P 19/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 6 sierpnia 2020 r. Pozycja 32 WYROK z dnia 16 lipca 2020 r. Sygn. akt P 19 /19 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Bartłomiej Sochański – przewodniczący Leon Kieres – sprawozdawca Krystyn a Pawłowicz Justyn Piskorski Rafał Wojciec howski , po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ), na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 lipca 2 020 r., pytania prawnego S ądu Rejonowego w Sokółce : czy art. 89 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2019 r. poz. 821 , ze zm.) w zakresie, w jakim przewiduje odpowiedzialność osób mających obowiązek opieki lub nadzoru nad małoletnim do lat 7 za przebywanie m ałoletniego na drodze public znej lub na t orach pojazdu szynowego, jest zgodny z art. 2, art. 48 ust. 1 i art. 52 ust. 1 Konstytucji, o r z e k a : Art. 89 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 20 19 r. poz. 821, ze zm. ) w związku z art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 20 cze rwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 20 20 r. poz. 1 10 , 284, 568 , 695 i 1087 ) w zakresie, w jakim przewiduje odpowiedzialność osób mających obowiązek opieki lub nadzoru nad małoletnim do la t 7 za prz ebywanie małoletnieg o na drodze publiczn ej, jes t zgodny z zasadą p oprawnej legislacji, wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. P onadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organ izacji i tr ybie postępowania pr zed Trybunałem Konst ytucyjn ym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło większością głosów. * Sentencja została ogłoszona dnia 2 8 lipca 2020 r. w Dz. U. poz. 1307 . OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 2 U Z A S A D N I E N I E I 1. Zgodnie z art. 89 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 201 9 r. poz. 821, ze zm.; dalej: k.w.), „K to, mając obowiązek opieki lub nadzoru nad małoletnim do lat 7, dopuszcza do przebywania małoletnieg o na drodze publicznej lub na torach pojazdu szynowego, podlega karze grzywny albo ka rze nagany”. 2. Sąd Rejono wy w Sokółce, II Wydzia ł Karny (dalej: sąd p ytający), postanowien iem z 26 czerwca 2019 r. zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem pr awnym, czy art. 89 k.w. w zakresie, w jakim przewiduje odpowiedzialność osób mających obowiązek opieki lub nadzo ru na d małoletnim do lat 7 za przebywanie ma łoletniego na drodze publicznej lub na torach pojazdu szynowego, jest zgodny z art. 2, art. 48 ust. 1 i art. 52 ust. 1 Konstytucji. 2.1. Pytanie prawne zostało zadane w związku z następ ującą spraw ą rozpoznawaną p rzez sąd pytający: Do sądu pytającego 20 m arca 2019 r. wpłynęły w nioski o ukaranie dwóch kobiet za wykroczenie z art. 89 k.w. popełnione poprze z dopuszczenie do poruszania się przez ich małoletnie dzieci wiejską drogą publiczną bez opieki. Obwinione w tok u pos tępowania podniosły, że w czasie objęt ym wnioskami dzieci pozostawały na drodze publicznej pod opieką osób dorosłych. 2. 2 . Uzasadnienie pyt ania prawnego sąd pytający rozpoczął od wykładni art. 89 k.w. Zdaniem sądu pytającego , z brzmienia tego przepisu wyni ka, że „dziecko do lat 7 nie może prz ebywać na żadnej części drogi, w tym na chodniku i drodze przeznaczonej wyłącznie dla pieszych, przy t ym wynika stąd wprost również zakaz przebywania dziecka do lat 7 w samochodzie, tramw aju, pociągu, autobusie, wó zku d la dzieci, furmance, rowerze, cz y jak imkolwiek innym pojeździe”. Poprzez zwrot „dopuszcza” należy rozumieć zezwolenie na coś, przystanie na coś, nieprzeszkodzenie czemuś, zaakceptowanie czegoś. „Przebywanie” oznacza zaś znaj dowanie się w jakimś miejsc u, po zostawanie gdzieś, spędzanie gdz ieś c zasu. „ Dopuszczenie do przebywania ” może więc wiązać się zarówno ze skierowaniem małoletniego w określ one miejsce, jak też niereagowanie m na fakt jego tam przebywania lub z reagowaniem w sposób niewystarczający. W opini i sądu pytającego, w ykładnia literaln a art. 89 k.w. „wskazuje na to, iż każdorazowy pobyt małoletniego do lat 7, niezależnie czy dzieje się to pod nadzorem/opieką jego rodziców lub opiekunów, na drodze publicznej lub torach pojazdu szynowego powoduje konie czność pociągnięcia do odpowiedzialno ści osób, na których spoczywał w dany m momencie obowiązek opieki lub nadzoru nad tym dzieckiem”. Przep is ten „jest wykroczeniem z zagrożenia abstrakcyjnego, a więc do wypełnienia jego zna mion nie jest wymagane zagr ożeni e realne dla bezpieczeństwa ruch u, cz y też możliwości jego wystąpienia, a z jego treści wprost wynika, iż przebywanie małoletnich do lat 7 we wskazanych miejscach jest zawsze niebezpieczne”. Sąd pytający zwrócił uwagę, że w doktrynie prezentowany jes t pog ląd, że wykładnia art. 89 k.w. powinn a uwzględniać art. 43 ust. 1 i 3 u stawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – P rawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2 018 r. poz. 1990, ze zm. ; dalej: p.r.d. ). Zgodnie z tym przepis em , dziecko w wieku do 7 lat może korzystać z dro gi ty lko pod opieką osoby, któ ra osiągnęła wiek co naj mniej 10 lat , przy czym nie dotyczy to strefy zamieszkania i drogi przeznaczonej wyłącznie dla pieszych (które wobec tego nie mogą być miejscem popełnienia wykroczenia z art. 89 k.w.). OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 3 Jednak, zdaniem sądu pytającego, „ do tej pory nie został u gruntowany żaden pogląd, ani doktryny ani judykatury, w oparciu o który można byłoby przyjąć jednoznac zne stanowisko w tej materii. Wypowiedzi komentatorów w lakoniczny sposób (niemal pom ijając ten problem) odnoszą się do czynności sprawczej czynu z a rt. 8 9 kodeksu wykroczeń, czyniąc tym samym swoje spostrzeżenia za niewystarczające dla rozstrzygnięcia nin iejszej sprawy ” . Sąd pytający zwrócił uwagę, że podobnych wątpliwości interpretacyjny ch nie budził obowiązujący do 31 grudnia 197 1 r. art. 24 pkt 10 usta w y z dnia 27 listopada 1961 r. o bezpieczeństwie i porządku ruchu na drogach publicznych (Dz. U. Nr 53, poz. 295), zgodnie z którym ten, kto będąc zobowiązanym do sprawowania pieczy nad ni eletnim, pozostawia wbrew p rzepi sowi art. 12 ust. 3 nieletniego do la t 7 bez opieki na drodze (ulicy), podlegał karze grzywny do 4500 złotych. 2. 3 . Uzasadnienie zarzutów niezgodności art. 89 k.w. ze wskazanymi przez sąd pytający przepisami Konstytucji obe jmowało następujące element y: N a ruszenia a rt. 2 Konstytucji ( zasady demokraty czne go państwa prawnego ) sąd pytający upatr y wał w tym, że zakaz wynikający z art. 89 k.w. „ jes t oczywiście sprzeczny z pozostałymi przepisami polskiego systemu prawnego regulujący mi sposób wychowania dzieci i sp rawowania pieczy nad nimi, ale równi eż z zasadami doświadczenia życiowego ” . Narusza to jednocześnie zasadę spójności systemu prawnego, poni eważ powoduje bezprawność i karalność czynów, polegających na wykonywaniu prawnych ob owiązków przez rodziców (op iekun ów) względem dzieci (jako przykład s ąd pytający podał obowiązki wynikają ce z art. 95 i art. 96 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rod zinny i opiekuńczy, Dz. U. z 2019 r. poz. 2086, ze zm. oraz z art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o syste mie oświaty, Dz. U. z 2019 r. poz. 1 481, ze zm. , obowiązującego do 31 sierpnia 2017 r. ). „ Taki stan tworzy sytuację, w której niemożliwym s taje się wychowanie należyte dziecka zgodnie z ob owiązującym stanem prawnym bez popeł nienia czynów karalnych, tj . w t ym wypadku bez wychodzenia dziecka na drogi publiczne przez pierwsze 7 lat jego życia. Rodzice/opiekunowie dziecka realizują pełnię znamion wykroczenia z art. 89 kodeksu wykroczeń już właściwie w czasie powrotu noworod ka do domu ze szpitala po jego pr zyjśc iu na świat ” . Zdaniem sądu pytając ego, w ten sposób „ podstawowa komórka społeczna, jaką jest w ramach Polski rodzina, została pozbawiona m ożliwości realizacji fundamentalnych praw i swobód, jakimi są prawo do wychowania dzi eci zgodnie z przekonaniami rodz iców (art. 48 ust. 1 Konstytucji (… ) oraz swoboda poruszania się (art. 52 ust. 1 Konstytucji (… ) ” . Dodatkowo sąd pytający wskazał, że art. 89 k.w. narusza zasady techn iki prawodawczej, zgodnie z którymi znamiona czynu zabro nionego powinny być określo ne w przepisach karnych w sposób wyczerp ujący (por. § 75 ust. 1 załącznika do rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki prawo - dawczej”, Dz. U. z 2016 r. poz. 283). 2. 4 . W końcowej c zęści pytania prawnego sąd pytaj ący oświadczył , że „ od odpowiedzi Trybunału Konstytucyjnego na zadane pytanie prawne zależy ustalenie winy obu obwinionych za popełnienie w ykroczenia opisanego w art. 89 kodeksu wykroczeń, bądź stwierdzenie jej braku, o ile faktycznie dzieci przebywał y na drodze publicznej pod opieką obw i nionych lub innych osób sprawujących nad nimi pieczę ” . 3. Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie z 2 wrze śnia 2019 r. poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu w sprawie pytania pr awnego. OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 4 4. Prokurator Gene ralny (dalej: Prokurator) w piśmie z 8 października 2019 r. wniósł o umorzenie postępowania z powodu niedopuszczalności wydania wyroku na podsta wie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po stępowania przed Trybunałem Kons tytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ; dalej: ustawa o organizacji TK). W opinii Prokuratora, sąd pytający oparł zarzuty niekonstytucyjnoś ci art. 89 k.w. wyłącznie na wykładni języko wej tego przepisu. Byłoby to zaś właściwe tylko wówczas, gdyby taki sam r ezultat został osiągnięty w drodz e zastosowania pozajęzykowych met od wykładni, w szczególności wykładni systemowej. Tymczasem wykładnia jęz ykowa art. 89 k.w. doprowadziła w niniejszej sprawie do nadania zakwestionowanej norm ie „cech absurdalności”. Pr okura tor podkreślił, że sąd pytający, „pomijając przy interpretacji kwestionowanego przepisu wykładnię systemową, nie dostrzegł (…), że przepis ów nie znajduje się w normatywnej próżni[,] lecz funkcjonuje w odpowiednim otoczeniu normatywnym i oceniony w ty m oto czeniu – przy przyjęci u wewnętrzn ej spójnośc i systemu prawnego i w oparciu o założenie o racjonalnym ustawodawcy – jest normą jasną, spełni ającą wymogi stawiane przez wskazane w petitum pytania prawnego wzorce kontroli konst y - tucyjnej”. Odnosząc się z aś do podniesionego prze z sąd pytając y zarzutu nar uszenia przez art. 89 k.w. zasad techniki prawodawczej, Prokurator Generalny stwierdził, że na kazu „precyzyjnego ujęcia znamion czynu zabronionego nie należy traktować jako wymogu totalnej ich precyzji”. Oc zekiw anie, aby ustawodawca w ustawie opisał każde możliwe zachowanie realizujące znamiona typu czynu zabronionego, prowadziłoby bowiem do zaprze czenia abstrakcyjnego i ogólnego charakteru normy prawnej. Zdaniem Prokuratora Gener alnego, pytanie prawne n ie spełn ia przes łanki funkcjonalnej. Sąd pytający ma bowiem możl iwość rozstrzygnięcia toczącej się przed n im sprawy bez konieczności uzyskania wyro ku Trybunału Konstytucyjnego (z zastosowaniem wykładni językowej i systemowej zakwest ionowanego przepisu) . 5 . W piś mie z 1 8 grudnia 2019 r. Podsekr etarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości (dalej: MS) przedstawił w imieniu Ministra Sprawiedliwości info rmacje w sprawie wykładni art. 8 9 k.w . W jego opinii, popełnienia wykroczenia określo nego w tym przepisie można dopuś cić s ię tylko przez zaniechanie wykonywania nadzoru (opieki ) nad dzieckiem albo przez niewy - starczający poziom tego nadzoru (opieki). Nie je st natomiast uprawniona taka interpretacja, która pozwalała by na pociągni ę cie do odpo wiedzialności rodzica (opie kuna) w oderwaniu od prawidłowości w y konywania nadzoru (opieki). Podsekretarz Stanu w MS dodał, że „ewentualne wątpliwości, analogiczne do tych zgłoszonych przez Sąd Rejonowy w Sokółce[,] mogłaby rozwiać zmiana przepisów pr awa po legająca na dodaniu w jego końco wej części, po przecinku sformu ł owania «bez opieki lub nadzoru» ” . Równocześnie Podsekretarz Stanu w MS wyjaśnił, że Ministerstwo Sprawiedl iwości nie dysponuje danymi statystycznymi w zakresie stoso wania art. 89 k.w. 6 . Ma rszałek Sejmu w piśmie z 20 grud nia 2019 r. przedstawił w imien i u Sejmu stanowisko, że art. 89 k.w. w zakresie, w jakim przewiduje odpowiedzialność osób mających obowiązek opieki lub nadzoru nad małoletnim do lat 7 za przebywanie małoletniego na drodze pub licznej, jest zgodny z art. 2, a rt. 48 ust. 1 i art. 52 ust. 1 Konstytucji, a postę - powanie w pozostałym zakresie powinno zostać umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy o organizacji TK z powodu niedopuszczalności wydania wyroku. OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 5 6 .1. W ramach ana lizy formalnoprawnej wniosk u Mar szałek Sejmu stwierdził, że p ytanie prawne nie spełnia przesłanki funkcjonalnej w zakresie odnoszącym się do dopu - szczenia do przebywania ma łoletniego na torach pojazdu szynowego. Art. 89 k.w. w tej części nie może więc być p rzedmiotem kontroli Trybuna łu Ko nstytucyjnego. 6 .2. Zdaniem Marszałka Sejmu, pytanie prawne opiera się na „rażąco wadliwej” wykładni art. 89 k.w. z pominięciem art. 43 p.r .d. Skoro prawo o ruchu drogowym „zezwala na przebywanie małoletniego do lat 7 na dro dze publicznej pod opieką o soby, która osiągnęła wiek co na jmnie j 10 lat, to tym samym na podstawie art. 89 k.w. nie może odpowiadać obowiązany do opieki lub nadzoru nad m ałoletnim do lat 7, który dopuścił do takiego przebywania. Zasada niesprzeczności sys temu prawnego wyklucza bowi em ka ranie za coś, co jest prawe m dozwolone”. Wbrew twierdz eniom sądu pytającego, przewidziana w art. 89 k.w. odpowiedzialność wykroczeniowa „ni e ma charakteru totalnego” (nie przewiduje karania za dopuszczenie do przebywania mał oletniego do lat 7 na drodz e pub licznej w każdym bez wyjątk u wypadku). Marszałek Sejmu zwrócił uwagę, że wykładnia art. 89 k.w. z uwzględnieniem art. 43 ust. 1 i 3 p.r.d. jest prezentowana w doktrynie. Wobec tego „sąd pytający miał możliwość skorzystania z zawartych tam wskazówek i dokon ania prawidłowej wykładni k westio - nowanego art. 89 k.w.”. Ponadto stanowisko Marszałka Sejmu zawiera omówienie wybrane j literatury doty - cząc ej art. 89 k.w. 7 . Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego w piśmie z 10 stycznia 2020 r. w imieniu Sądu Najwyższego o świa d czył , że Sąd Najwyższy n ie rozstrzygał spr aw o czyny z art. 89 k.w. Dodatkowo wyjaśnił, że w orzecznictwie sądów powszechnych wykrocz enie to wystę - puje rzadko – o gólnie dostępny jest tylko j eden wyrok (wyrok Sądu Okręgowego Warszawa - Praga w Warszawie z 5 p aździernika 2016 r., sy gn. akt VI Ka 888/16, Lex nr 2150244). II Zgodnie z art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o org anizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. po z. 2393 ), Trybunał może rozpo znać pytanie prawne na posie dzeniu niejawnym, jeżeli pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie stanowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia. Trybunał uznał, że w niniejszej sprawie przesłank a ta została spełniona. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Dopuszczalny zakres orzekania merytorycznego. 1.1 . Sąd Rejonowy w Sokółce, II W ydział Karny (dalej: sąd pytający), w petitum pytania prawnego z 26 czerwca 2019 r. zwrócił się do Try b unału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności art. 89 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2019 r. poz. 821, ze zm.; dal ej: k.w.) w zakresie, w jakim przewiduje odpowiedzialność osób mających obowiązek opieki lub nadzoru nad małolet nim d o lat 7 za przebywanie małoletniego na drodze publicznej lub na torach pojazdu szynowego, z art. 2, art. 48 ust. 1 i art. 52 ust. 1 Konstyt ucji. OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 6 1.2 . Tak określony zakres zaskarżenia wzbudził wątpliwości Trybunału Konstyt u - cyjnego pod względem spełnien ia w y mogów wynikających z Konstytucji oraz ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjny m (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ; dalej: ustawa o organizacji TK). Przesłanki te był y wielokrotnie analizowane w o rzec z nictwie Trybunału Kon sty - tucyjnego (por. wśród najnowszych orzeczeń np. wyrok z 6 marca 2019 r., sygn. P 20/16, OTK ZU A/2019, poz. 11, cz. III, pkt 1 uzasadnienia). Na potrzeby niniejszej sprawy wystarczy więc tylko przyp omnieć, że w świetle art. 193 Kons t ytucji pytanie prawn e może być zadane wyłącznie przez sąd (tzw. przesłanka podmiotowa). Jego przedmiotem powinna być zgodność aktu normatyw nego z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzyna - rodowymi lub ustawą (tzw. przes łanka przedmiotowa). Od odpowi edzi na pytanie prawne m usi zależeć ro zstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem pytającym, na tle której zwrócił się on do Trybunału Konstyt ucyjnego (tzw. przesłanka funkcjonalna; por. także art. 52 ust. 2 pkt 5 ustawy o o rganizacji TK). Dalsze warunk i fo r malne pytań prawnyc h wynikają z art. 5 2 ustawy o organizacji TK. Pytanie prawne powinno mieć formę postanowienia ( por. art. 52 ust. 1 ustaw y o organizacji TK). Musi zawierać: – „wskazanie sądu, przed którym toczy się pos tępowanie w sprawie, oraz ozna czen i e sprawy ” (art. 52 ust. 2 pkt 1 ustawy o organizacji TK); – „wskazanie organu, który wydał kwestionowany akt normatywny” (art. 52 ust. 2 pk t 2 ustawy o organizacji TK); – „określenie kwestionowanego aktu normatywnego lub jego części” (art. 52 ust. 2 p kt 3 ustawy o organizacj i TK); – „sformułowanie zarzutu niezgodności z Konstytucją, ratyfikowaną umową między - na rodową lub ustawą kwestionowanego aktu normatywnego oraz jego uzasadnienie, z powo - ła niem argumentów lub dowod ów na jego poparcie” (art. 52 ust. 2 pkt 4 ustawy o organi zacji TK); – „ wyjaśnienie, w jakim zakresie odpowiedź na pytanie może mieć wpływ na roz strzy gnięcie sprawy, w związku z kt órą pytanie zostało prze dstawione” (art. 52 ust. 2 pkt 5 ustawy o organiza cji TK) . Do pytania prawnego dołącza s ię a k ta sprawy, w zwią zku z którą zos tało przed - stawione ( por. art. 52 ust. 3 ustawy o organizacji TK). 1.3 . Po pierwsze, wątpliwość budzi wskaza ny w petitum pyta nia prawnego przedmiot kontroli . 1.3.1. Sąd pytając y oświadczył, że „ od odpowiedzi Trybunału Ko nsty t ucyjnego na zad ane pytanie pr awne zależy ustalenie winy obu obwinionych za popełnienie wykroczenia opisanego w art. 89 kodeksu wykroczeń, b ądź stwierdzenie jej braku, o ile faktycznie dzieci przebywały na dr odze publicznej pod opieką obwinionych lub i nnyc h osób sprawując ych nad nimi pi eczę”. Wobec tego nie ulega wątpliwości, że rozważa on możliwość zastosowania jednej z dwóch regulacji : – art . 89 k.w. samodzielnie (rozumianego jako przepis zupełny , podlegaj ący wyłącznie wykładni językowej ) albo – art. 89 k .w. w związku z art. 4 3 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 20 20 r. poz. 1 1 0, ze zm.; dalej: p.r.d.; sąd pytający wskazywał jako możliwy przepis odesłania także art . 4 3 ust. 3 p.r.d., jednak nie ma on w praktyce znac z enia dla stanu faktycznego pytania prawnego , w którym problematyczne jest nie miejsce popełnienia wykroczenia, lecz znaczenie sprawowania o pieki nad małoletnim przebywającym na drodze publicznej, Trybuna ł Konstytucyjny pominął go więc w dalszych rozwa żani a ch ). Każda z t ych opcji m a – zdaniem sądu pytającego – pewne mankamenty. OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 7 Samodzielnie ujmowany art. 89 k.w. ma wady „merytoryczne” – sfor mułowany na jego podstawie zakaz jest absurdalny, bo wyklucza mo żliwość przebywania małoletnich do lat 7 na drod ze p u blicznej nawet pod opieką lub nadzorem innych osób, godząc tym samym w art. 2, art. 48 ust. 1 i art. 52 ust. 1 Konstytucji . Rekonstrukcja odpowiedzialności na podstawie art. 89 k.w. w związku z art. 4 3 ust. 1 p.r.d. nie budzi taki ch zastrzeżeń, lecz – w o pinii sądu pyta jącego – sprzeciwiają się jej zasady techniki prawodawczej . Zgodnie z § 75 ust. 1 załącznika do rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki pr awodawczej” (Dz. U. z 2016 r. poz. 283; dalej: z asad y techniki prawo dawczej) , znamiona czynu zabronionego powinny być unormowane w sposób wyczerpujący w przepisie karnym , bez odesłania do inny ch ustaw. 1.3.2. Trybunał Konstytucyjny musiał w związku z po wyższym już na wstępie ustalić, co jest dopuszczal nym w sprawie przedm iotem kontroli (art. 89 k.w. jako prze pis zupełny czy art. 89 k.w. jako przepis odsyłający do art. 4 3 ust. 1 p.r.d.). Zgodni e z utrwalonym orze - cznictwem Trybunału, nie może on oceniać me rytorycznie zarzutów opartych na „niepełnej bądź w adli w ej wykładni za skarżonych prz episów przez sądy powszec hne” (por. – wśród pierwszych tego typu orzeczeń – np. postanowienie z 27 kwietnia 200 4 r., sygn. P 16/03, OTK ZU nr 4/A/2004, poz. 3 6 , cz. II, pkt 1 uzasadnienia, a ostatnio np. postanowienie z 11 lipc a 2019 r., sygn . P 18/17, OTK ZU A/2019, poz. 5 0 , cz. II, pkt 1.3 uzasadnienia). 1.3.3. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że – wbrew twier dzeniom sądu pytającego – w relewantnym dla niniejs zej spraw y zakresie jedynym prezentowanym w orzecznictwie spo sobe m wykładni art. 89 k.w. jest jego wykładnia systemowa (tj. z uwzględnieniem art. 4 3 ust. 1 p.r.d.). Przykładem może być następująca wypowied ź: „Komentowany przepis [art. 89 k.w.] w prowadza odpowiedzia lność za złamanie zakazu określonego w art. 43 p.r.d ., k t óry stanowi, ż e dziecko w wi eku do 7 lat może korzystać z drogi tylko pod opieką osoby, która osiągnęła wiek co najmniej 10 lat. Powyższe n ie dotyczy strefy zamieszkania (…) wystar - czające do odpowied zialności sprawcy jest już samo pozostawienie małole tnie g o do lat 7 be z opieki lub nadzoru, do którego sprawca b ył z obowiązany” (W. Jankowski, uwagi do art. 89, [w:] T. Grzegorczyk, Kodeks wykrocz eń. Komentarz , Warszawa 2013, Lex). Trybunał Konstytucyjny ustalił, że w e wszystkich komentarzach do tego przepi su o p u - blikowanych od 1980 r. wyraźnym warunkiem sine qua non odpowiedzialności za określone w tym przepisie wykroczenie jest więc pozostawienie małoletniego do lat 7 na drodze publi - cznej bez opieki (por . np. J. Bafia, uwagi do art. 89, [w:] J. Bafia, D. Eg iers k a, I. Śmiet anka, Kodeks wykroczeń. Komentarz , Warszawa 1980, s. 291; A. Bachrach, Przestępstwa i wykro - czenia drogowe w prawie polskim , Wars zawa 1980, s. 440 ; M. Budyn - Kulik, uwagi do art. 89, [w:] M. Mozgawa, Kodeks wykroczeń. Komentarz , Warszawa 2009 , Le x ; W. Kotow - ski, Kodeks wykroczeń. Komentarz , Warszawa 200 9 , Le x; R.A. Stefański, Wykroczenia drogowe. Komentarz , Warszawa 2011, Lex; W. Jank owski, uwagi do art. 89, [w:] T. Grzegor - czyk, Kodeks wykro czeń. Komentarz , Warszawa 2013, Lex; J. Brylak, Ochron a pr a wna bezp ieczeństwa w ruchu drogowym , Warszawa 2018, Legalis; M. Leciak, uwagi do art. 89, [w:] Kodeks wykroczeń. Komentarz , red. P. Daniluk , Warszawa 2019, Legalis; T. Bojarski, uwagi do art. 89, [ w:] Kodeks wykroczeń. Komentarz , red. T. Bojarski, War szaw a 2019, L ex; W. Radecki, uwagi do art. 89, [w:] M. Bojarski, W. Radecki, Kodeks wykroczeń. Komentarz , Warszawa 2019, Legalis; wyraźnej wyp owiedzi na ten temat brak tylko w jedn ym opracowaniu – B. Kurzępa , Kodeks wykroczeń. Komentarz , Warszawa 2008, L ex). Stanowi sko doktryny w powyższym zakresie należy więc uznać za jednoznaczne, zgodne i utrwalone. 1.3.4. Sąd pytający trafnie natomiast stw ierdził , że brak jest pełnych i rzetelnych informacji na temat sposobu stosowania art. 89 k.w. w praktyce (potwi erdz i li to ta kże Sąd OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 8 Najwyższy i Minister Sprawiedliwości w przedstawiony ch w niniejszej sprawie stano - wisk ach ). Niemniej, w jedynym opublikowan ym orzeczeniu ( por. wyrok Sądu Okręgowego Warszawa - Pra ga w Warszawie z 5 października 2016 r., sygn. akt VI Ka 8 88/1 6 , Lex n r 2150244) ewidentnie zastosowano systemową wykładnię art. 89 k.w. z uwzględnieniem treści art. 4 3 ust. 1 p.r.d. (por. szczegółowe o mówienie tego wyroku niżej) . Na podstawie tego jedneg o orzeczenia nie można oczywiście wyciągać wniosków co do istn i enia i stabilności linii orzeczniczej. Zastosowana w nim inte rpretacja art. 89 k.w. jako przepisu odsyłającego (w zakresie będącym przedmio tem niniejszej sprawy) do art. 4 3 ust. 1 p.r.d. jest j ednak zgodna z omówionymi wyżej stałymi poglądami doktryny . 1 . 3.5. W świetle powyższych ustaleń, na zasadzie falsa demonstratio non nocet , Trybunał Konstytucyjny uznał, że przedmiotem niniejszego postę powania może być wyłą - cznie art. 89 k.w. w związku z ar t. 4 3 ust. 1 p.r.d. Postępowanie w odniesieniu do art. 89 k.w . , rozu mianego jako penalizując y dopu - szczenie do przebywania małoletniego na drodze publicznej także pod opieką lub nadzorem osoby zobowiąza nej, należało umorzyć na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy o organizacji TK z powodu niedopuszczalności wyda nia w yroku . 1.3.6. Tak określony przedmiot zaskarżenia wymagał jeszcze pewnego zawężenia z uwagi na wspomnianą wyżej przesłankę funkcjonalną py tania prawnego. Jak wynika z uzasadnienia pytania pra wnego i dołączonych do niego akt sądowych, sąd pytający wys tąpi ł do T rybunału Konstytucyjnego na tle sprawy dotyczącej odpowiedzialności ustawowych opiekunów za przebywanie małoletnich na drodze publiczn ej. Wobec tego dla rozstrzygnięcia tej sprawy nie ma znaczenia ocena konstytucyjności art. 89 k.w. w związku z a r t . 4 3 ust . 1 p.r.d. w zakresie, w jakim regulacja ta dotyczy przebywania małoletnich na torach pojazdu szynowego. W tej części zaskarżon e unorm owanie nie może więc być przedmiotem pytania prawnego z uwagi na oczywisty brak przesłanki funkcjonalnej. Postę powa n ie w tym zakresie należało więc umorzyć na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy o organizacji TK z powodu niedopuszczalności wydania wyrok u. 1.4. Po drugie, w związku z powyższym i ustaleniam i co do przedmiotu postępowania, należało także odpowiednio ust a lić właś ciwy zakres wzorców kontroli. Jedyne wyraźnie zastrzeżenie podniesione przez sąd pytający w odniesieniu do art. 89 k.w. w związku z art. 4 3 ust. 1 p.r.d. dotyczyło naruszenia § 75 ust . 1 załącznika do zasad techniki prawodawczej . Przepis ten n ie zost ał wskazany w petitum pytania prawnego ani w jego uzasadnieniu jako wzorzec kontroli konstytucyjnej . Trybunał Konstytucyjny uznał, że ś w iadczy to implicte o słusznej ocenie sądu pytającego , że przepis rozporządzenia (jako stojący niżej w hierarchi i źr ó deł praw a) nie może być wzor cem kontroli przepisu ustawowego. Trybunał Konstytucyjny zwrócił jednak uwagę, że powyższy zarzut ma wymiar k on sty tucyjny, którego sąd pytający wprost nie dostrze gł, lecz który wyraźnie mieści się w zakresie wskazanego w pyta n iu pr awnym wzorca kontroli, tj. art. 2 Konstytucji. Na zasadzie falsa demonstratio non nocet można było go odnieść do zasady poprawnej legi slacji (zwłaszcza w aspekcie bardzi ej szczegółowej za sady dostatecznej określoności prawa). Trybunał Konstytucyj ny u z nał, że je st to jedyny dopuszczalny wzorzec kontroli. Pozostałe zarzuty sądu pytającego, dotyczące naruszenia art. 48 ust. 1 i art. 52 ust. 1 Konstytucji, były bowiem adresowane do nieprawidło wej interpretacji art. 89 k.w., która nie może być przedmio tem n iniej szego postępowania (por. wyżej). W tym zakresie postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy o organizacji TK z powodu niedopuszczalności wydania wyroku. OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 9 1.5. W świetle powyższych ustaleń, Trybunał Konstytucyjny stwierd ził, że d o mery - torycznego rozpoznania kwalifikuje się zarzut niezgodności art. 89 k.w. w związku z art. 4 3 ust. 1 p.r.d. w zakresie, w jakim prz ewiduje odpowiedzialność osób mających obowiązek opie ki lub nadzoru nad małoletnim do lat 7 za przebywanie małol etni e go na drodze publicznej , z zasad ą poprawnej legislacji, wynikając ą z art. 2 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny miał przy tym świadomość, ż e dokonana przez niego bardzo szeroka rekonstrukcj a z akresu zaskarżenia stanowi wyraz maksymalnego zastosowania w po s tęp owa niu przed Trybunałem zasady falsa demonstratio non nocet . Trybunał uznał, że było to w niniejszej sprawie konieczne z następujących p owodów: Po pierwsze, została ona zainicjowana pytanie m prawnym, w związku z czym wydane w niej orzeczenie będzie mia ł o b ezpośredni wpływ na rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem pytającym. Inaczej niż w wypadku spraw wszczętych w trybie kontroli abstrakcyjnej (zwłaszcza w trybie kontroli prewencyjn ej), nie można więc mieć wątpliwości, że zagadnienie poddan e po d os ąd Trybunału ma wymiar praktyczny. Po drugie, zastrzeżeń sądu pytającego nie można sprowadzić do sporu o właściwą metodę wykładni (co n ie mieści się w zakresie kognicji TK i powoduje umorz enie postępowania – por. np. wśród ostatnich orzeczeń – pos tano w ien ie z 27 marca 2018 r., sygn. P 1/1 6, OTK ZU A/2018, poz. 15 ). Sąd pytający widzi dwie możliwości interpretacji art. 89 k.w., lecz w obec każdej z nich ma wątpliwości, których sam nie może ro zstrzygnąć. Po trzecie, problem konstytucyjny, podniesiony na t le art. 89 k.w. przez sąd pytający, dotyczy standardu określoności prawa w przepisach represyjnych, który w aspekcie wskazanym w pytaniu pr awnym (dotyczącym milczącego odesłania w zakresie nie których znamion czynu zabronionego do innej ustawy – por. n iżej ) ni gdy dotychczas nie był anali - zowany przez Trybunał Konstytucyjny. Może on więc mieć istotne znaczenie systemowe dla ochrony praw i wolnoś ci jednostki. Po czwarte, mając na uwadze, że uczest nicy niniejszego postępowania nie przedstawili zgodnego sta nowi s ka o konieczności umorzenia postępowania ( uczynił tak Prokurator Generalny, natomiast Sejm – pomimo dostrzeżenia wadliwości rozumienia art. 89 k.w. w oderwaniu od s pr awowania opieki nad małole tnim przebywającym na drodze publicznej – przedstawił stano wisk o merytoryczne „na zgodność”), istniało w niniejszej sprawie pole do rozstrzygnięcia wątpliwości formalnych co do zakresu pytania prawnego i dopuszczalności orzekania na korzyść sądu pytającego . 1.6. Kończąc rozważania na temat dopuszczalnego zakresu mery t orycznej kontroli w niniejszej sprawie, Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę, że Konstytucja przewiduje także bardziej precyzyjny wzorzec k ontroli określoności przepisów represyjnych niż art. 2 Konstytucji. Jest on wyrażony w art. 4 2 ust. 1 Konstytucj i (z a sada nullum crimen sine lege – na temat relacji między tymi wzorcami kontroli por. np. wyroki z: 9 października 2012 r., sygn. P 27/11, OTK ZU nr 9/A/2012, poz. 104, cz. II I , pkt 2 uzasadnieni a; 19 lipca 2011 r., sygn. K 11/10, OTK ZU nr 6/A/2011, poz . 60 , cz. III, pkt 4.1. 7 uzasadnienia; 13 maja 2008 r., sygn. P 50/07, OTK ZU nr 4/A/2008, poz. 58 , cz. III, pkt 1 uzasadnienia ). Trybunał Kons tytucyjny stw ierdził jednak, że w niniejszej sprawie przepis ten nie może być bezpośrednim punktem odniesienia o ceny kwestionowanej regulacji . Ani petitum , ani uzasadnienie pytania prawnego nie zawiera żadnej wzmianki o art. 4 2 ust. 1 Konstytucji albo zasa dzie nullum crimen sine lege , co jest wiążące dla Try bunału (por. art. 67 ustawy o organizacji TK). 2. Odpowie dzia l ność wykroczeniowa za p rzebywanie małoletnich na drogach publicznych – uwagi ogólne (ewolucja przepisów, doktryna, praktyka) . OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 10 2.1. Ochrona życia i zdrowia dzieci na drogach publicznych była pr zedmiotem troski współczesnego ustawodawcy polskiego już od cz a s ów II Rzeczypospolitej. Trybunał Konstytucyjny ustalił, że zagadnienie to było normowane przepisami należącymi do różnych gałęzi prawa, w t ym za pomoc ą prawa wykroczeń (analiza unormowań cywil nych i karnych zostanie pominięta jako niemająca bezpośredn ieg o znaczenia dla niniejszej sprawy). 2.1.1. Po raz pierwszy z akaz „pozostawiania dzieci na jezdni dróg publicznych bez opieki” został zawarty w § 29 rozporządzenia Ministra Robót Publicznych i M inistra Spraw Wewnętrznych z dnia 26 czerwca 19 24 r. regulu jąc e g o używanie i ochronę dróg (Dz. U. Nr 61, poz. 611, ze zm. ; dalej: rozporządzenie z 1924 r. ). Przepis ten został wydany na pod - stawie art. 5 ustawy z dnia 7 października 1921 r. o przepisach por ządkowych na drogach pu - bli cznych (Dz. U. RP N r 89, poz. 656 ) i o bowiązywał od 18 lipca 1924 r. do 31 marca 1963 r. Zgodnie z § 14 ust. 1 rozporządzenia Ministrów Komunikacji i Spraw Wewnętrznych z dnia 1 października 1962 r. w sprawie ruchu na drogach pub licznych (Dz. U. Nr 61, poz. 2 9 5, ze zm. ; dalej: rozporządz e nie z 1962 r. ), „Na drogach (ulicach) należy zapewnić opiekę dzieciom do lat 7 (…), dzieci powinny być przeprowadzane przez jezdnię przez osoby , pod których opiek ą się znajdują”. Unormowanie to wy konywało delegację zawartą w art. 14 pkt 1 ustaw y z dnia 27 lis t opada 1961 r. o bezpieczeństwie i porządku ruchu na drogach publicznych (Dz. U. Nr 53, poz. 295, ze zm. ; dalej: ustawa z 1961 r. ) do regulo wania w akcie wykonawczym m.in. „szczegółowych przepi sów o ruchu, porządku i bezpieczeństwie drogowym” i obowiąz y wał o od 1 kwie tnia 1963 r. do 3 0 września 1968 r. Art. 12 ust. 3 ustawy z 1961 r. , obowiązujący od 2 grudnia 1961 r. do 31 grudnia 1983 r., wsk azywał, że „Nie wolno pozostawiać na drogach (ulicach ) nieletnich do lat 7 bez opieki”. Zgodnie z a rt. 89 k.w., któ r y wszedł w życie 1 stycznia 1972 r. i nadal obowiązuje , „Kto, mając obowiązek opieki lub nadzoru nad małoletnim do lat 7, dopuszcza do prze - bywania małoletniego na drodze publicznej lub na tora ch pojazdu szynowego, podlega karze grzywny lub nagany”. Pr zepi s ten nie miał swojego odpowiednika we wcześniejszym kode ksie wykroczeń (por. rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 193 2 r. – Prawo o wykroczeniach, Dz. U. Nr 60, poz. 572, ze zm., obowiązujące od 1 września 1932 r. do 31 grudnia 1 971 r .). W myśl art. 3 5 ust. 1 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. Nr 6, poz. 35, ze zm. ; dalej: p.r.d. z 1983 r. ) , obowiązującego od 1 stycznia 1984 r. do 29 czerwca 19 99 r., „Dziecko w wieku do lat 7 może korzystać z drogi tyl ko p o d opieką osoby, która osiągnęła wiek co najmniej 10 lat; nie d otyczy to ruchu na drodze przeznaczonej dla pieszych”. Art. 43 ust. 1 p.r.d. wskazuje, że „ D ziecko w wieku do 7 lat może korzysta ć z drogi tylko pod opieką osoby, która osiągnęła wiek co n ajmn i ej 10 lat”, przy czym nie dotyczy to „strefy zamieszkania” (por. art. 43 ust. 1 p.r.d. in fine ) i „drogi przeznaczonej wyłącznie dla pieszy ch” (por. art. 43 ust. 3 p.r.d.). Zasady te o bowiązuj ą od 1 stycznia 199 8 r. (późniejsze zmiany art. 43 p.r.d. n ie m i ały na nie wpływu). 2.1.2. Trybunał Konstytucyjny dostrzegł wyraźną ewolucję przepisów dotyczących odpowiedzialności za bezpieczeństwo dzi eci na drogach publicznych . Początkowo zagadnienie t o było normo wane jedynie w rozporządzeniach , a dopiero od 1 961 r . stało się materią ustawową. Zdarzało się jego regulowanie w kilku aktach prawnych o różnej lub tej samej randze obowiązujących w tym samy m czasie , przy czym przewidziane w nich rozwiązania b yły ze sobą spójne p od względem treściowym . W ana - lizowanym okre s ie materia ta była ujmowana w każdorazowo obowiązujących przepisach dotyczących bezpieczeństwa na drogach . O d 1 stycznia 1972 r. pojawiła s ię także dodatkowa regulacja w kodeksie wykroczeń (po r. szczegółowa analiza tego dualizmu na tle obecnie obowią z ując y ch przepisów niżej) . OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 11 Pomimo pewnych różnić terminologicznych („dzieci”, „nieletni”, „małoletni”), od 1963 r. konsekwentnie uznawano, że ro dzic e lub opiekun owie ma ją szczególny obowiązek dbani a o bezpieczeństwo na drogach dzieci do lat 7. Od 198 4 r. d o pre c yzowano, że opiekę nad dzieckiem do lat 7 na drodze publicznej może sprawować osoba, która ma co najmniej 10 lat. 2.2. Wykładnia obecnie o bowiązującego art. 89 k.w. w części istotnej dla nini ejszego postępowania (ograniczonej do odpowiedzialności z a prze b ywanie małoletnich na drogach publicznych) wywoływała pewne wątpliwości w doktrynie (por. np. wymienione wyżej komentarze ). 2.2.1. W litera turze w yjaśniano , że w świetle systematyki kodeksu wy kroczeń bezpośrednim przedmiotem ochrony art. 89 k.w. (za mi eszc z onym w rozdziale dotyczący m wykroczeń przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi w komunikacji) jest bezpieczeństwo i porządek ruchu drogowego ( por. np. R. A. Stefański, op. cit. ; M. Leciak, op. cit . ) . Dopiero w dalszej perspektywie przepis ten zabezpiecz a życi e i zdrowie dzieci (por. np. J. Bafia, op. cit. ) , które jest chronione przede wszystkim przez art. 106 k.w. ( „Kto, mając obowiązek opieki lu b nadzoru nad małoletnim do lat 7 (…), dopuszcza do j ej przebywania w okoli - cznościach niebezpiecznych dla zdr owi a cz ł o wieka, podlega karze grzywny albo karze nagany”; por. np. M. Leciak, op. cit. ) . Prezentowane są też poglądy o równorzędności chronionych d óbr ( por. np. T. Bojarski, op. cit. ; B. Kurzępa, op. cit. ; W. Jankowski, op. cit. ). Niekiedy wskazuje się, że u b oczn i e chroniona jest również prawidłowość sprawowania opieki i nadzoru (por. M. Budyn - Kulik, op. cit. ) . 2.2.2. Powszechnie przyjmuje się, że w y kroczenie z art. 89 k.w. jest wykroczeniem z zagrożen ia abstrakcyjnego, tzn. dla powstania odpowiedzialności nie jes t wymagane realne zagrożenie bezpieczeństwa ruchu czy też rzeczywista możliwoś ć jego wystąpienia ( por. R.A. Stefański, op. cit. ; B. Kurzępa, op. cit. ; W. Kotowski, op. cit. ; T. Bojarski, op. ci t. ; M. Budyn - Kulik, op. cit. ; W. Jankowski, op. cit. ) . N ajc zęśc i ej wska zuje się, że jest to wykroczenie formalne ( por. np. R.A. Stefański, op. cit . ; B. Kurzępa, op. cit. ; T. Bojarski, op. cit. ; M. Leciak , op. cit. ; odmiennie – przy założeniu traktowania ja ko skutku przebywania małoletniego poniżej 7 lat w miejs cu wska z anym w analizowanym przepisie – M. Budyn - Kulik, op. cit. ). Wykroczenie z art. 89 k.w. może być popełnione umyślnie lub nieumyślnie (por. R .A. Stefański, op. cit. ; B. Kurzępa, op. cit. , W. Kot owski, op. cit. ; M. Budyn - Kulik, op. cit. ; T. Bo jarski, op. cit . ; M. Leciak, op. cit. ). Wykroczenie to może być popełnione w formie działania lub zaniechania , przy czym sprawca co najmniej powinien był i mógł przewidzieć możliwość znalezien ia się mało - letn iego na drodze publicznej (por. np. J. Bafia, op. cit. ) . Od powi e dzialność powstaje więc zarówno w wypadku polecenia dziecku , aby samodzielnie udało się na drogę publiczną, jak i przyzwolenia na jego zach owanie, brak u sprzeciwu albo jakie j kolwiek reakcji al bo reakcji niewystarczającej. Będzie nim także tak dalek o i dące „ rozluźnienie ” sprawowania opiek i lub nad zoru nad ma ł oletnim, że sprawca nie wie, gdzie jest i co robi dziecko, choć powinien i mógł wiedzi eć (por. A. Bachrach, op. cit. , s. 440). Między zacho waniem sprawcy a zna le - zieniem się dziecka na drodze publ icz nej m usi zachodzić związek przyczynowy : zachowanie sprawcy musi doprowadzić do tego, że dziecko znalazło się w tym miejscu lub dalej tam pozosta je ( por. R.A. Stefański , op. cit. ; M. Leciak, op. cit . ) . 2.2.3. Miejsce wykroczenia jest ograniczone do drogi pu blic z nej (por. art. 2 pkt 1 i 1a p.r.d., a także art. 4 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych, Dz. U. z 2020 r. poz. 470) , która może obejmować: – jezdnię ( część drogi przeznaczona d o ruchu pojazdów ) ; OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 12 – pobocze ( położony po obu stronach j ezd ni p a s gruntu o szerokości od 0,5 do 2,5 m, służący do ruchu pojazdów wolnobieżnych oraz pieszych, a gdy pas ten nie przekracza 0,5 m, ma charak ter techniczny i wymienione wyżej pojazdy oraz piesi poruszają się wówczas na jezdni ) ; – chodnik ( miejsce utw ard zone i oddzielone krawężnikami od jezdni, na obszarze zabudowanym, zwłaszcza w miastach i większych wsiach ) ; – drogę dla rowerów ( miejsce przezn aczone dla ruchu rowerów jednośladowych ) ; – torowisko pojazdów szynowych ( miejsce, na którym ułożone są szyny , k tóre może być wydzielone z jezdni ; nie każda droga ma wszystkie te elementy; por. R.A. Stefański, op. cit. ). Wykroczenia z art. 89 k.w. nie moż na natomiast popełnić na drodze dl a pieszych (wynika to z art. 43 ust. 3 p.r.d.; chodzi przy tym o drogę prze zna czon ą wyłącznie dla pie - szych, a nie np. chodnik – por. R.A. Stefański, op. cit. ) oraz w s tref ie zamieszkania (wynika to z art. 43 ust. 1 p.r.d. in fine ; por. częściowo krytyczna ocena tych wył ą czeń – W. Ko towski, op. cit. ). Drogą publiczną jest tylko dr oga , z k tórej może korzystać każdy zgodnie z jej przeznaczeniem. Nie jest drogą publiczną np. droga prywatna, droga wewnętrza, plac przed dworcem k olejowym, pętla autobusowa ( por. W. Kotowski, op. cit . ). 2.2.4 . Podmiotem wykroczenia nie może być każdy, a j edy nie o soba, na której ciąży obowiązek opieki lub nadzoru nad małoletnim. Jest to wykroczenie indywidualne właściwe; może je popełnić osoba posiad ająca wyżej wymienione cechy ( por. R.A. Stefański, op . cit. ; M. Leciak, op. cit. ) . W literaturze (por. np. R .A. Ste f ański, op. cit. ; M. Leciak, op. cit. ) wskazuje się, że o bowiązek opieki może wynikać z : – przepisu prawa (por. zwłaszcza art. 95 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuń czy, Dz. U. z 2019 r. poz. 2086, ze zm.; dalej: k.r.o. : „wł adz a rodzic ielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dzi ecka” ) ; w tym kontekście zauważa się, że rodzice mają prawo do upoważnienia wybranej osoby (dorosłej lub dzie cka , kt ó re ukończyło 10 lat) do sprawowania opieki nad małoletnim do lat 7 na drodze publicznej, nie mają natomiast prawa zwolnienia ani siebie , an i innych osób z obowiązku opieki (nie mogą więc np. u poważnić – nawet na piśmie – wychowawczyni w przedszkolu do zez w olenia przedszkolakowi na samodzielny powrót do domu – por. W. Kotowski, op. cit. ); – o rzeczenia sądu lub innego organu (np. o ustanowieniu opieki – art. 145 § 2 k.r.o. ; o ustanowieniu kurat or a – art. 178 § 1 k.r.o. – por. R.A. Stefański, op. cit. ; M. Lec i ak, op. cit. ); – umowy, na mocy której określona osoba (lub instytucja) podejmuje się sprawowania opieki nad małoletnim (np. osoby działają ce z upoważnie nia rodziców , por. R.A. Stefański, op. cit. ; M. Leciak, op. cit. ; W. Kotowski, op. cit. ) ; – sta nu fakt y cznego, tj. rzeczywistego sprawowania opieki przez osobę, która się na to zgodziła, bez formalnego tytułu prawnego (por. np. J. Bafia, op. cit. ; W. Kotowski, op. cit. ; W. Jankowski, op. cit. ); w literaturze wskazuje się, że podjęcie się opieki per fac ta j a ko źródło odpowiedzialności z art. 89 k.w. może być kontrowersyjne, skoro w tym przepisie wyraźnie jest mowa o osobie „ zobowiąz anej ” (w dom yśle: prawnie) do opieki lub nadzoru, a wi ęc posiadaj ącej prawne umocowanie (por. R.A. Stefański, op. cit. i pow ołan a tam d alsza literatura) ; – zasad współżycia społecznego ( to źródło wskazywane jest jedynie przez M. Budyn - Kulik, op. cit. ). W wypadku niekt órych osób obowiązek opieki może wynikać z kilku źród eł (np. na - uczycieli łączy z rodzicami umowa, ale ich obo wią zki w obec dzieci wynikają także z ustawy). OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 13 Nadzór może wynikać z przepisu prawa, orzeczenia sądu lub umowy. Sprawują go na przykład wychowawcy w internacie, lekarze i personel pomocniczy w zamknię tym zakładzie leczniczym (por . R.A. Stefański, op. cit. ) . N ie p o nosi odpowiedzialności inna osoba, która nie zareagowała, widząc małoletniego do lat 7 na drodze publicznej bez opieki lub nadzoru, gdyż ni e ma powszechnego obowiązku pod jęcia w takiej sytuacj i określonego działania; zachowanie takie można oceniać na pła - s z czyźnie moralnej (por. R.A. Stefański, op. cit. ; W. Jankowski, op. cit. ; M. Leciak, op. cit. ). 2.2.5. Kontrowersyjne jest ujmowanie relacji między a rt. 89 k.w. oraz innymi prze - pisami kodeksu w ykroczeń i kodeksu karnego, które także mogą chronić dob ro mało l etnich (por. R.A. Stefański, op. cit. ; B. Kurzępa, op. cit. ; M. Budyn - Kulik, op. cit. ; W. Jankowski, op. cit. ; M. Leciak, op. cit. ). 2.2.6 . Wykroczenie z art. 89 k.w. zagrożone jest karą grzy wny oraz karą nagany. Grzywna może wynosić od 20 zł do 500 0 zł (por. art. 24 § 1 k.w.). Naganę można orzec w wypadku szczególnych okoliczności dotyczących charakteru czynu lub właściwości i warunków oso bistych sprawcy, o ile jej zastosowanie jest wystar - cz ające do poprawy sprawcy, tj. wdrożenia go do poszanowan ia praw a ( „ poprawa jurydyczna ” ) i zasad współżycia społecznego ( „ poprawa moralna ”; por. art. 36 § 1 k.w. oraz R.A. Stefański, op. cit. ). W literatu rze zauważa się, że dodatkowo – jeżeli może to mieć z naczenie wychowawcze – można orzec środek karny podania orz ec ze n ia do publicznej wiadomości ( por. art. 31 § 1 i 2 k.w. ; zob . R.A. Stefański, op. cit. ). Z uwagi na charakter i okoliczności czynu lub właś ciwości i warunki osobiste sprawcy możliwe jest od stą pienie od wymierzenia kary (por. art. 39 § 1 k.w.). Sąd moż e wó w czas zastosować środek oddziaływania społecznego, mający na celu przywrócenie naruszonego porządku prawnego lub naprawienie wyrządzonej krz ywdy, polegający zwłaszcza na przeproszeniu pokrzywdz onego, uroczystym zapewnieniu niepopełniania więcej taki ego czy n u albo zobowiązaniu sprawcy do przywrócenia stanu poprzedniego ( por. art. 39 § 4 k.w. oraz M. Leciak, op. cit. ). 2.3. Trybunał Konstytucyjn y podjął próbę ustalenia sposobu stosowania art. 89 k .w. w praktyce. W odpowiedzi na jego pytania, Minister Spra wied l iwości oświadczył, że nie dysponuje danymi statystycznymi dotyczącymi stosowania art. 89 k.w. (tego typu dane nie są gromadzone) , a Sąd Naj wyższy wska zał jedno opublikowane orzeczenie sądów po wszechnych, w którym przepis ten był podstawą odpowiedz ialn ości ( wspominany wyrok Sądu Okręgowego Warszawa - Praga w Warszawie z 5 października 2016 r., sygn. akt VI Ka 888/16) . Trybunał Konstytucyjny potw ierdził, że w komercyjnych i publicznych bazach orzec znictwa (Lex, Legalis, Portal Orzeczeń Sądów Powszechny ch h ttps : //orzeczenia . ms.gov.p l ; System Analizy Orzeczeń Sądowych https://saos.org.pl ) nie figurują żadne inne orzeczenia tego typu. W yrok Sądu Okr ęgowego Warsz awa - Praga w Warszawie z 5 października 2 016 r., sygn. akt VI Ka 888/16, dotyczył matki obwinion ej o pop e łnienie wykroczenia z art. 89 i art. 106 k.w., polegającego na wielokrotnym pozostawieniu trzyletniej córki 7 i 8 paź - dziernika 2014 r. bez opieki na drodze publicznej i zezwoleniu jej na zabaw ę w tym miejscu. Wyrokiem z 28 kwietnia 2016 r. Sąd Rej onow y dl a Warszawy Pragi - Południe w Warszawie, IV Wydział Karny, sygn. akt IV W 942/15 , uniewinnił obwinioną od popełnienia obu zarzucanych jej czyn ów, przyjmując, że sprawowała ona opiekę nad dzieckie m, i obciążył kosztami postępowania oskarżyciela posiłk oweg o. S ą d odwoławczy utrzymał w mocy zaskarżony wyrok i obciążył oskarżyciela posiłkowego kosztami postępowania odwoławczego . W uzasadnieniu orzecz enia sąd odwoławczy stwierdził m.in.: „ Art. 89 k.w. u znaje za wykroczenie sytuację, w której osoba sprawując a op iekę nad małoletnim poniżej OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 14 7 roku życia dopuszcza do przebywania d ziecka na drodze publicznej lub torach pojazdu szynowego. Niewątpliwie znajdu jące się w aktach sprawy fotografie wskazują na to, ż e J. R., mająca w październiku 2014 roku 3 lata, znajdo wała się na obszarze, który nazywany jest przez ustawodawcę drogą publiczną. Do drogi publicznej należy również chodnik. Skarżący ma rację podnosząc , że przepis ten chroni dobra w postaci bezpieczeństw a ruchu drogowego oraz zdrowia dziecka przed abstrakcyj nym zagr o żeniem, jakim jest pozostawanie dziecka poniżej 7 roku życia samego na drodze publicznej. W okolicznościach niniejszej sprawy nie sposób je dnak przyjąć, że małoletnia znajdowała się na drodze publicznej bez nadzoru opiekuna. Z dokumentacji fotogra ficz nej w ynika, że J. R. przebywała przed wejściem do piekarni. Z ustaleń faktycznych dokonanych przez sąd I instancji wynika, że małoletnia czekała na obwinioną, która w tym momencie pakowała zakupy i znajdowała się wewnątrz sklepu. Nie można przyjąć, że sytu acja taka oznacza pozostawienie małoletniej bez opieki. Obwiniona miała z J. R. kontakt wzrokowy, a odległość jaka dzieliła obwinioną i dzie - wczy nkę wynosiła w rzeczywistości kilka kroków. J. R. cał y czas pozostawała zatem pod opieką obwinionej, która m iała moż l iwość reagowania gdyby powstało jakiekolwiek zagrożenie. Radyk alnie formalistyczna interpretacja przepisu art. 89 k.w. prowadziłaby do absu rdalnego wniosku, że wykroczenia tego dopuszcza się k ażdy, kto nie trzyma dziecka za rękę w trakcie spaceru lub nie u nieruchamia go w inny sposób. Jest naturalnym, że dziecko potr zebuje swobody ruchów. Sąd I instancji słusznie przyjął, że obwiniona swoim z achowaniem nie wypełniła znamion wykroczenia z art. 8 9 k.w. ”. Trybunał Konstytucyjny odnalazł także wzmianki o p ostę p owaniach z art. 89 k.w. w kilku innych opublikowanych orzecze niach sądów powszechnych. Można tu wymienić m.in.: – informację o wydaniu wyro ku nakazowego wobec obwin ionej o wykroczenie z art. 8 9 k.w. w uzasadnieniu wyrok u Sądu Okręgowego w Piotrkow ie T rybu n alskim, Wy - dział II Cywilny Odwoław czy , z 29 maja 2014 r., sygn. akt II Ca 252/14 (Lex nr 1852632) ; – informację o uniewinnieniu obwinionej o wykroczenie z art. 89 k.w. w uzasadnieniu wyrok Są du Okręgowego w Ostrołęce, II Wydział Karny , z 18 listo pada 201 4 r., sygn. akt II Ka 340/14 (Lex nr 1860241) ; – informację o uznaniu obwinionej za winną wykroczenia z art. 89 k.w. i odstąpieniu od wymier zenia kary w uzasadnieniu wyrok u Sądu Apelacyjnego w Łodzi, I Wydział Cywi lny , z 14 kwietnia 2015 r., sygn. akt I AC a 1504/14 (Lex nr 1712684 ) ; – informację o wszczęciu post ępowania o wykroczenie z art. 89 k.w. w uzasadnieniu wyroku Sądu Rejonowego w Raciborzu, II Wydział Karny , z 20 cze rwca 2017 r., sygn. akt II K 745/16 (Lex nr 2491314; orzeczenie to dotyczyło odp owie dzialności za składanie fałszywych zeznań w sprawie o wykroczenie z art. 89 k.w.). Zdaniem Trybunału Konstytuc yjnego, powyższe przykłady świadczą, że art. 89 k.w. pomimo up ływu ponad czterdziestu lat od jego uchwalenia nadal jest stosowany . Nie dos tarc zają jednak wystarczającego materiału, aby ocenić sposób interpretacji tego przepisu w praktyce. 3. Ocena zgodno ści kwestionowanej regulacji z zasadą poprawnej legislacji (ar t. 2 Konstytucji). 3.1. Sąd pytający wskazał, że art. 89 k.w. w związku z a rt. 4 3 us t. 1 i 3 p.r.d. narusza zasady techniki prawodawczej, zgodnie z którymi znamiona czynu zabronionego powinny by ć w przepisach karnych określone w sposób wyczerpujący (por. § 75 ust. 1 załącznika do zasad techniki prawodawczej ). Trybunał Konstytucyj ny na zas adzie falsa demonstratio non nocet przyjął, że powyższe wątpliwości sądu pytającego należy rozpoznać w kontekś cie z asady poprawnej OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 15 legislacji (art. 2 Konstytucji) , ze szcze gólnym uwzględnienie m zasady określoności przepisów prawa (por. wyżej). 3. 2. Zas ada poprawnej legislacji była wielokrotnie analizowan a przez Trybunał Konstytucyjny (por. np. szeroki przegląd orz ecznictwa w wyrokach z : 17 stycznia 2019 r., sygn. K 1/18, OTK ZU A/2019, poz. 6, cz. III, pkt 2.4 uzasadnienia; 30 września 2015 r., sy gn. K 3/13 , OTK ZU nr 8/A/2015, poz. 125, cz. III, pkt 6.3 uzasadnienia – wyrok pełnego składu TK; 6 października 2015 r ., sygn. SK 54/13, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 142, cz. III, pkt 4.2 uzasadnienia; 9 czerwca 2015 r., sygn. SK 47/13, OTK ZU nr 6/A/2015, p oz. 8 1 , cz . III, pkt 3 uzasadnienia; 30 września 2014 r., sygn. U 4/13, OTK ZU n r 8/A/2014, poz. 97, cz. III, pkt 4.2 uz asadnienia; 17 lipca 2014 r., sygn. SK 35/12, OTK ZU nr 7/A/20 14, poz. 74, cz. III, pkt 8.1 - 8.6 uzasadnienia; 25 lutego 2014 r., sygn. S K 65/1 2, O TK ZU nr 2/A/2014, poz. 13, cz. III, pkt 4 uzasadnienia i 19 lipca 2011 r., sygn. K 11/10, OTK ZU nr 6/A/2001, poz. 60, cz. III, pkt 4.1 uzasadnienia). 3.2.1. Na poziomie n ajbardziej ogólnym, wynika z niej , że każdy przepis powinien być sformułow any w spos ób „ poprawny, precyzyjny i jasny” (wyrok z 11 stycznia 2000 r., sygn. K 7/99, OTK ZU nr 1/2000, poz. 2 , cz. II I, pkt 1 uzasadnienia ) . Wymóg jasności oznacza nakaz tworzenia przepisów klarownych i zrozumiałych dla ich adresatów, którzy od racjonal nego u staw odawcy oczekiwać mogą stanowienia norm prawnych niebudzących wątpliwości co do treści nakładanych obowiązków i przyznawanych praw. P recyzja przepisu powinna przejawiać się w konkretności nakładanych obowiązków i przyznawanych praw, tak by ich tre ść był a oc zywista i pozwalała na wyegzekwowanie ( por. np. wyrok o sygn. K 24/00 , cz. III, pkt 18 uzasadnienia ). Poprawno ść odnosi się zarówno do językowego, jak i logicznego aspektu sformułowania przepisu (por. np. wyrok o sygn. K 24/00 , cz. III, pkt 18 uz asa - dni enia ) , w niektórych orzeczeniach TK jest ujmowana jako kryterium pomocnicze względem precyzyjności i jasności (por . np. wyrok o sygn. SK 47/13, cz. III, pkt 3 uzasadnienia) . W sumie więc o kreśloność prawa nakazuje unikać stanowienia przepisów w sposó b „ nie jedn oznaczny i powodujący istotne wątpliwości prawne”, a także regulacji, które posłu - gują się niezdefiniowanymi po ję ciami albo mają niezr ozum iałą treść (por. wyrok z 17 grudnia 2002 r., sygn. U 3/02, OTK Z U nr 7/A/2002, poz. 95 , cz. III uzasadnienia ) . Zgod nie z wyrokiem z 30 października 2001 r., sygn. K 33/00 (OTK ZU nr 7/2001, poz. 217, cz. III, pkt 3 uzasadnienia): „Po pierwsze – każdy przepis ograniczający konstytucyjne woln ości lub prawa winien być sformułowany w sposób pozwalający jednoznacznie ustali ć, k to i w jakiej sytuacji podlega ograniczeniom. Po drugie – przepis ten powinien być na tyle precyzyjny, aby zap ewniona była jego jednolita wykładnia i stosowanie. Po trzecie – przepis taki winien być tak ujęty, aby zakres jego zastosowania obejmow ał tyl ko t e sytuacje, w których działający racjonalnie ustawodawca istotnie zamierzał wprowadzić regulację ograniczającą korzystanie z konstytucyjnych wolności i praw”. Trybunał Kons tytucyjny zastrzegał, że ocena, czy ustawodawca dochował nakazu określonoś ci prz epis ów , powinna być dokonywana ad casum , z uwzględnieniem m.in. ro - dzaju regulowanej materii, kategorii adresatów, do których są one kierowane oraz – przede wszy stkim – charakte ru tych przepisów . Jak wyjaśniono w wyroku o sygn. SK 47/13 ( cz. III, pkt 3 uzas adni enia), z asada określoności przepisów nie ma „ charakteru abstrakcyjnego, ani też absolutnego. Po pierwsze, jako dyrektywa ogólnosystemowa, zasada określoności ma charakter r elatywny. Zobowiązuje ustawodawcę do przyjęcia takich przepisów prawa, któ re są możl iwie najbardziej określone w danym przypadku, zarówno pod względem ich treści, jak i formy (…). Stopień określ oności konkretnych regulacji podlega zatem każdorazowej relaty wizacji w odniesieniu do okoliczności faktycznych i prawnych, jakie towarz yszą p odej mowanej regulacji. Relatywizacja ta stanowi naturalną konsekwencję nieostrości języka, w którym redagowane są teksty prawne, a także różnorodności materii podlegającej OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 16 norm owaniu (…). Po drugie, zasada określoności nie oznacza bezwzględnego zakaz u posł ugiw ania się w tekście prawnym zwrotami i wyrażeniami niedookreślonymi albo klauzulami generalnymi; chociaż nakazu je stosowanie tego typu zwrotów, wyrażeń i klauzul z ostrożnoś cią, to nie da się ich całkowicie wyeliminować ” . Niejasność przepisu może uzasad niać stwierdzenie jego niezgodności z Konstytucją tylko w wypadkach kwalifikowanych – gdy jest ona „tak daleko pos unięta, iż wynikających z niej rozbieżności nie da się usunąć za pomocą zwyczajnych środków mających na celu wyeliminowanie niejednolito ści w stos owaniu prawa”, przy czym pozbawienie mocy obo - wiązującej określonego przepisu z powodu jego niejasności „ winno być traktowane jako środek ostateczny, stosowany dopiero wtedy , gdy inne metody usuwania skutków niejasności treści przepisu, okażą się niewys tarc zające” (wyrok z 3 grudnia 2002 r., sygn. P 13/02, OTK ZU nr 7/A/2002, poz. 90, cz. III, pkt 3 uzasadnienia ; t eza wielokrotnie powtarzana w kolej - nych orzeczeniach ). 3.2.2. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, n ajwyższy stopień precyzji w ymagan y je st od przepisów ograniczających ich adresatów i nakładających na nich obo - wiązki ( por. np. wyrok z 3 grudnia 20 09 r., sygn. Kp 8/09, OTK ZU nr 11/A/2009, poz. 164 , cz. III, pkt 5.1 uzasadnienia ). Konstytucja w art. 42 ust. 1 przewiduje wyjątkowo w ysoki stan dard określoności przepisów karnych . W e wspomnianym wyroku o sygn. K 11/10 ( cz. III, pkt 4.1.6 uzasadnienia ) T rybunał sformułował pięć wymagań, jakie muszą spełniać przepi sy prawa karnego, by były zgodne z wyrażoną w tym przepisie zasadą nullum c rimen sine lege certa : 1) przepis prawa karnego powinna cechować precyzyjność, jasność oraz legislacyjna poprawność; 2) adresat normy prawnokarnej powinien być w stanie zrekonstruow ać, jedynie na podstawie określających ją przepisów, a więc z zastosowaniem wyłąc znie językowych reguł wykładni, zasadnicze znamiona czynu zabronionego; 3) jednostka nie powinna być w stanie niep ewności co do tego, czy pewne zachowanie stanowi czyn zabroni ony; 4) norma karna powinna wskazywać w sposób jednoznaczny zarówno osobę, do któ rej skierowany jest zakaz, znamiona czynu zabronionego, jak i rodzaj sankcji grożącej za popełnienie takiego czynu ; 5) użycie zwrotów niedookreślonych lub wieloznacznych w obs zarze prawa karnego wymaga istnienia szczególnych gwarancji proceduralnych, zapew niaj ących przejrzystość i ocenność praktyki wypełniania nieostrego zwrotu konkretną treścią przez organ państwa. C elem nakazu zachowania określoności przepisów prawa karnego j est zapewnienie adresatowi normy prawnej możliwości orientowania się – na p odstaw ie s amego tylko prze - pisu ustawowego – co do zasadniczej treści ustanowionego zakazu (por. np. wyrok z 9 czer - wca 20 10 r., sygn. SK 52/08, OTK ZU nr 5/A/2010, poz. 50 , cz. III, pkt 5.3 uzasadnienia ). Znamiona przestępstwa muszą zatem być sformułowane n a tyle jas no i przejrzyście, aby „w drodze zwykłego ich odczytania, względnie dokonania wykładni sądowej, dało się w spo sób nie budzący wątpliwości odróżnić zachowanie przez prawo z akazane od działania lub zaniechania prawnie indyferentnego” (wyrok o sygn. SK 35 /12, cz. III, pkt 8.6 uzasadnienia ). W tym kontekście Trybunał Konstytucyjny zwracał uwagę m.in., że Sąd Najwyższy w ślad za doktryną prawa karnego wskazuje, że ustawa powinna określić zabronione zachowanie nie tylko w taki sposób, aby można było jed noznac znie odróżnić typy zachowań zabronionych od niezabronionych (funkcja zewnętrzna określoności czynu), ale również a by można było wzajemnie odróżnić od siebie poszczególne typy czynów za - bro nionych (funkcja wewnętrzna określoności czynu; por. postanowie nie S ą du N ajwyższego z 9 czerwca 2006 r., sygn. akt I KZP 14/06, Lex nr 188863, cytowane w wyroku o sygn. SK 47/13, cz. III, pkt 3 uzasadnienia). OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 17 3.2.3 . Trybunał Konstytucyjny uzna ł, że z bogatego orzecznictwa poświęconego zasadzie poprawnej legislacji sz czegól nie adekwatne są ustalenia w sprawach dotyczących dopuszczalności stosowania przepisów odsyłających lub blankietow ych o charakterze represyjnym (gdyż taki właśnie charakter ma przedmiot kontroli w niniejszej sprawie) . Orzecznictwo Trybunału Konstytu cyjneg o po dlegało w tym obszarze bardzo wyraźnej ewolucji . Początkowo Trybunał Konstytucyjny akcentował bezwzględny obow iązek wyczer - pującego określenia znamion czynu zabronionego i kary za jego popełnienie w u stawie, z uwagi m.in. na funkcję gwarancyjną pr awa ka rneg o . Na przykład w pełnoskładowej syg nalizacji z 1994 r. stwierdz ił , że „Wymaganie określoności dotyczyć musi za równo materialnych elementów czynu, jak i (…) elementów kary, tak by czyniło to zadość wymaganiu przewidywalności. Przepisy prawne muszą bowie m st warzać obywatelowi (podmiotowi odpowiedzialności karnej) możliwość uprzedniego i dokładnego rozeznania, jakie mogą być prawnokarne konsekwencje jego postępowania. Material ne elementy czynu, uznanego za przestępny, muszą więc być zdefiniowane w us tawie (zgo dnie z konstytucyjną zasadą wyłączności ustawy) w sposób kompletny, precyzyjny i jednoznaczny” ( posta - nowienie z 1 3 czerwca 1994 r., sygn. S 1/94, OTK w 1994 r. poz. 28, pk t 4 uzasadnienia). Po uchwaleniu Konstytucji z 1997 r. pogląd ten zyskał d odatko wą p odstawę w art. 31 ust. 3 Konstytucji (zasad a ustawowej formy ograniczeń praw i wolności konstytucyjnych) i art . 42 ust. 1 Konstytucji (zasad a nullum crimen sine lege ). W późniejszym orzecznictwie powyższe stanowisko było jednak kilka razy wyraźn ie łag odzo ne. W wyroku z 20 lutego 2001 r., sygn. P 2/00 (OTK ZU nr 2/2001, poz. 32 , cz . III, pkt 2 uzasadnienia ) Trybu nał zaakceptował po raz pierwszy możliwość doprecyzowania „el ementów” określonego w ustawie podmiotu, znamion przedmiotowych przestępstw a i ka ry w „aktach wykonawczych wydanych w zgodzie z art. 92 Konstytucji”, wskazując to jako rozwiązanie w praktyce nieu niknione zwłaszcza w wypadku przestępstw przeciwko mieniu, ob rotowi gospodarczemu i interesom fiskalnym państwa. W wyroku z 8 lipca 2003 r., s ygn. P 10/02 (OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 62 , cz. III, pkt 7 uzasadnienia ) Trybunał zgodził się z uczestnikami postęp owania, że „nie jest możliwe całkowite wyeliminowanie znamion pozaustawowych w prawie represyjnym” . W tym kontekście uznał dopuszczalnoś ć dook reśl ania pewnych elementów czynu zabronionego, który zabroniony został przez ustawodawcę , w aktach prawa miejscowe go (m.in. ze względu na demokratyczną legitymację organów sta nowiących samorządu terytorialnego ) oraz posługiwania się przez ustawodawcę techn iką blankietu zupełnego pod określonymi w tym orzeczeniu warunkami (por. niżej). W powołanym już wyroku o sygn. SK 52/08 ( cz. III, pkt 9.5 uzasadnienia ) Trybunał stwierdził, ż e „w standardzie konstytucyjnym (…) mieści się możliwość wyjątkowego odesła nia w prze pisie ustawy (również konkludentne) nie tylko do innej ustawy lub rozporządzenia, ale także do umowy międzynar odowej, przepisów prawa europejskiego, zaleceń, jak również a któw tzw. miękkiego prawa międzynarodowego (…) przepisy karne o charakterze blank ietó w częściowych (niezupełnych, niepełnych) mogą odsyłać również do aktów o charakterze prawa wewnętrznego czy ak tów stosowania prawa. Odesłanie to musi jednak spełniać (…) t est przewidywalności treści normy praw n okarnej”. Pokreślił równocześnie, że nadal akt ualna jest wcześniej ukształtowana w orzecznictwie TK reguła , że blankiety zupełne mogą odsyłać wyłącznie do p rzepisów mieszczących się w katalogu źródeł powszechnie obowi ązującego prawa. 3.2. 4 . Trybunał Konstytucyjny kilka razy zoperacjonalizowa ł powy ższe zasady w sprawach dotyczących określenia znamion czynów zabronionych (przestępstw i wykro - OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 18 czeń) w kilku aktach normatywnych . Oceniane były m.in. regulacje , które przewidyw ały odesłania do: – innych przepisów tej samej ustawy (por. wyroki z: 12 wr ześnia 200 5 r., sygn. SK 13/05, OTK ZU nr 8/A/2005, poz. 91 – dotyczący oszustwa podatkowego ; 13 maja 2008 r., sygn. P 5 0/07, OTK ZU nr 4/A/2008, poz. 58 – dotyczący odpowiedzialnoś ci za sprzeczną z ustawą działalność związkową; 9 października 2012 r., syg n. P 2 7/11 , OTK ZU nr 9/A/2012, poz. 104 – dotyczący odpowiedzialności za samowolę budowlaną; 17 marca 2015 r., sygn. K 31/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 31 – dotyczący odpowiedzialno ści za naruszenie przepisów o rybołówstwie ); – przepisów innych ustaw (por. wyrok z 1 7 maja 2012 r., sygn. K 10/11, OTK ZU nr 5/A/2012, poz. 51 – dotyczący regulowania uprawnień straży łowieckiej z wykorzystaniem ustawy o P olicji i aktów wykonawczych do te j ustawy ; przepis odsyłający nie był jednak w tej sprawie szczegółowo badan y – TK uzn ał, że nie jest on niezgodny z m.in. art. 41 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, a problem konstytu cyjny jest w przepisach odesłania, które były odrębnym przedm iotem tego postępowania ) ; – rozporządzeń (por. wyrok z 27 lutego 2014 r., s ygn. P 31/ 13, OTK ZU nr 2/A/2014, poz. 16 – dotyczący przepisów porządkowych na lotnisku) ; – bliżej nieokreślonej grupy aktów o różnej randze i charakterze, w tym ustaw i roz - po rządz eń (por. wyrok z 9 czerwca 2010 r., sygn. SK 52/08, OTK ZU nr 5/A/2010, poz . 50 – do t yczący odpowiedzialności za przekroczenie uprawnień przez funkcjonariusza publi - cznego); – aktów prawa miejscow ego (por. wyrok z 8 lipca 2003 r., sygn. P 10/0 2 , OTK ZU nr 6 /A/2003, poz. 62 – dotyczący stosowania kary grzywny na podstawie kodeksu w ykrocz eń z a naruszenie przepisów porządkowych, wydawanych przez organy stanowiące samorządu terytorialnego); – aktów pr awa UE (por. wyrok z 17 marca 2015 r., sygn. K 31/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 31 – dotyczący odpowiedzialności m.in. za naruszenie zasa d unij nej polityki rybołówstwa) ; – aktów niebędących źródłami powszechnie obowiązującego prawa (por. wyrok i z : 2 1 lipca 2006 r., sygn. P 33/05, OTK ZU nr 7/A/2006, poz. 83 – dotycz ący odesłania do zarządzeń, nakazów, zakazów lub poleceń związanych z zapew nienie m be zpieczeństwa i ochrony lotów oraz porządku na lotnisku; 20 maja 2014 r., sygn. K 17/13, OTK ZU nr 5/A/2014, po z. 53 – dotyczący odsłania do regulaminów obiektów , regulamin ów terenów lub regulaminów imprez masowych). W większości powyższych spraw Trybun ał K onstytucyjny potwierdził domniemanie konstytucyjności zaskarżonych przepisów. Inaczej było jedynie w sprawach o sygn. P 33/05 i K 17/13 (ze względu na unormowanie znamion czynów zabronionych w całości w regu - lacjach niebędących źródłami powszechni e obow iązu jącego prawa) oraz w sprawie o sygn. P 50/0 7 ( ponieważ badane w tej sprawie odesłanie do innych przepisów tej samej ustawy nie pozwalało na ustalenie, które konkretnie zac howania podlegają karz e). Należy przy tym zauważyć, że merytorycznym wzorce m kont roli był w nich najczęściej nie samodzielnie art. 2 Konstytucji, lecz (jako główny lub jedyny wzorzec kontroli) ar t. 42 ust. 1 Konstytucji (zasada nullum crimen sine lege ) – j ako unormowanie bardziej szczegółowe i przewidujące wyższy standard (tak np . wyro k i: sygn. P 27/11, cz. I II, pkt 2 uzasadnienia ; sygn. K 11/10, cz. III, pkt 4.1.6 uzasadnienia i sygn. P 50/07, cz . III, pkt 7 uzasadnienia ). 3.2. 5 . Trybunał Konstytucyjny st wierdził, że żadna z powyższych spraw nie dotyczyła wprost sytuacji analogi cznej do w ystępującej w niniejszym postępowaniu (uregulowania znamion wykroczenia w dwóch ustawach, które nie zawierały do siebie wyraźnego odesłania) . Niektóre tezy ich uzasadnień powinny mieć jednak odpowiednie zastosowanie w niniejszej sprawie. OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 19 Po pier wsze, nale ży utrzymać zasadę , że ani sa ma konieczność wykładni przepisu prawa, ani fakt posłużenia się odesłaniem w zakr esie definiowana cech czynu nie przesądza jeszcze o przekrocz eniu przez ustawodawcę konstytucyjnego standardu określoności czynu zabroni onego ( por . np. wyrok o sygn. SK 13/05, cz. III, pkt 2.3 uzasadnienia ; teza powtarzana w późniejszym orzecz nictwie ). Sto sowanie odesłań „jest normalną techniką prawodawczą, podyktow aną takimi względami jak zwięzłość tekstu, zapewnienie niesprzeczności (z z acho wa niem możliwości regulacji wyjątkowej) i różnorodność szczebla aktów prawnych regu lujących to samo zagadnienie” (wy rok z 27 listopada 2006 r., sygn. K 47/04, OTK ZU nr 10/A/200 6, poz. 153, cz. III, pkt 4 uzasadnienia; orzeczenie to dotyczyło odesłania w pra wie cywilnym). Po drugie , nieprzekraczalną (i stałą w orzecznictwie TK) granicą posługiwania się przez ustawodawcę przepisami odsyłającymi lub blankietowymi nadal musi być prz ewi - dywalność prawa dla jego adresatów , która stanowi instrument ochrony jed nostek prz ed arbitralnością oraz nadużyciami organów władzy publicznej (ten wątek, zwerbalizowany w różny sposób, występ uje w zasadzie we wszystkich orzeczeniach dotyczących zasady określoności p rzepisów represyjnych ) . Innymi słowy, jak to ujął Trybunał w wyroku z 2 6 li - stopada 2003 r., sygn. SK 22/0 2 (OTK ZU nr 9/A/2003, poz. 97 , cz. III, pkt 4 uzasadnienia ), „norma prawnok arna może mieć charakter odsyłający, wykluczyć należy niedopr ecyzowanie jakiegokolwiek elementu tej normy”. Po trzecie, dodatkowe wymogi obowi ązuj ą w odniesieniu do posługiwania się przez ustawodawcę w przepisach represyjnych blankietami zupełnymi, tj. reg ulacjami, które wymagają określenia znamion przestępstwa w ca łości w przepisach odesłania . Trybunał Konstytucyjny zwrócił na to po raz p ierwsz y uw agę w wyroku o sygn. P 10/02 , a sformu - łowane w tym orzeczeniu przesłanki były następnie konsekwentnie stosowan e w późniejszym orzecznictwie (por. np. wyroki o sygn. P 33/0 5, P 65/07 i SK 52/08; wszystkie te orzeczenia dotyczyły odesłań do przepis ów pod usta wowych ) . Przepisy represyjne w formie blankietów zupełnych są dopuszczalne tylko, gdy: – w danym w ypadku nie j est możliwe określenie przynajmniej niektórych znamion czynu zabronionego w samej ustawie; – z ustawy jednoznacznie wynika wola ustawod awcy c o do penalizacji zachowań zakazanych przez przepisy odesłania, wyda ne na jej podstawie; – czyn zabroniony jest zag rożony karą o stosunkowo niewielkim stopniu dolegliwości (bla nkiety zupełne są niedopuszczalne w wypadku wysokich kar grzywny, kar związ anych z og raniczeniem wolności osobistej oraz przepisów prawa karnego w ścisłym tego słowa znaczeniu); – przepisami odes łania są regulacje mieszczące się w katalogu konstytucyjnych źród eł powszechnie obowiązującego prawa ( Trybunał zauważał w tym kontekście , że – zda niem części doktryny prawa karnego – przepisy blankietowe to tylko przepisy zawierające odesłania do aktów nor matywnych rangi niższej niż ustawa ; w dotychczasowym orzeczni - ctwie takie sytuacje były badane najczęściej ) ; – przepisy blankietowe jedno znaczn ie o kreślają zakres przepisów, do których odsyłają (por. podobnie – wyrok o sygn. P 10/02, cz. III, pkt 7 uzasadni enia) . 3.3. Zaskarżona regulacja (w części objętej kontrolą w niniejszym postępowaniu) brzmi następująco: „Kto, mając obowiązek opieki lub nad zoru nad małoletnim do lat 7, dopuszcza do przebywania małoletniego na drodze publicznej (…), podlega karze grzywn y albo karze nagany”. Wskazuje on a : – osobę podlegającą odpo wiedzialności za określone w ni ej wykroczeni e (każdy, kto ma obowiązek opi eki lub nad zoru nad małoletnim do lat 7); OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 20 – zabronione zachowanie (dopuszczenie do przebywania małoletniego do lat 7 na d rodze publicznej); – miejsce popełnienia wykroczenia (droga p ubliczna); – grożącą karę (grzywna lub nagana). 3.3.1. Trybunał Konstytuc yjny st wier dził, że w żadnym z tych aspektów art. 89 k.w. nie ma charakteru zupełnego (nie zawiera wyczerpującego katalog u znamion penalizowanego w nim wykroczenia). W zakresie kary wymaga on „dopełnienia” innymi przepisami kodeksu wykroczeń , a w pozostały m zakre sie – inny mi, niewymieniony mi w art. 89 k.w. w prost przepis ami z różnych dziedzin prawa , głównie o charakterze ust awowym (zostały one wskazane wyżej w ramach ogólnej analizy a rt. 89 k.w.) . W terminologii przyjętej w orzecznictwie Trybunału Konstytu cyjnego w ś lad za doktryną prawa karnego (por. np. wskazane wyżej orzeczenia dotyczące przepisów blan - kietowych o charakte rze represyjnym ) art. 89 k.w. jest więc przepisem odsyłającym (blankietowym) częściowym, zawierającym milczące odesłania dynamiczne : – niezupe łnym – bo wymaga uzupełnienia przepisami, które nie są w nim wskazane; – częściowym – bo samodzielnie określa nie które znamiona penalizowanego w nim wykroczenia; – milczącym – bo nie wskazuje, w jakich przepisach lub aktach prawnych należy poszuki wać jeg o do pełnienia; – dynamicznym – bo wymaga współstosowania z innymi przepisami w ich każdo - razowym brzmieniu, które może się zmieniać . W tym kontekście należy odnotować, że w d oktrynie prawa karnego od kilku - dziesięciu lat istnieje spór co do definicj i przep isów „blankietowych” (por. przegląd stano - wisk doktryny w: J. Majewski, Budowa przepisów prawa karnego i norm w nic h zawartych , [w:] System prawa karnego. Tom 2. Źródła prawa k arnego , red. T. Bojarski , Warszawa 2011, Legalis). Na przykład B. Koch uwa żał, że prz episami blankietowymi są wyłącznie odesłania do aktów wykonawczych, a poza tym wyróżniał „ blankiety pozorne ” ( odsyłające do tej samej ustawy) i „ odesłania ” (do i nnych prze pisów tej samej rangi; por. B. Koch, Z problematyki przepisów blankietowyc h w pra wie karnym , „ Acta Universitatis Nicolai Copernici, Prawo XVI – Nauki Humanistyczno - Społeczne ” nr 89/1978, s. 67 ; p ogląd ten jest powoływany m.in. w wyroku z 5 maja 2014 r., sy gn. P 2/03 , OTK ZU nr 5/A /2004, poz. 39, cz. III, pkt 3.5 uzasadnienia ). P odobne stan owisko prezentował L. Gardocki, którego zdaniem blankietowość pojawia się, gdy „ustawa nie określając dokładni e zestawu znamion [przestępstwa] zleca określenie niektórych z jego elementów przepisom wykonawczym”. Przepis, który odsyła do innej us tawy, n ie j est przepisem blankietowym, bo nie zawiera upoważnienia skierowanego do innego organu ; chodzi tylko o przenies ienie pewnych postanowień z powodów redakcyjnych (por. L. Gar docki, Zasada nullum crimen sine lege a akty normatywne naczelnych organów admini stra cji , „Państwo i Prawo” nr 3/1969, s. 517 ). Niektórzy autorzy odróżniają także odesłanie do przepisów ustawy z tej samej gałęzi prawa (przepis odsyłający sensu stricto ), od esłanie do przepisów ustawy z innej gałęzi prawa (blankiet niewłaściwy) al bo odes łani e do przepisów podustawowch (blankiet właściwy – por. J. Długosz, Ustrojowa wyłączność i określoność w prawie karnym , Warszawa 2016, s. 245 i 418). Okoliczność ta nie ma j ednak bezpośredniego znaczenia dla rozpoznawanego w niniejszej sprawie pro blemu k onst ytucyjnego – bez względu na to, czy art. 89 k.w. nazwać przepisem „blankietowym” (na tę konwencję terminologic zną zdecydował się Trybunał) , czy „odsyłającym” (jak widziała by to część literatury karnistycznej), należy go ocenić z punktu widzenia standar du o kreśloności prawa wynikającego z art. 2 Konstytucji. 3.3.2 . Wątpliwości sądu pytającego wzbudził jeden aspekt art. 89 k.w., a mianowicie pominięcie w tym przepisie wyraźne go zastrzeżenia (bez którego zawarty w nim zakaz staje się absurdalny) , że warunk iem odpowiedzialności za określone w nim wykroczenie jest brak OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 21 opieki lub nadzoru nad małoletnim przebywającym na drodze publicznej. W jego opinii, tej wady zaskarżonej regula cji nie można konwalidować w sposób wskazany w literaturze, tzn. interpret ując ar t. 8 9 k.w. z uwzględnieniem art. 43 ust. 1 i 3 p.r.d. 3.3.3. Z uzasadnienia pytania prawnego wynikają dwa argumen ty, które – zdaniem sądu pytającego – przemawiają za odrzucen iem tej możliwości: prymat wykładni „literalnej” (językowej) oraz brak ugr untowan ego i jednoznacznego stanowiska doktryny i praktyki. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że żaden z nich nie jest p rzekonujący. Po pierwsze, sama w sobie konieczność wykładni a rt. 89 k.w. nie powoduje jego niezgodności z zasadą poprawnej legislacji ( por. po dobn ie w kontekście konieczności rekonstrukcji znamion czynu zabronionego z kilku przepisów kodeksu karnego skarbo wego – wyrok o sygn. SK 13/05, cz. III, pkt 2.3 uzasadnienia ) . Wykładnia (ustalenie rozumienia przepisu prawnego na potrzeby oceny konk retnego sta nu faktycznego) jest nieodłącznym elementem procesu stosowania prawa. Złożoność współczesnych systemów prawnyc h powoduje, że w zasadzie wymaga jej każdy przepis (w praktyc e zwycięża więc zasada omnia sunt interpretanda ). Prawidłowość ta była do strzega lna w orzecznictwie TK także w kontekście oceny przepisów odsyłających o charakterze represyjny m pod względem p opr awnej legislacji (i zasady określoności przepisów). Na przykł ad w wyroku z 13 stycznia 2005 r., sygn. P 15/02 (OTK ZU nr 1/A/2004, poz. 4, cz. III , pkt 2 uzasadnienia , dotyczącym gry na automatach ) Trybunał wskazał, że „ fakt niejednoznaczności przepisu, i w związku z tym jego możliwej różnej interpretacji językowej, nie oznacza sam przez się, iż dokonanie właściwej wykładni jest niemożliw e. Zgod nie z przeważającym obecnie stanowiskiem doktryny, wykładni przepisu – jako konstrukcji normy prawnej z tekstu akt u normatywnego – dokonuje się zawsze, nawet w przypadkach poz ornie niebudzących wątpliwości interpretacyjnych. Jak trafnie zwrócono uwa gę w li tera turze, coraz częściej także i w orzecznictwie zasada clara non sunt interpretanda « zamienia się właściwie w za sadę interpretatio cessat in claris (interpretację należy zak ończyć, gdy osiągnięto jej jednoznaczny rezultat) » (M. Zieliński, Wykładni a prawa . Za sady. Reguły. Wskazówki, Warszawa 2002, s. 56), co w istocie oznacza, że przywołana zasada przekształca się ni ejako w swe przeciwieństwo – omnia sunt interpretanda. Stosow anie prawa przez sądy lub inne organy zakładać więc musi stały, nieodłączn y aspek t in terpretacyjny. Zastosowanie wszystkich dostępnych metod wykładni prowadzi, bądź co najmniej może prowadzić, do powstania wielu wariantów normy prawnej, a zadaniem organu o rzekającego jest zawsze wybór tego, który jest właściwy. Z punktu widzenia normy wyra żonej w art. 42 ust. 1 Konstytucji postawiony przepisowi zarzut nieokreśloności byłby więc zasadny wówczas, gd yby usankcjonowane praktyką sądową reguły interpretacyjne nie mogły, z uwagi na niejasność i nieprecyzyjność użytych w przepisie pojęć, bądź i ch s ekwencji, doprowadzić do jednoznacznej wykładni treści sankcjonowanej normy prawnej ” (początkowa część cytowan ej tezy została powtórzona m.in. w wyroku o sygn. P 27/11 , cz . III, pkt 3 uzasadnienia) . Po drugie, choć sąd pytający ma rację, że wyk ładnia języ kowa jest podstawowym rodzajem wykładni , nie jest to jej jedyn a możliwość. Nawet w wypadku przepisów represyjn ych dopuszczalne jest zastosowanie innych metod wykładni (w t ym zwłaszcza wykładni systemowej wewnętrznej i zewnętrznej, uzupełniająco także w ykła dni celowościowej, historycznej, porównawczej itd.), tyle tylko że osiągnięte rezultaty należy jeszcze ocenić przez pryzmat specyficznych zasad obowiązujących w sferze sze roko rozumianego prawa karnego (np. zakazu stosowania analogii ; por. np. P . Wiatr owsk i, Dyrektywy wykładni prawa karnego materialnego w judykaturze Sądu Najwyższego , Warszawa 2013, s. 4 ). W tym kontekście należy zauważyć, że treść art. 89 k.w. (ujmowana w oderwaniu od szerszego kontekstu tego przepisu) – wbrew stanowisku sądu p ytające go – nie daje jedno - OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 22 znacznej odpowiedzi, jakie znaczenie dla odpowiedzialności za przewidziane w nim wykroczenie ma to, czy osoba zobowiązana zapewniła małoletniemu opiekę na d rodze, czy też nie. Nie zawiera on w szczególności wyraźnego zastrzeżenia, że odp owie dzialność następuje na zasadzie obiektywnej, bez względu na zachowanie osoby zobowiązanej (nawet w wypadku czu wania nad małoletnim). Kwestia ta jest całkowicie pominięta ( w art. 89 k.w. występuje luka) , a jej niejednoznaczność wręcz wymaga zasto sowania inn ych metod wykładni niż wykładnia językowa. Także w tym wypadku krytyczna ocena zastrzeżeń sądu pytającego ma p odstawę we wcześniejszym orzecznictwie TK, w którym wprost st wierdzano, że z art. 2 w związku z art. 4 2 ust. 1 Konstytucji nie sposób „ wyprowa dzić aż tak daleko idącej gwarancji ochronnej, z której wynikałby nakaz tak dalece precyzyjnego określenia w ustaw ie karnej znamion typu czynu zabronionego, aby ustalenie jego znaczenia było możliwe wyłącznie przy zastosowaniu metody wykładni języko wej ” (p owoł any wyrok o sygn. P 27/11 , cz. III, pkt 3 uzasadnienia ). Po trzecie , wykładnia art. 89 k.w. budzi wprawdzie p ewne wątpliwości doktryny (por. wyżej), ale nie dotyczą one w ogóle problemu podnoszonego przez sąd pytający. Jak już sygnalizowano, w żadnym z ki lkunastu komentarzy do kodeksu wykroczeń opublikowanych od 1980 r. nie wyrażono poglądu, że wykroczenie z art. 89 k.w. można popełnić także wtedy, gdy dziecko do lat 7 na drodze publicznej jest pod należytą opieką osoby zobowiązanej do opieki lu b nadzo ru. Prezentowana była w nich wyłącznie koncepcja przeciwna, uwzględniająca systemowe uwarunkowania art. 89 k.w. (z właszcza art. 43 ust. 1 p.r.d. ). Przykładem mogą być następuj ące cytaty (uszeregowane według stopnia szczegółowości): – „W przepisie c h odzi o dwa podstawowe elementy warunk ujące odpowie dzialność, a mianowicie wi ek dziecka i miejsce jego przebywania bez opi eki lub nadzoru” (W. Kotow - ski, op.cit. ) ; – „Dla odpowiedzialn ości sprawcy wystarczające jest pozostawienie małoletniego do lat 7 bez op ieki lu b na dzoru ze strony osoby zobowiązanej na drodze publicznej (…)” (M. Leciak, op.cit. ) ; – „Strona przedmiotowa [wyk roczenia z art. 89 k.w.] obejmuje zachowanie osób polegające na zaniedbaniach w zakresie obowiązku opieki lub nadzoru. (…) Karygodność zaniech ania rzetelnego spełniania obowiązków rodzica lub opiekuna jest niewątpliwa. Może ono polegać na pozostawieniu dzi ecka bez opieki na pewien czas, może też polegać na pozwoleni u małoletniemu na samodzielne przejście na drugą stronę jezdni” (T. Bojars ki, op. cit. ) ; – „Chociaż rodzajowym przedmiotem ochrony tego wykroczenia jest bezpieczeństwo w komunikacji, to przedmiote m indywidualnym głównym jest porządek na drogach (…), zaś ubo cznym – bezpieczeństwo małoletniego i prawidłowość sprawowania opieki i na dzoru. (…) Dziecko w wieku do 7 lat może korzystać z drogi, z wyjątkiem drogi przeznaczonej wyłącznie dla pieszych, tylko pod opieką osoby, która osiągnęła wiek co najmniej 10 lat. N ie dotyczy to strefy zamieszkania” (M. Budyn - Kulik, op.cit. ) ; – „Wykrocze nie sta nowi dopuszczenie do przebywania dziecka w wieku do 7 lat na drodze publicznej bez opieki osoby, która może czuwać nad jego bezpieczeństwem; ustawodawca uznał, że taką opiekę może sprawować te ż dziecko, ale takie, które ukończyło 10 lat (art. 43 ust . 1 p.r .d.) . Granica 10 lat jest tą granicą wiekową, od której ustawodawca upoważnił dziecko do samodzielnego korzystania z drogi” (R.A. Stefański, op.cit. ) ; – „Zachowanie sprawcy polega na dopuszczeniu do przebywania dziecka do lat 7 na drodze publiczne j (…). Taki e dopuszczenie może mieć w szczególności postać pozostawienia dziecka na drodze bez opieki osoby mającej co na jmniej 10 lat (art. 43 ust. 1 PrDrog)” (W. Radecki, op.cit. ) ; OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 23 – „Komentowany przepis wprowadza odpowiedzialność za złamanie zakazu okr e - śloneg o w art. 43 p.r.d., który stanowi, że dziecko w wieku do 7 lat może korzystać z drogi tylko pod opieką osoby, któr a osiągnęła wiek co najmniej 10 lat. Powyższe nie dotyczy str efy zamieszkania (…) wystarczające do odpowiedzialności sprawcy jest już s amo poz osta wienie małoletniego do lat 7 bez opieki lub nadzoru, do którego sprawca był obowiązany” (W. Jankowski, op.cit. ). Po czwarte, jak już ustalono wyżej, rzeczywiście brak jest publicznie dostępnych informacji na temat sposobu stosowania art. 89 k.w. w prak tyce (fakt ten został potwierdzony w stanowiskach przedstawionych w niniejszej spraw ie przez Ministra Sprawiedliwo ści i Sąd Najwyższy) . Wynika to, jak się wydaje, przede wszy stkim z praktyki publikacji orzeczeń sądów najwyższej instancji (a w spraw ach z a rt. 89 k.w. orzekają sąd y rejonowe , a do 2001 r. orzekały kolegia do spraw wykroczeń – por. art. 237 Konstytucji ), a być może także z niewielkiej skali występowania tego wykro czenia. Pewne znaczenie może mieć także bardzo ograniczona możliwoś ć wnosz enia ka sacj i do Sądu Najwyższego w sprawach o wy - kro czenia ( m.in. może to uczynić „ wyłącznie Prokurator Generalny lub Rzec znik Praw Obywatelskich, w sprawach podlegających orzecznictw u sądów wojskowych także Zastępca Prokuratora Generalnego do Spraw Wojskow ych, a w sp rawach naruszenia praw dziecka także Rzecznik Praw Dziecka” – por. art. 110 § 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, Dz. U. z 20 20 r. poz. 729 ). W omówionym już szczegółowo wyroku Sądu Okręgowego Wars zawa - Pr aga w Warszawie z 5 października 2016 r., sygn. akt VI Ka 888/16 zastosowano systemową wykładnię art. 89 k.w. z uw zględnieniem art. 4 3 ust. 1 p.r.d. Uznano, że obwiniona nie p opełniła wykroczenia z art. 89 k.w., ponieważ w czasie zarzucanego jej czy nu spra wowa ła bezpośrednią opiekę nad dzieckiem znajdującym się na drodze publicznej. Sąd zaznaczył w tej sprawie, że „ Ra dykalnie formalistyczna interpretacja przepisu art. 89 k.w. p rowadziłaby do absurdalnego wniosku, że wykroczenia tego dopuszcza się każ dy, kto nie trzyma dziecka za rękę w trakcie spaceru lub nie unieruchamia go w inny sposób”. W kontekście pozostałych pr zytoczonych wyżej argumentów, brak dostępu do źródeł umożliwi ających ustalenie sposobu wykładni art. 89 k.w. dominującego w praktyce (t rafnie za sy gnalizowany przez sąd pytający ) , nie może jednak świadczyć o naruszeniu przez zaskarżoną regulację zasady p opr awnej legislacji. 3. 3.4 . Trybunał Konstytucyjny dostrzegł tak że dalsze argumenty za stwierdzeniem zgodności art. 89 k.w. w związku z ar t. 4 3 u st. 1 p.r.d. w badanym zakresie z zasadą poprawnej legislacji (w tym zwłaszcza z zasadą określoności prawa). Po p ierwsze, r ozumienie tego wymogu – nawet w odniesieniu do praw a karnego – przeszło znaczącą ewolucję (por. wyżej). Zastrzeżenia sądu pyt ającego zda ją się nawiązywać do pierwotnego, pryncypialnego stanowiska Trybunał u, zgodnie z którym przepis karny powinien wyczerpująco regulować wszystkie aspekty czynu zabronionego (por. np. cytowane wyżej postanowienie o sygn. S 1/94, cz. II, pkt 4 uzasa dnienia ). O becnie w doktrynie i orzecznictwie określoność przepisów karnych ujmowana jest w sposób bardziej liberalny, ra czej jako zasada kierunkowa, do której należy dążyć (pewien s tan idealny), niż bezwzględny obowiązek w każdej sytuacji (tak jak nadal p rzyjmuj ą za sady techniki prawodawczej – por. § 75 ust. 1 omawiany niżej) . Jest to dostrzegalne zwłaszcza w orze - cznictwie wydawanym od 2001 r., w którym Trybunał koncentrował się już nie na egzekwowaniu zakazu stosowania przepisów blankietowych (zwłaszcza p ozausta wowy ch) czy klauzul generalnych (uznając taki standard za niemożliwy do spełnienia – por. np. wyroki o sygn. P 2/0 0 i P 10/02), ale podejmował próby sformułowania warunków, po d którymi t ego typu zabiegi legislacyjne można uznać za konstytucyjnie dop uszczal ne ( a nawet – kon - stytucyjnie konieczne , por. wyżej ; podobnie kierunek ewolucji orzecznictwa TK jest oceniany OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 24 w lit eraturze – por. P. Cychosz, Konstytucyjny standard prawa karn ego materialnego w orze - cznictwie Trybunału Konstytucyjnego , Kraków 2017, s . 112 ). Po drugie, zaskarżony przepis jest regulacją represyjną z zakresu prawa wykroczeń, która przewiduje wyłącznie sa nkcje wolnościowe (grzywna lub nagana). Zgodnie z akce - ptowaną w orzecznictwie potrzebą relatywizacji wymogów wynikających z zasady okre ślonośc i pr awa (por. np. wyrok o sygn. SK 47/13, cz. III, pkt 3 uzasadnienia), standard określoności prawa obowiązujący w tej sferze może być co do zasady niższy niż w wypadku prawa karnego w ścisłym znaczeniu . Jak to się ujmuje w doktrynie prawa karnego, ukarani e za wykroczenie „jest odpowiedzialnością karną o zredukowanych konsekwencjach prawnych” (por. A. Marek, Kodeks ka rny. Komentarz , Warszawa 2010, s. 17 ). W tym kontekście należ y wspomnieć, że w wyroku o sygn. P 50/07 ( cz. III, pkt 1 uzasadnienia ) , Tr ybunał Kons tytucyjny stwierdził, że „ wymogi dotyczące precyzji ustawy i stopnia jej określoności mogą zależeć od dziedzin y prawa represyjnego, a zwłaszcza od charakteru i stopnia sur owości przewidywanych sankcji karnych. W szczególności nie wydaje się możl iwe sfo rmuł owanie jednolitych standardów precyzji ustawowej dla wykroczeń i przestępstw. W odniesieniu do wykroczeń należ y dopuścić większą swobodę ustawodawcy niż w odniesieniu do p rzestępstw. Jeszcze większy stopień swobody należy pozostawić ustawodawcy w dzied zini e prawa dyscyplinarnego. Natomiast w sferze prawa karnego sensu stricto konstytucyjne standardy precyzji i okr eśloności regulacji prawnych muszą być stosowane w sposób szc zególnie rygorystyczny. Dotyczy to w szczególny sposób tych regulacji praw nokarny ch, które dotykają podstawowych wolności i praw konstytucyjnych” . Po trzecie , nie wydaje się, aby w tym wypadku ob iektywnie możliwe było ujęcie wykroczenia z art. 89 k.w. w sp osób wyczerpujący i równocześnie komunikatywny w jednej jednostce redakcyj nej . Ma jąc na uwadze różnorodność źródeł zobowiązania do opieki lub nadzoru nad małoletnim i miejsc popełnienia wykroczen ia (por. wyżej) , tego typu regulacja nie byłaby prawdopodobni e dostatecznie jasna dla potencjalnych sprawców wykroczenia (por. na temat „subie ktyw nego” testu przewidywalności prawa np. wyrok o sygn. SK 47/13, cz. III, pkt 3 uzasadnienia), a być może także dla organów stosujących prawo . Dążenie do wyczerpującego ujęc ia znamion wykroczenia w art. 89 k.w. skutkowałoby też koniecznością jego ciągłej akt ualizacji w razie zmiany przepisów, stanowiących obecnie przepisy odesłania. W takim wypadku istniałoby także ryzyko multiplikowania i niespójności definicji legalnych w a ktach należących do różnych gałęzi prawa (art. 89 k.w. musiałby bowiem def iniować np . władzę rodzicielską i drogi publiczne). Tego typu argumenty są dostrzegane w zasadach techniki prawodawczej ( por. § 4 zasad techniki prawodawczej) , choć w prawie karnym p refer owane jest stosowanie przepisów zupełnych (por. § 75 ust. 1 zasad tec hniki p rawo - dawczej). Zdaniem Trybunału, nadal aktualny jest pogląd L. Gardockiego, że „stworzenie przepisu blankietowego jest mniejszym złem niż stworzenie przepisu o nieostrym zakr esie znamion, przy którym ciężar konkretyzacji przerzuca się na sądy” (por . L. Ga rdoc ki, op.cit. ). Po czwarte , konieczność rozumienia art. 89 k.w. z uwzględnieniem art. 4 3 ust. 1 p.r.d. jest oczy wista także z uwagi na ratio legis tej regulacji (por. szczeg ółowo wyżej) . Zgodnie z ustaleniami doktryny, głównym przedmiotem ochrony wykrocz enia sankcjonowanego w art. 89 k.w. jest bezpieczeństwo i porządek ruchu drogowego (por. np. R.A. Stefański, op. c it. ; M. Leciak, op. cit. ) oraz ewentualnie także życie i zdro wie małoletniego (por. T. Bo - jar ski, op. cit. ; B. Kurzępa, op. cit. ; W. Jan kowski, op. cit. ). Przewidzianym w zaskarżonej regulacji środkiem osiągnięcia tego celu – zgodn ym z zasadami doświadczeni a życiowego i racjonalności ustawodawcy – jest właściwy nadzó r i właściwa opieka osób zobowiązanych w stosunku do małoletnich powierzon ych ich pie czy. Dopatrywanie się w art. 89 k.w. elementów odpowiedzialności obiektywnej czy zakazu przebywania małoletnic h na drogach publicznych nawet pod opieką osób dorosłych jest wykładnią ad absurdum . OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 25 Po piąte , wykładnia art. 89 k.w. w kontekście art. 4 3 ust . 1 p.r.d. ma także mocne podstawy historyczne , ponieważ prawo polskie od okresu międzywojennego penalizowało wyłą cznie przebywanie małoletnich na drogach bez należytej opieki lub nadzoru (por. wyżej). To, że art. 89 k.w. nie przewiduje expressis ve rbis ta kiej przesłanki, wynika ze zmiany kon - cepcji legislacyjnej normowania tego wykroczenia. Do 1 stycznia 1972 r. było ono wykro - czeniem pozakodeksowym , określonym w przepisach drog owych ( por. cytowane już: § 29 rozporządzenia z 1924 r., § 14 ust. 1 rozpo rządzen ia z 1962 r. i a rt. 12 ust. 3 ustawy z 1961 r. ). Po jego wpisaniu do art. 8 9 k.w., ustawodawca zdecydował się na k ontunuowanie tej praktyki (por. art. 3 5 ust. 1 p.r.d. z 1983 r. i obecnie obowiązujący art. 43 ust. 1 i 3 p.r.d.), co spowodowało konie czność wspó łstosowania regulacji z obu źródeł. Po szóste , odesłanie zawarte w art. 89 k.w. w zakresie objętym niniejszym pytaniem prawnym jest odesłaniem zewnętrznym do przepisu inn ej ustawy (por. art. 4 3 ust. 1 p.r.d.). Tego typu technika legislacyjna wy wołuje mnie j kontrowersji niż odesłanie do przepisów podustawowych, bo w jej wypadku nie ma wątpliwości co do rangi rekon struowanej normy prawnej i zachowany jest materialny wymóg re gulacji znamion czynu zabronionego „w ustawie” ( por. zwłaszcza art. 4 2 ust . 1 Kon styt ucji). Następuje to jednak w sposób rozproszony – w zakresie objętym pytaniem prawnym w dwóch ustawach . Po si ódme , choć odesłanie do art. 43 ust. 1 p.r.d. w art. 89 k.w. jest odesłaniem milczącym (a nie wyraźnym), nie można go zakwalifikować ja ko odes łani a o trudnym czy niemożliwym do ustalenia zakresie (tzw. ryczałtowego). Skoro art. 89 k.w. jako miejsce popełni enia wykroczenia przewiduje „drogi publiczne”, podmioty go st osujące intuicyjnie muszą sięgnąć do definicji legalnych zawartych m.in. w prawie o r uchu drogowym. Ustawa ta nie zawiera zaś żadnej innej regulacji dotyczącej dopuszczalności przebywania małolet nich na drodze publicznej bez opieki osób dorosłych niż art. 43 p.r.d., więc związek logiczny między tymi przepisami (mimo różnic w ich stylis tyce i zakresie normowania) jest oczywisty. Przepisy te nie zawierają też sprzecznych dyrektyw, które uniemożliwia łyby ich harmonijne współstosowanie. Art. 43 ust. 1 p.r.d. w zakresie objętym niniejszym pytaniem prawnym nie odsyła też do żadnych dal szych a któw (konkludentnie rozstrzyga, że zabroniony jest brak opieki nad małoletnim przebywającym na drodze publicznej) – nie występuje w tym wypadku żadna piętrowość czy kaskadowoś ć odesłań (por. wyrok o sygn. SK 22/02). Zarówno potencjalni sprawcy wykro czenia z ar t. 89 k.w., jak i organy stosujące prawo nie powinni mieć więc wątpliwości co do tego, jakie zachowanie jest z achowaniem zakazanym (dopuszczenie do przebywania małoletnich do lat 7 na drodze publicznej bez opieki) . Kwestionowana regulacja spełni a więc wymo gi testu przewidywalności (por. np. posta - nowienie o sygn. S 1/94 i wyroki o sygn. SK 22/03 i SK 52/08). Po ós me , odesłanie regulowane w art. 89 k.w. jest odesłaniem jedyn ie częściowym , ponieważ wskazane są w nim znamiona czynu zabronionego (cho ć w spo sób niekompletny). Zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem TK, stosowanie tego typu odesłań nie wymaga spełnienia a ż tak rygorystycznych wymogów jak blankiety zupełne (por. omó wione już wyżej standardy ustalone w wyrokach o sygn. P 33/05, P 65/07 i S K 52/08 ) . W zakresie będącym przedmiotem niniejszego postępowania, odesłanie to dotyczy wyłącznie normy san kcjo - nowanej (a nie sankcjonującej) . Po dziewiąte , jest to odesłanie tylko f ormalnie dyn amiczne, w praktyce bowiem nawiązuje do zasad, które nie zmien iły się od 50 lat ( obecnie powtórzonych w art. 4 3 ust. 1 p.r.d. – por. wyżej ). Stabilność przepisów odesłania sprzyja prz ewidywalności odpowiedzialności za wykroczenie z art. 89 k.w. , co z punktu widzenia art. 2 Konstytucji należy ocenić pozytywnie . 3.3.5. Trybun ał K onstytucyjny podzielił pogląd sądu pytającego, że art. 89 k.w. nie realizuje wymogów przewidzianych dla przepi sów karnych w § 75 ust. 1 zasad techniki prawodawczej („W prz episie karnym znamiona czynu zabronionego określa się w sposób OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 26 wyczerpując y, bez ods y łania do nakazów lub zakazów zawartych w (…) przepisach innych ustaw”). Wymogi te są wyższe niż aktualne wymog i konstytucyjne, ponieważ w ogóle nie dopuszczają możliwości b l ankietowej regulacji znamion czynów zabronionych (por. wyżej). Trybunał Konstyt ucyj ny przyjmował, że „ Zasady tworzenia prawa zawarte w załą - czniku do rozporządzenia nie wiążą wprawdzie ustawodaw cy ani organów interpretujących i stosujących Konstytucję, wy rażają jednak uznane standardy poprawnej legislacji, konkretyzujące ogólne unormo wani a konstytucyjne. Stanowią one istotny argument przy ustalaniu treści bardziej szczegółowych wymogów wynikający ch z ogólnego nakazu określoności regulacji prawnych” (wyrok o sygn. P 50/07, cz. III, pkt 5 uzasadnienia). W niniejszej sprawie argume nt ten zost ał wzięty pod uwagę, jednak nie miał decydującego znaczenia dla oceny konstytucyjności zaskarżonej regulacji. Po pierwsze, § 75 ust. 1 zasad techniki prawodawczej jako pr zepis załącznika do rozporządzenia n ie może być powodem obalenia domnieman ia kons tytu cyjności unormo wania ustawowego , które – jak stwierdzono wyżej – spełnia wszystkie konstytucyjne standardy okr eśloności prawa, interpretowane z uwzględnieniem orzecznictwa TK i poglądów doktryny . Po drugie, a rt. 89 k.w. jest wprawdzie przepisem repres yjny m , lecz penalizuje czyny zabronione (zdaniem ustawodawcy) o mniejszej szkodliwości społecznej niż przestępstwa i konsekwentnie przewiduje niższe sankcje. Odejście przez us tawodawcę podczas jego redagowania od zasad przewidzianych obecnie w § 75 ust. 1 zasa d techniki prawodawczej (funkcjonujących także wcześniej – por. G. Wierczyński , uwagi do § 75 zasad techniki p rawodawczej, [w:] Redagowanie i ogłaszanie aktów normatywnych . Komentarz , Warszawa 2016, Lex) ma więc stosunkowo mniejsze znaczenie niż w wypa dku przepisów karnych. 3.4. W świetle powyższych argumentów, Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 89 k.w. w zwią zku z art. 4 3 ust. 1 p.r.d. w zakresie, w jakim przewiduje od powiedzialność osób mających obowiązek opieki lub nadzoru nad małoletnim do lat 7 za przebywanie mało - letniego na drodze publicznej, jest zgodny z zasadą p oprawnej legislacji, wynikającą z art. 2 Konstytucji. 4 . Uwagi końcowe. Trybunał Konstytucyjny nie p odzielił wątpliwości sądu pytającego co do niedo - puszczalności systemowej interpre tacj i art. 89 k.w. z uwzględnieniem art. 4 3 ust. 1 p.r.d . Nie znacz y to oczywiście, że ustawodawca – w ramach prz ysługującej mu względnej swobody regulacyjnej – nie może rozw ażyć uzupełnienia art. 89 k.w. w kierunku wskazanym w pytaniu prawnym. Mo głoby to nas tąpić – jak proponował w niniejszym postęp owaniu Minister Sprawiedliwości – na przykład przez dodanie w końcow ej części art. 89 k.w. , po przecinku , sformułowania „bez opie ki lub nadzoru”. Tego typu rozwiązanie – choć nie jest bez względnie wymag ane z pu nktu widzenia konstytucyjnej zasady poprawnej legislacji ( por. art. 2 Konstytucji ) , odpowiadałoby zaleceniom zawar tym w § 75 ust. 1 zasad techniki prawodawczej . Trybunał Kons tytucyjny w tym kontekście zauważył , że ani organy władzy wykonawczej, an i organy wła dzy ustawodawczej nie dysponują danymi statystycznymi na temat skali stosowania art. 89 k.w. i w żaden sposób nie monitorują jego efektywności jako środka zapewnienia bezp ieczeństwa na drogach publicznych i ochrony zdrowia i życia małoletnich. Ewentual na z miana tego przepisu powinna więc być poprzedzona szczególnie wnikliwą oceną skutków regulacji ( z uwzględnienie m także innych przepisów karnych i cywilnych służących temu s amemu celowi ) oraz aktualności ratio przepisu obowiązującego od kilkudzie sięciu l at w obecnych realiach prawnych i społecznych . Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentenc ji. OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 27 Zdanie odrębne sędzi ego TK Krystyny Pawłowicz do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 lipca 2020 r., sygn. P 19/19 Na p odstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: ustawa o organizacji TK), zgłaszam zdanie odrębne do wyroku z dnia 16 lipca 2020 r., syg n. P 1 9 / 19. Uważam, że postępowanie w sprawie o sygn. P 19/19 powinno zostać umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustaw y o organizacji TK ze względu na niedopuszczalność wy- dania orzeczenia. Moim zdaniem, pytanie prawne nie spełnia przesłanki funkcjonal nej. Choc iaż pytający sąd znał pogląd doktryny, że wykładnia art. 89 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykro- czeń (t.j. Dz.U. z 2019 r . , poz. 821 ; dalej: k.w.) powinna uwzględniać art. 43 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym (t.j. Dz . U. z 2020 r . , poz. 110 ; dalej: p.r.d.), to jednak nie zdecydował się na dokonanie samodzielnej, prawidłowej wykładni tego przepisu (z uwzględnieniem wykładni systemowej). Zamiast tego dokonał wykładni trudnej do zaakceptowania , stwierdzając, że rodzice d ziecka realizują pełnię znamion wykroczenia z art. 89 k.w. już właściwie w czasie powrotu noworodka ze szpitala do domu po jego przyj- ściu na świat. Ponieważ z założenia sąd zna prawo ( iura novit curia ), również pytający sąd powinien samodzielnie dokonać p rawidłowej wykładni art. 89 k.w., a nie zgłaszać do Trybunału Kon- stytucyjnego sw ych wątpliwości co do zgodności z Konstytucją tego przepisu , usprawiedli- wiając się brakiem ugrunto wanego poglądu w doktrynie i judykaturze w kwestii wykładni art. 89 k .w . Obow iązek dokonania wykładni przepisu przez pytający sąd był wielokrotnie wska- zywany w orzecznictwie T rybunał u K onstytucyjn ego . Np. „ [w] postanowieniu o sygn. P 10/09 Trybunał podkre ślił, że ustalając relewantność pytania prawnego, należy mieć na uwad ze, że z reguły nie będzie podstaw do przyjęcia wystąpienia przesłanki funkcjonalnej wtedy, gdy rozstrzygnięcie sprawy jest możliwe bez uruchomienia instytucji pytania prawne- go. Sytuacja taka występuje, gdy istnieje możliwość usunięcia nasuwających się wąt pliwości prawnych przez wykładnię budzącego zastrzeżenia przepisu. Sąd powinien zatem przed wy- stąpieniem do Trybunału dążyć do ich usunięcia za pomocą reguł interpretacyjnych i kolizyj- nyc h, w szczególności przez wykładnię zgodną z Konstytucją (sygn. P 10/0 9, pkt 1. 4.). Do- piero więc, gdy usunięcie wątpliwości sądu przy zastosowaniu reguł wykładni nie jest możli- we, wystąpić on może z pytaniem do Trybunału” (postanowienie TK z 7 marca 2011 r. , sygn. P 3/09 , OTK ZU 13/2/A/2011 ). Zapadły wyrok zbyt szeroko – moi m zdaniem – stosuje w niniejszej sprawie zasadę falsa demonstratio non nocet , zarówno w odniesieniu do zakresu zaskarżenia, jak i do wska- zania wzorców kontroli. W szczególności nie można zaakceptować twórczego zrekonstruowa- nia w wyroku zakresu zaskarżenia w postaci dodania , w sposób nie do końca uzasadniony , ar- t ykułu 43 ust. 1 p.r.d. jako przepisu związkowego . Nawet przy szerokim zastos owaniu zasady falsa demonstratio non nocet , trudno odnaleźć w uzasadnieniu pytania prawnego argumenty lub dowody na poparci e zarzutu niezgodności z Konstytucją art. 89 k.w. w związku z art. 43 ust. 1 p.r.d. W przedmiotowej sprawie zadanie pytania prawnego nie było uzasadnione, gdyż pyta- jący sąd nie dokonał (chociaż mógł i powinien dokonać) prawidłowej wykładni, która umoż- OTK ZU A/2020 P 19/19 poz. 32 28 liwi ała samod zielne rozstrzygnięcie zawisłej przed nim sprawy. Trybunał Konstytucyjny wy- kroczył poza swą rolę i „poprawił” pytani e prawne sądu. Z t ych względów zgłosiłam zdanie odrębne.