu o naprawienie szko- dy, a tymi, których przypisać mu nie można” (uchwała s kładu siedmiu sędziów z 29 maja 2019 r., sygn. akt III CZP 68/18, OSN C nr 10/20 19 a także podobnie w uchwale składu sied- miu sędziów z 2 września 2019 r., sygn. akt I II CZP 99/18 , OSNC nr 2/2020, poz. 13 ). 2.3. Z powyższych ustaleń TK wynika, że ani Konsty tucja nie stanowi o prawie do pełnego odszkodowania, ani też wywiedz ione w ska rdze konstytucyjnej brzmienie kwestio- nowan ych przepisów . Trybunał postanowił więc umor zyć postępowanie w zakresie dotyczącym kontroli art. 361 § 2 w związku z art. 417 1 § 2 k.c. , w związku z art. 424 1 § 1 k.p.c. , we wskazanym w petitum rozumieniu , z art. 7 7 ust. 1 Konstytucji . 3. Drugi z e sformułowanych w niniejszej skardze zarzutów dotycz y ł art. 29 w związku z art. 17 pkt 4 4 k.p.c. w zakresie, w jakim dotycz ą one wyłącznej właściwości miejscowej sądu do orzekania w sprawie odszkodowania z tytułu szkody wy rządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem, które zostało wy dane przez ten sam sąd . 3.1. Skarżąca uznała, że „sąd otrzymujący sprawę o odszkodowanie, w konfiguracji opisanej przez skarżąc[ą], orzeka o błędzie własnego s ądu, kiero wanego de facto przez swego podwładnego, co wzbudza wątpliwości co do istnienia w pełn i bezstronnego sądu w tym za- kresie” (s . 14 skargi). Ze względu na to, że wskazany przez skarżącą wzorzec kontroli był już wielokrotnie przedmiotem orzekania Try bunału Kon stytucyjnego, nie ma więc potrzeby szczegółowego przedstawiania tez wszystkich wyroków i postanowień wydanych w tym zakresie . Na potrze- by niniejszej sprawy wystarczy przypomnienie najważniejszych ustaleń. Na prawo do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytu cji) skład ają się cz tery komponenty ( prawo dostępu do właściwego, niezależnego, bezstronnego i n iezawisłego sądu ; prawo do odpo- wiedni ego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawno- ści; prawo do wyroku sądowego tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd oraz prawo do odpowiedniego ukształto wania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy). Skarżąca swój zarzu t oparła na częściowym naruszeniu pierwszego z nich tj. praw a uruchomienia procedury przed bezs tronnym sądem . Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, bezstronność polega na tym, że „sędz ia kieruje się obiektywizmem, nie stwarzając korzystniejszej sytuacji dla ż adnej ze stron czy uczestni- ków postępowania, zarówno w trakcie toczącej się przed sąd em sprawy, jak i orzekania. Trak- tuje on zatem uczestników postępowania równorzędnie” ( wyrok z 27 stycznia 1999 r., sygn. K 1/98, OTK ZU nr 1/1999, poz. 3 ). Jest ona nie ty lko „niezbywalną cechą władzy sądowni- czej”, lecz także indywidualną cechą sędziego, k onieczną k walifikacją do pełnienia tej funkcji (por. wyroki T K z: 26 czerwca 2006 r., sygn. SK 5 5/05, OTK ZU nr 6/A/2006, poz. 67; 14 października 2008 r., sygn. SK 6/07, OTK ZU nr 8/A/2008, poz. 137). Istotą pierwszego z tych wymiarów bezstronności, tzw. bezstronno ści obiektywnej, jest „nie tylko to, by sędzia orzekający w sprawie zachowywał się zaw sze rzeczywiście zgodnie ze standardami niezawi- słości i bezstronności, lecz także by w ocenie zewnętrznej zachowanie sędziego odpowiadało takim standardom. Regu ły wyłącze nia sędziego służą bowiem budowie społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości (... ) przez usuwanie choćby pozorów braku bezstronności” (wy- rok z 20 lipca 2004 r., sygn. SK 19/02, OTK ZU nr 7/A/2004, poz. 67). Drugi wymiar bez- stronności, tzw. b ezstronnoś ć subiektywna, polega zaś na tym, że sędzia musi mieć jeszcze dodatkowo wewnętrzne prz ekonanie o możliwości wydania wyroku bez faworyzowania ja- kiegokolwiek uczes tnika postępowania. OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 10 W świetle orzecznictwa: „Niezawisły sąd tworzą osoby, którym praw o nadaje c echę niezawisłości, i to nie tylko werbalnie deklarując istnienie tej cechy, lecz kszt ałtując tak sys- tem uwarunkowań działania sędziów, aby tę niezawisłość realn ie, efektywnie zagwaranto- wać” (wyrok TK z 24 października 2007 r., sygn. SK 7/06 , OTK ZU nr 9/A /2007, poz. 108 ). Sędzia jest niezawisły wtedy, gdy „w sprawowaniu wymiaru sprawiedliw ości podlega normie prawnej i własnemu wewnętrznemu przekonaniu” (wyrok TK z 14 kwietnia 1999 r., sygn. K 8/99 , OTK ZU nr 3/1999, poz. 41 ). Obejmuje ona: „1) be zstronność w stosunku do uczest- ników postępowania, 2) niezależność wobec organów (instytucji) po zasądowych, 3) samo- dzielność sędziego wobec władz i innych organów sądowych , 4) niezależność od wpływu czynników politycznych, zwłaszcza partii politycznych, 5) wewnętrzn a niezależność sędzie- go” (wyrok z 24 czerwca 1998 r., sygn. K 3/98, OTK ZU nr 4/1998, poz. 52, odwołujący się do doktryny). Niezawisłość oznacza zakaz „nie tylko rzeczywistego, lecz także pozornego uzależniania sądów (sędziów) w ich działalności orzecznicz ej od czynników innych niż tylko wymagania prawa. Niezawisłość w aspekcie obiektywnym ocenia się, badając, czy obiektyw- ne fakty mogą rodzić wątpliwości co do zac howania tej niezawisłości. Chodzi tutaj o zaufa- nie, jakie sądy muszą wzbudzać w społe czeństwie, a przede wszystkim u stron postępowania” (wyrok TK z 15 stycz nia 2009, sygn. K 45/07 , OTK ZU nr 1/A/2009, poz. 3 , zob. także wy- rok TK z 28 listopada 2007 r., sy gn. K 39/07, OTK ZU nr 10/A/2007, poz. 129). Trybunał Konstytucyjny podkreślał, że ko nstytucyjn e standardy prawa do sądu wyma- gają stworzenia odpowiednich rozwiązań ustawowych. W sto sunku do bezstronności sę- dziowskiej najpełniej zostało to wyrażone w powoła nym wyroku o sygn. K 1/98, w którym Trybunał ostrzegł przed dążeniem do nadmiernej ju rydyzacji tej materii, podkreślając, że „stronniczość to stan psychiczny sędziego, mogący się uz ewnętrzniać w mniejszym lub więk- szym stopniu. Stąd też zagrożenia bezstronn ości dają się zobiektywizować tylko w ograni- czonym zakresie”. Wobec tego „ [g] warancje bezstronn ości sędziego, jeśli chodzi o kształto- wanie obrazu wymiaru sprawiedliwości są – w rezu ltacie – konstytucyjnie dopuszczalne jeśli: 1) znajdują uzasadnienie w istn iejących w danym społeczeństwie obawach, co do poziomu moralno - etycznego sędziów i in nych osób, którym powierzono określone funkcje w sprawo- waniu wymiaru sprawiedliwości, 2) jeśli w pierwszym rzędzie ustawodawca sięgać będzie do takich gwarancji, które poz walają na ocenę indywidualnej postawy sędziego, nie zaś a priori i niejako «obiektywn ie» przypi sują mu cechę stronniczości, 3) ustawodawca przede wszyst- kim sięgać będzie do takich o graniczeń, które nie mają charakteru absolutnych zakazów, tzn. powodujących z mocy prawa «automatycznie» nieodwracalne skutki, z punktu widzenia osób podlegając ych tym og raniczeniom” (powołany wyrok o sygn. K 1/98 oraz zob. wyrok z 17 li - stopada 2009 r., sy gn. SK 64/08, OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 148 ). 3.2. Trybunał przypomniał , że powództwo przeciwko Skarbowi Państwa – zgodnie z art. 29 k.p.c. – wytacza się wedłu g siedziby państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone rosz czenie. Reprezentantem strony pozwanej w sprawie skarżąc ej by ł zatem Prezes Sądu Okręgowego (zgodnie z art. 67 § 2 k.p.c.) , który to sąd (zgodnie z art. 17 pkt 4 4 k.p.c.) rozpoznawał przedmiotową sprawę. Oznacza to, że sprawę rozpatrywali sędziowie związan i stosunkiem organizacyjnym z jedną ze stron postępowania, tj . ze stroną pozwaną. Jak podnosi się w orzecznictwie „ [m] aterialnoprawna konstrukcja zakładająca je dnoli- tość Skarbu Państwa, jako osoby prawnej, wywiera w sferze przepisów proceduralnych ten skut ek, że (…) stroną pozwaną jest zawsze Skarb Państwa, a nie ws kazane jednostki. Wymóg określenia w procesie właściwej państwowej jednostki organizacyjnej wynika z konieczn ości określenia właściwości miejscowej sądu (art. 29 k.p.c.), zapewnienia należytej re prezentacji Skarbu Państwa (art. 67 § 2 k.p.c.) i skonkretyzo wania tej jednostki w orzeczeniu dla celów egzekucji sądowej (art. 1060 k.p.c.). ” (zob. wyrok SN z 13 kwietni a 1983 r., sygn. akt IV OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 11 CR 66/83 , OSNC z 1/ 1984, poz. 5). N iezasadne jest więc twierdz enie, że okoliczność, iż stro- ną pozwaną jest Prezes Sądu rozpoznającego tę konkretną sprawę, prowadzi zawsze do naru- szenia prawa do rozpoznania sprawy przez nie zawisły są d. Trzeba w tym kontekście przychy- lić się do stanowiska Sądu Najwyższego w którym stwi erdzono , że „ zarówno przepisy ustro- jowe sądownictwa, jak i judykatura jednoznacznie wskazują na brak jakichkolwiek istotnych zależności zachodzących między sędz ią – organ em (podmiotem) władzy sądowniczej – a są- dem jako jednostką organizacyjną Skarbu Państw a lub pracodawcą sędziego ” ( uchwał a z 11 września 2014 r. , sygn. akt III CZP 66/14 , OSNC 6/2015, poz. 71 ) . Akceptacja wyrażo- nych we wniesionej skardze twierdzeń na temat relacji pomiędzy uprawnieniami prezesa sądu przewidzianymi w ustawie z dnia 27 lipca 2 001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 20 2 3 r. poz. 217 , ze zm.), a treścią wydawanych przez sędziów danego sądu lub sądów podległych rozstrzygni ęć, oznacz ałaby przyjęcie, że w polskim systemie prawa fak- tycznie nie obowiązuje zasada niezawis łości sędziowskiej. Nie ma bowiem podstaw – nie wskazuje ich także skarżąc a – aby ograniczyć działanie tej zasady tylko do sytuacji, w której prezes sądu jest s troną w po stępowaniu jako przedstawiciel Skarbu Państwa. Ponadto należy przypomnieć, że przy oce nie danej regulacji uwzględnić trzeba także kontekst normatywny, w jakim ona funkcjonuje. W tym przypadku należy wskazać na art. 49 k.p.c., zgodnie z którym sąd wyłącza s ędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaj u, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bez- stronności sędziego w danej sprawie. W sytuacji, w której wyłączeniu podlegaliby wszyscy sędziowie konkret nego sądu okręgowego, w czasie, w którym była rozpoznawan a sprawa skarżącej, mógłby znal eźć zast osowanie art. 44 § 1 k.p.c., w myśl którego jeżeli sąd właściwy nie może z powodu przeszkody rozpoznać sprawy lub podjąć innej czynności, sąd nad nim przełożony wyznaczy inny sąd równorzędny . Od 7 listopada 2019 r., n a mocy art. 1 pkt 14 ustawy z dnia 4 li pca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz nie- których innych ustaw (Dz. U. poz. 1469 , ze zm. ) obowiązują nowe rozwiązania (art. 44 1 i art . 44 2 k.p. c.), które w jeszcze szerszym stopniu kształt ują w opinii społecznej przekonani e o obi ektywnym działaniu sądów i zachowaniu bezstronności w rozpoznaniu każdej sprawy, a także zapobiegają sytuacj om , w któr ych mogą wystąpić okoliczności wpływające na sw o- bodę orzekania lub stwarzające przekonanie o braku warunków do rozpoznania sprawy przez są d miejscowo właściwy w sposób obiektywny. Procedura cywilna przewiduje zatem mecha- nizmy gwarantujące rozpoznanie sprawy przez bezstronny sąd. N ależy też zauważy ć , że s ąd ma obowiązek realiz ować przepisy nakazujące skuteczną egzekucję należnych świadczeń pi eniężnych na rzecz wszystkich podmiotów. Działanie to, a więc sprawowanie władzy sądowniczej, nie ma bezpośredniego związku z reprezentacją majątkową Skarbu Pań stwa. W pr zedmiotowej sytuacji zachodzi co prawda jedność organiza- cyjna między orzekającym sądem a państwem, i tym samym także Skarbem Państwa, ale nie istnieje jedność funkcjonalna. Sąd nie działa w tej sprawie w imieniu Skarbu Państwa, lecz orzeka o ochr on ie praw strony postępowania, jak działałby wobec każdej innej strony, której prawo powinno być zgodnie z obowiązującymi przepisami zrealizowane. Sąd okręgowy re- prezentuje Skarb Państwa w ujęciu funkcjonalnym jedynie w zakresie sporów wynikających z dział alnoś ci te go sądu. Odrzucić należy także zarzut naruszenia bezstronności i niezależno- ści sądu w w ypadku orzekania w sprawie skarżące j . Ze wskazanych już powyżej powodów, a także ze względu na brak związania sędziów więzami podległości organizacyjnej oraz p o- zycję sęd ziów, jako niezawisłych podmiotów działających w ramach wymiaru sprawiedliwo- ści w syst emie sądownictwa powszechnego, nie mo żna uznać , by sąd , rozstrzygając w spra- wie dotyczącej skarżącej , orzekał w swojej sprawie. Oczywiste jest więc, że zarzut b raku bez- st ronności sądu jest w przedmiotowej sprawie bezzasadny. Należy tu ponownie przytoczyć w skazaną wyżej uchwałę SN z 11 wrześni a 2014 r. , że „[a]utorytet wymiaru sprawiedliwości wymaga zatem, aby sądy ustawow o właściwe nie unikały – bez ważnej przycz yny, wyraź nie OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 12 przewidzianej przez ustawę – rozpoznawania spraw z jakiegokolwiek powodu « niewygod- nych » lub « trudnych » ” . Wobec tego Trybunał uznał, że art. 29 w związku z art. 17 pkt 4 4 k.p.c. , w zakresie, w jakim określają właściwość miejscową sądu do orzek ania w spr awie odszkodowania z tytu- łu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia n iezgodnego z prawem, które został o wydane przez ten sam sąd są zgodne z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w s entencji. Zdanie odrębne sędz iego TK Krystyny Pawłowicz do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 wrze śnia 2023 r., sygn. akt SK 14 / 19 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Kons tyt ucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), zgłaszam zdanie odrębne do wyroku Trybunału K onstytucyjnego z 26 wrześni a 2023 r. w sprawi e o sygn. akt SK 14 / 19 . Uważam, że w niniejszej sprawie, w której TK uznał, że „ [ a ] rt. 29 w związku z art. 17 pkt 4 4 ustawy z d nia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego ( Dz. U. z 202 3 r. poz. 15 5 0 ) w zakresie, w jakim określają właściwość m iejscową sądu do orzekania w sprawie odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia nie- zgodnego z prawem, które zostało wydane przez ten sam sąd, są zgodn e z art. 45 ust. 1 Kon- st ytucji R zeczypospolitej Polskiej ” oraz umorzy ł pos tępowanie w po zostałym zakresie , powi- nien wydać postanowienie o umorzeniu postępowania z powodu braku legitymacji skargowej podmiotu skarżącego. Zgodnie z brzmieniem art. 79 ust. 1 Konstytucji: „Każdy, czyj e konstytucyj ne wolno- ści lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zas adach określonych w u stawie , wnieść skar- gę do Trybunał u Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytuc ją ustawy lub innego aktu normatywnego, na pods tawie którego sąd lub organ adm i nist racji publicz nej orzekł ostatecz- nie o jego wolnościach lub prawach alb o o jego obowiązkach określ onych w Konstytucji”. Cytowa ny przepis znajduje się w rozdziale II Konstytu cji, zatytułowanym: „Wolności, prawa i obowiązk i człowieka i obywatela”. Zatem – za chowując kons ekwencję terminolo- giczną – wyrażenie: „każdy” użyte w art . 79 ust. 1 Konstytuc ji nal eży rozumieć jako: „każdy czł owiek i obywatel”. Rozszerzan ie pojęcia „każdy” na osoby prawne l ub inne podmioty nie- będące „człowiekiem i obywatelem”, zgodn i e z dyrektywą wyk ładni systemowej Konstytucji, jest nieuprawnione. Wykład nia historyczna art. 79 ust . 1 Konstytucji prowadzi do j ednoznacznego wnio- sku, że wolą ustrojodawcy był o nadanie wyrażeniu „każdy” wyłącznie znaczenia obejmujące- go każdego człowieka i ob ywatela. Anal iza stenogramów dyskusji w toku prac przygotowaw- czych Kon stytucji dotyczących przedm iotowej regulacji nie pozos ta wia żadnych wątpliwości co do woli ustrojodawcy . W toku dyskusji nie pojawiło się żadne inne r ozumienie wyrażenia „każdy” niż każd y człowiek i obywatel (zob. tomy: VIII, X, XI, XVIII, XXXVIII, XLIV Bi u- letynu KKZN). Wyraże nie „k ażdy” zostało przez ustrojo da wcę dookreślone poprzez słowa: „czyje konstytuc yjne wolności lub prawa zostały naruszone”. Sta nowi to dodatkowe potwier- dzenie woli ustrojodawcy , aby legitymację skargową przyznać jedynie człowiekowi i obywa- OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 13 telowi. Konstyt ucyjne wolności lub prawa przysługu ją bowiem, zgodnie z tytułem rozdziału II Konst ytucji, właśnie cz łowiekowi i obywatelowi. Dodatkowe potwierdzenie intencji us t ro- jo dawcy wynika z treści art. 30 Konstytucji, zgodnie z którym źródłem wo lności i praw czło- wie ka i o bywatela jest przyrodzona i n iezbywalna godność człowieka. Zakładając racjo nalność ustrojod awcy, nie sposób uznać w tym kontekście, że zamie- rzał przyznać legi tymację skarg ową także innym podmiotom, niebędącym osobami fizycz- nymi. Gdyby rzeczywiście z amierz ał przyznać legitymację ska rg ową innym podmiotom niż człowiek i obywatel, to zapewne uczyniłby to expressis verbis . Analiza treści art. 93 ust. 2 Konstytu c ji ( „Zarządzenia są wydawane tylko na podstawie ustawy. Nie mogą one stano wić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych or az innych podmiotów”) prowadzi do wniosku, że ust rojodawca rozróżnia pojęcie obywateli od osób p rawnych i innych podmio- tów. Gdy b y ni e rozróżniał, zastosowałby wyrażenie „każdy”. Zakładając racjonalność ustro- jodawcy w zakres ie kon sekwencji terminologicznej, n ie sposób przyjąć, że w jednym przepi- sie zbiorc zo określa wszystkie podmioty (zarówno obywatel i jak i osoby prawne oraz inne p odmi oty) wyrażeni em „każdy”, a w innym przepisie tego samego aktu normatyw nego doko- nuje precyzy jnego rozróżnienia tych podmiotów. Analiza np. art. 203 czy art. 216 ust. 2 Kon- sty tucji pozwala na stwierdzenie, że ilekroć ustrojodawca ma taki zamiar, to prec y zuje , o ja- kie pod mioty mu chodzi poprzez konkretne nazwanie tych podmiotów . Na poziomie ustawo wym od zwierciedleniem woli ustrojod awcy, aby legitymację skargową przyznać jedynie osobom fizycznym, jest art. 80 u.o.t.p.TK norm ujący możliwość zastrzeżenia ni e ujaw niania danych osobowych skarżącego. Dane osobowe niewątpliwie ma tylko osoba fizyczna, nie zaś po dmiot zbiorowy. Analiza wypow iedzi doktryny, w szczególności w formie koment arzy do art. 79 ust. 1 Konstytucji, prowadzi do wniosku, że w komentarzach tyc h pod kreśla się fa kt umieszczenia art. 79 ust. 1 Konstytucji w rozdziale II normującym kwestie w olnośc i, praw i obowiązków człowi ek a i obywatela, z czego zdaniem przedstawicieli doktryny jednoznacznie wynika, że „pojęcie «każdy» użyte w tym rozdziale, jeśl i nic innego z prz episu nie wynika, odnosi się właśnie do każdej osoby fizy cznej” (J. Trzciński, M. Wi ącek, komentarz do art. 79 Ko nstytu- cji, w: L. Garlicki, M. Zubik (red.), Kon stytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz , t. II, Warszawa 2016, s. 896 - 89 7 ). J ednakże doktr yna rozszerza pojęcie „każdy” na inne podmioty niebędące osobami fizycznymi. P oczątk owo takiemu rozszerzaniu ni e towarzyszyła wnikliwa argumentacja, lecz niejak o automatycznie stwierdzano, że legitymację ska rgową należy rów- nież przyznać p o dmio tom zbiorowym . Przykładowo można tu wskazać wypowiedź L. Garlic- kiego, który stwierdził, że „podmi otem prawa występowania ze sk argą konstytucyjną jest „każdy”. Oznacza to uję cie skargi jako prawa człowieka, a nie obywatel a, co jest zdecydowa- nie trafne, bo s zereg praw i wolności konstytucyjnych też jest w taki sposób ujętych. Podmio- tami uprawniony mi mog ą być przy tym nie tylko osob y fizyczne, ale też organizac je, stowa- rzyszenia , partie polityczne, inne osoby prawne prawa cywilnego, a może nawet – prawa p u- blic znego, o ile tylko mogą być podmiotami określonych praw czy wolności, o których mowa w kons tytucj i. Punktem wyjścia dla określ enia podmiotowego zakresu ska rgi konstytucyjnej jest bowiem określenie podmiotowego zakresu konstytucyjnych praw i wolności” ( L. G arlic- ki, Tryb unał Konstytucyjny w projekcie Komisji Konstytucyjnej Zgr omadzenia Narodowego , „Pańs two i P rawo” 1996, nr 2, s. 1 3 - 14. Zgodnie z informacją zamieszczoną na s. 3 : „Artykuł stanowi dopracowaną wersję referatu przedstawionego w dniu 10 I 199 6 na Zgromadzeniu Ogólnym TK i przyjmujący za podstawę stan prac nad projek tem Komisji Konstytuc yjnej z dnia 6 XII 1995. Opinie i p oglądy przedstawione w artykule wyrażają wyłącz nie stanowisko jego autora”). W miarę upływu cz asu i utrwalania się praktyki r o zsze rzania zakres u podmio- towego skargi konstytucyjnej, w komentarzach do a rt. 79 ust. 1 Konstyt ucji a rtykułowano stosowną argument ację (zob. J. Trzciński, M. W iącek, komentarz d o art. 79 Konstytu cji, dz. cyt., s. 897 - 898). OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 14 Chociaż w orzecznic t wie Trybunału Kon stytucyjnego, praktycznie od początku orze- kania w sprawac h zainicjowanych skar gą kon stytucyjną, utrwaliło się r oz szerzające rozumie- nie wspomnianego wyrażenia „k ażdy” jako obejmującego nie tylko osoby fizyczn e, lecz także osoby prawne, to j edna k nie towarzy szy temu wnikliwsze uzasadnienie prawne. Co więcej, probl em ten nigdy nie był przedm iotem głębszej analizy Tryb un ału Konstytucyjnego. Przy- znanie legitymacji ska rgowej podmiotom niemającym statusu „człowieka i obywatela” nastę- powało i nada l nas tępuje niemal automatycznie, prawem wcześniejszej praktyki orzecznicze j. Orzekając w sprawi e pier wszej skargi konstytucyj nej, w której podmiotem skarżącym była spółka z ogra niczoną odpowiedzialnością, Trybunał (w składzi e pięciu sędziów) – i tylko prz y oka zji analizy z asady równości – błędnie wywiódł, że podmiotem uprawniony m do wniesienia skarg i jest nie tylko osoba fizyczna, le cz także osoba prawna. Stwierdził mianowi- cie, co następuje: „Z użytych przez ustrojodawcę okre śleń odnoszących się do zakresu pod- m iotowego kons tytucyjnych wolności, praw i obowiązków najszerszy zakres mają niewątpli- wie takie określenia jak «w szyscy» (w u ży ci u rzecz. «ogół osób» – Słownik języka polskiego, Warszawa 1984, t. III, s. 776), «nikt» («żaden człowiek, żadna osoba» – Sł o wnik języka pol- sk iego, Warszawa 1984, t. II, s. 379) i «każdy» (w użyciu r zeczowym «każdy poszczególny człowiek» – Słownik język a polskiego, Warszawa 1984, t. I, s. 906). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego w obecnym składzie, skoro ustrojodawca użył w nowe j Kon stytucji RP, w odniesieniu do zakresu podmiotowego zasady równości, ok reśleń «wszyscy» i «nikt», a nie innych stosowanych w te kście konstytucji określeń (np. «obywatel», «człowiek»), nie można twierdzić, jak to miało miejsce pod rządami art. 67 ust. 2 prze pisów konstyt ucyjnych, że za- sada ta stosuje się dzisiaj jedynie do oby wateli. Przyjąć raczej należy, że zakres podmiotowy za sa dy równości rozciągnięty został w art. 32 na «ogół osób», objął więc tak osoby fizyczne jak i prawne. Umieszczenie przepisu w y raża jącego zasadę równości w rozdziale II konstytucji zatytułowanym «Wolno ści, prawa i obowiązki człowieka i obywatela» nie może m ieć tutaj rozstrzygającego znaczenia. Skoro bowiem przepis konstytucji z językowego punktu widze- nia nie budzi wątpliwości, ar g umen tum a rubrica (argument odwołujący się do systematyki ustawy zasadnicz ej) powinien ustąpić. Poza tym w odniesieniu do postan ow ień Konstytucji RP w doktrynie został wyrażony pogląd, że np. określenie «każdy» w kontekście art. 79 ust. 1, zamieszczonego r ówni eż w jej rozd ziale II, a stanowiącego, że: «każdy, czyje konsty- tucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo (...) wn ieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego (...)», powinno być rozumiane szeroko, co pozwala np. na nadanie dalszego biegu skar d ze k onstytucyjnej wniesionej nie tylko przez osobę fizyczną, ale także oso bę prawną” (wyrok TK z 24 lutego 1999 r., sygn. SK 4/9 8, OTK ZU nr 2/1999, poz. 24). Trybunał Konstytucyjny w dalszej części swego uzasadnienia argumentował, że: „[k]westia zakresu p odmi otowego zasady równości wyrażonej w art. 32 nabiera szczególnego znacz enia przy orzekaniu w sprawach skarg konstytucyjnych. Z jednej strony bowiem termin «każdy» użyty w art. 79 ust. 1 nie budzi wątpliwości w tym sensie, że obejmuje on nie ty lko osoby fizy czne, ale także osoby prawne. Gdyby teraz – z drugiej strony przyjąć, że podmioty korzystające z legitymacji do wszczęcia po st ępowania na skutek skargi konstytucyjnej należy traktować inaczej w zakresie równości wobec prawa, to takie rozumien ie omawia n ej z asady mogłoby budzić poważne wątpliwości” (tamże). W kontekście zacyto wanego poglądu Trybunału Konstytucyjnego należy zwróci ć uwagę, że nawet na gruncie przytoczonych słownikowych znaczeń przez termin „każdy” ro- zumie się „każdy poszczególny c złowiek”. Wbre w temu, przytoczonemu przez siebie rozu- mieniu słownikowemu, pięcioosob owy skład Trybunału Konstytucyjnego, orzekający w spra wi e o sygn. SK 4/98, stwierdził, że zakres terminu „każdy” obejmuje każdą osobę fi- zyczną i każdą osobę prawną, a należ y zignoro w ać a rgumentum a rubrica . Nie sposób zgo- dzić się z takim rozumowaniem. OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 15 Nie jest argumentem prawnym okoliczność utylitarna, że ro zs zerzająca wykładnia uzasadniona jest tym, iż szerokie rozumienie terminu „każdy” „pozwala np. na nadanie dal- szego bi egu skard z e ko nstytucyjnej wniesionej nie tylko przez osobę fizyczną, ale także prze z osobę prawną”. Nie sposób przy tej okazji nie zauważ yć , że w obowiązującej Konstytucji brak jest analogicznych do przewidzianych dla „człowieka i obywatela” procedur, któ re w zbli ż ony sposób pozwalałyby na ochronę praw podmiotów zbiorowych. Nie jest jedn ak dobrym rozwiązaniem w tej sytuacji wtłaczanie nieja ko „na siłę” podmiotów zbiorowych w procedury przewidziane dla „człowieka i obywatela”. Oznaczałoby to w praktyce poza kon- stytuc y jne przyznanie tym podmiotom zbiorowym de facto praw i wolności zastrzeżon ych konstytucyjnie tylko dla „człowieka i obywatela”. W istocie zamazuje to, a nawet niszczy, sens skargi konstytucyjnej. Tylko odpowiednia zmiana przepisów konstytucyjnych mogłaby o dpow iedzieć na wynikającą z praktyki potrzebę objęcia ochroną podmiotów zb iorowych za pomocą skargi konstytucyjnej. Gdyby został p oszerzony zakres podmiotowy skargi poprzez wskazanie konkretnych podmiotów, którym przysługuje legitymacja skargowa, wówczas w spo sób jednoznaczny usunęłoby to wątpliwości co do tej kwestii. W obecny m stanie prawnym Trybunał Konstytucyjny powini en zwróc i ć uwagę na możliwość szerszego wykorzystania możliwości wnoszenia wniosku przez podmioty określo- ne w art. 191 Konstytucji. W w ielu wypa d kach pozwalałoby to na uruchomienie trybu kontro- li przed Trybunał em bez ko nieczności uciekania się do skargi konstytucy jn ej. R ozwiązanie problemu braku procedur przeznaczonych dla podmiotów zbiorowych analogicznych do skargi konstytuc y jnej czeka na swe pilne rozwiązanie, np. przez konstytu- cyjne rozszerzenie jej zakres u podmiotowego. Ma to swoje znaczenie wobec znacznej l ic zby skarg konstytucyjnych wnoszonych do Trybunału Konstytucyjnego przez podmioty zbiorowe. W obecnej sytua cji sam T r ybunał przyzna je zdolność skargową osobom prawnym, ale jest zmuszony do ka żdorazoweg o decydowania, którym osobom prawnym przyznać tę zdoln oś ć, a którym tej zdolności odmówić. Zgodnie z wykształconą praktyką orzeczniczą Trybunał Konstytucyjny zasa dniczo pr z yznaje taką zd olność podmiotom prywatnym, a odmawia pod- miotom publicznym, czym w pra ktyce tworzy pozakonstytucyjną procedurę rozróżniania po dmiotów legitymowanych i nielegitymowanych do wniesienia skargi konstytucyjnej. Ana- liza orzecznictwa Trybu nału Kons t ytucyjnego w o dniesieniu do kwestii legitymacji skargo- wej podmiotów zbioro wych prowa dzi do wniosku, że na tym tle niejednokrotnie ujawniał a się różnica zdań, w szczególności co do legitymacji skargowej podmiotów publicznych. Aby uzasadnić możliwo ść przyzn a nia legitymacj i skargowej podmiotom publicznym, zaczęto do- konywać rozróżni enia na sf erę imperium i sferę dominium tych podmiotów. To jeszc ze bar- dziej komplikuje kwestię decyzji, któremu podmiotowi przyznać legitymację skargową, a któremu jej odmó wić. Ze w z ględu na brak podstawy prawnej, a jedynie powoływanie się na wypracowywane w orzeczn ictwie kryteria, za pomocą których przyznawana jest lu b nie jest przyznawana legitymacja skargowa podmiotom prawa publicznego, może dochodzić do nie- równego trakto wania tyc h podmiotów. W sytuacji podmiotów zb iorowych, w tym osób prawnych, za jedynych up rawnionych do wniesienia skargi konstytucyjnej można b y uznać osoby fizyczne, będące właścicielami akcji, udziałów, wkładów itp . indywid u alnych tytułów prawnych. I tylko takie osoby mogł y- by w zgodzie z Konstytuc ją – o ile udowodnią, że ostateczne decyzje p odjęte wobec tych podmiotów zbiorowych, w których posi ad ają tytuły prawne, naruszają ich wolności i prawa konstytucyjne – wnieś ć skargę k onstytucyjną. Konieczna jest w tym wypadku jednak odpo- wiednia zmiana przep isów konstytucyjnych, które powinny taką możl iwość przewidywać. W obecnym stanie prawnym jest to ni em ożliwe. Biorąc pod uwagę powyższe uważam , że Trybunał powini en stwier dzić, iż skarż ąca . nie posiada legitymacji skargowej, czego skutkiem jest konieczno ść umorzenia niniejszego OTK ZU A/2023 SK 14/19 poz. 76 16 postępowania na podst awie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK w związku z art. 79 ust. 1 Konstytu- cji z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku. Z tych względów zgłosiłam zdanie odrębne.