K 42/15

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 7 lipca 2017 r. Pozycja 53 POSTANOWIENIE z dnia 5 lipca 2017 r. Sygn. akt K 42/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Leon Kieres – przewodniczący Stanisław Rymar Piotr Tuleja Michał Warciński – sprawozdawca Sławomira Wronkowska - Jaśkiewicz, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 lipca 2017 r., wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich o zbadanie zgodności: art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i prze- szczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. z 2015 r. poz. 793, ze zm.) w za- kresie, w jakim upoważnia ministra właściwego do spraw zdrowia do ogłoszenia w drodze obwieszczeni a sposobu stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu, z art. 38 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 87 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . UZASADNIENIE I 1. Rzecznik Praw Obywat elskich (dalej: Rzecznik) w piśmie z 7 grudnia 2015 r. do Trybunału Konstytucyjnego wniósł o stwierdzenie, że art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. z 2015 r. poz. 793, ze zm.; dalej: uoppp) w zakresie, w jakim upoważnia ministra właściwego do spraw zdrowia do ogłoszenia w drodze obwieszczenia sposobu stwierdzenia trwałego nie- odwracalnego ustania czynności mózgu, jest niezgodny z art. 38 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 87 ust. 1 Konstytucji. Na podstawie art. 2 pkt 3 lit. a ustawy z dnia 24 lutego 2017 r. o zmianie ustawy o za- wodach lekarza i lekarza dentysty oraz ustawy o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepia- OTK ZU A/2017 K 42/15 poz. 53 2 niu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. poz. 767; dalej: ustawa zmieniająca), uchylono pod- ważany w niniejszym postępowaniu art. 9 ust. 3 uoppp. Zgodnie z art. 4 ustawy zmieniającej weszła ona w życie 14 dni od dnia ogłoszenia, a więc 27 kwietnia 2017 r. W myśl art. 3 usta- wy zmieniającej do czasu ogłoszenia sposobu i kryteriów stwierdzenia trwałego nieodwracal- nego ustania czynności mózgu (śmierci mózgu) oraz nieodwracalnego zatrzymania krążenia poprzedzającego pobranie narządów na podstawie art. 43a ust. 3 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2017 r. poz. 125) w brzmieniu nada- nym przez ustawę zmieniającą, dopuszczono stosowanie kryteriów i sposobu stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu ogłoszonych na podstawie art. 9 ust. 3 uoppp, w brzmieniu dotychcza sowym. Nie spowodowało to jednak utrzymania w mocy art. 9 ust. 3 uoppp, upoważniającego do ich ogłoszenia. 2. Prokurator Generalny w piśmie z 5 lutego 2016 r. podzielił zarzuty Rzecznika w stosunku do kwestionowanej regulacji. Wskazał, że kwestionowany przepis upoważnia ministra do wydania obwieszczenia, którego treść ma charakter normatywny. Z tego powodu, mimo że obwieszczenia nie są, zgodnie z Konstytucją, źródłem prawa powszechnie obowią- zującego , w zakresie, w jakim obejmują one treści normatywne, podlegają kognicji Trybunału Konstytucyjnego. Artykuł 9 ust. 3 uoppp stanowi, według Prokuratora Generalnego, ograniczenie kon- stytucyjnego prawa do prawnej ochrony życia, ponieważ zawiera upoważnienie do określenia sposobu oraz kryteriów stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu. Zawarta w nim regulacja może wynikać wyłącznie z ustawy. Ograniczenie to nie spełnia za- tem warunku formy ustawowej. Niezależnie od tego, definicja śmierci zawarta w art. 9 ust. 1 uoppp nie umożliwia wyznaczenia kompletnej treści ograniczenia konstytucyjnego prawa do ochrony życia. 3. W piśmie z 22 lutego 2017 r. wyjaśnienia w niniejszej sprawie w imieniu Se jmu przedłożył Marszałek Sejmu. Wniósł on o stwierdzenie, że art. 9 ust. 3 uoppp w zakresie, w jakim upoważnia ministra właściwego do spraw zdrowia do ogłoszenia w drodze obwiesz- czenia sposobu stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu, jest zgodny z art. 87 ust. 1 Konstytucji. Marszałek Sejmu wniósł ponadto o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie, a więc w tym, który obejmuje badanie zgodności kwest ionowanej regulacji z art. 38 w związ- ku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Ko nstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: otpTK) ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Niezależnie od podważania dopuszczalności badania w niniejszym postępowaniu zgodności art. 9 ust. 3 uoppp z art. 38 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji z powodu wyżej wskazanych przyczyn formalnych, Marszałek Sejmu kwestionował zasadność wniosku Rzecznika z przyczyn merytorycznych. Marszałek Sejmu zauważył, że zamknięcie katalogu źródeł prawa powszechnie obo- wiązującego w aspekcie podmiotowym wyraża się w tym, że stanowić je mogą wyłącznie podmioty wskazane w Konstytucji w określonej procedurze. Niedopuszczalne jest przypisy- wanie przymiotu prawa powsz echnie obowiązującego aktom nie wymienionym w Konstytucji lub nie pochodzącym od wskazanych w niej podmiotów. Marszałek Sejmu wskazał, że regula- cja dotycząca źródeł prawa – zarówno powszechnie obowiązującego, jak i wewnętrznego – odnosi się do aktów normatywnych, czyli aktów ustanawiających normy generalne i abstrak- cyjne. Marszałek Sejmu zakwestionował prawidłowość dokon anego prze z Rzecznika utoż- samienia pojęć „trybu” oraz „sposobu”. Doprowadziło to Rzecznika do zastosowania przyję- OTK ZU A/2017 K 42/15 poz. 53 3 tych wobec pojęcia „trybu” ustaleń Trybunału Konstytucyjnego, zawartych w wyrokach z 10 marca 2010 r., sygn. U 5/07, 26 marca 2013 r., sygn. K 11/12, do pojęcia „sposobu” . Marszałek Sejmu powołując się na zasady wykładni językowej uznał, że nieuprawnione jest twierdzenie o tożsamości znaczeniowej, użytych w ustawie o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów, różnych pojęć – „sposobu” oraz „trybu” . Podważana regulacja , w opinii Marszałka Sejmu , nakłada na ministra obowiązek ogło- szenia w oficjalnym publikatorze, jakim jest „Monitor Polski”, kryteriów i sposobu stwier- dzenia śmierci mózgu. Przy czym jako kryteria śmierci mózgu należy rozumieć kliniczne przesłanki, których wystąpienie pozwala zdiagnozować trwałe nieodwracalne ustanie czynno- ści mózgu. Sposób natomiast wskazuje sekwencję działań, metody i środki potwierdzania (lub wykluczenia) spełnienia konkretnego kryteriu m. Marszałek Sejmu nie zgodził się ze stanowiskiem Rzecznika, że zarówno kryteria, jak i sposób stwierdzania trwałego i nieodwracalnego ustania funkcji mózgu mają moc wiążącą. Odwołał się w tym zakresie do li teralnego brzmienia art. 9 ust. 4 uoppp, który w ocenie Mar- szałka Sejmu , przyznaje moc powszechnie obowiązującą jedynie kr yteriom stwierdzania trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu. Rzecznik zakwestionował art. 9 ust. 3 uoppp jedynie w zakresie, w jakim upoważnia ministra właściwego do spraw zdrowia do ogłoszenia w drodze obwieszczenia sposobu stwierdzania trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu, do których w ocenie Mar- szałka Sejmu nie odnosi się art. 9 ust. 4 uoppp. Przepis ten nadaje moc wiążącą jedynie k ryte- riom stwierdzania trwałe go nieodwracalnego ustania czynności mózgu. Marszałek Sejmu wskazał na wątpliwości odnośnie do prawidłowości uzasadnienia zarzutu sformułowanego we wniosku Rzecznika na tle art. 47 ust. 2 pkt 4 otpTK. Marszałek Sejmu uznał załącznik do obwieszczenia wydane go na podstawie art. 9 ust. 3 uoppp za dokument posiadający walor rekomendacji postępowania, bazujących na usta- leniach aktualnej wiedzy medycznej. Powołując się na doktrynę prawa konstytucyjnego oraz orzecz nictwo Trybunału, Marszałek Sejmu wskazał, że odesłania do norm, zasad i wskaźni- ków o charakterze pozaprawnym są zamieszczane w ustawach, lecz to nie znaczy , że te nor- my, zasady i wskaźniki stają się źródłami prawa. Prawo (w rozumieniu konstytucyjnym) nie funkcjonuje w próżni, lecz odwołuje się i wiąże skutki prawne z różnorodnymi zjawiskami społecznymi. Do takich zjawisk należą systemy normatywne, które określają reguły postępo- wania w wielu dziedzinach życia społecznego. Dostrzegając dyskusję , dotyczącą zasadności stwierdzania śmierci mózgowej jako końca życia , Marszałek Sejmu wskazał, że do zakresu swobody regulacyjnej ustawodawcy , mającego mandat demokratyczny , należy ustalenie, jaki stan należy uznać za wyznaczający koniec życia człowieka, co uczyniono w art. 9 ust. 1 oraz art. 9a ust. 1 uoppp. Prawodaw ca, spośród wielu definicji śmierci, wybrał tę, której przesłanki ustalane są w naukach medycz- nych. Decyzja o nałożeniu na specjalistów związanych z rozpoznaniem śmierci ustawowego obowiązku ustalenia kryteriów i sposobu przeprowadzania diagnostyki w tym z akresie podyk- towana była troską prawodawcy o zachowanie standardów aktualnej wiedzy medycznej. Na- tomiast decyzja o opublikowaniu ich w obwieszczeniu przez ministr a właściwego do spraw zdrowia – względami edukacji społecznej, dążeniem do ułatwienia dostępności do tych stan- dardów. Marszałek Sejmu stwierdził, że nie jest rolą prawodawcy rozstrzyganie o klinicznych kryteriach śmierci mózgu ani przesądzanie o tym, jakie badania należy przeprowadzić, aby aktualizację tych kryteriów w konkretnym w ypadku potwierdzi ć lub wykluczy ć. Jest to zada- nie adresowane do przedstawicieli nauk medycznych. OTK ZU A/2017 K 42/15 poz. 53 4 II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 59 ust. 1 pkt 4 otpTK , Trybunał wydaje postanowienie o umorzeniu po- stępowania, jeżeli akt normatywny w zakwest ionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia. Zgodnie z art. 59 ust. 3 otpTK, Trybunał nie umarza postępowa- nia z przyczyny, o której stanowi art. 59 ust. 1 pkt 4 otpTK, jeżeli wydanie orzeczenia w po- stępowaniu zainicjowanym skargą konstytucyjną jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Utrata mocy obowiązującej aktu normatywnego zakwestionowanego w inny sposób niż przez złożenie skargi konstytucyjnej stanowi więc bezwzględną przesłankę umo- rzenia postępowania, niezależnie od tego, czy wydanie orzeczenia jest niezbędne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Niedopuszczalne było zatem kontynuowanie niniejszego postępowania, chociaż regulacja wprowadzona ustawą z dnia 24 lutego 2017 r. o zmianie ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz ustawy o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. poz. 767) do ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2017 r. poz. 125) jest analogiczna z punkt u widzenia podniesionych przez Rzecznika zarzutów konstytucyjnych wobec art. 9 ust. 3 uoppp. Przedmiotem rozstrzygnięcia orzeczenia Trybunału jest wskazany we wniosku zaskar- żony przepis prawa. Jeżeli przepis ten przed wydaniem orzeczenia został uchylony, niemoż- liwe było dalsze kontynuowanie postępowania i merytoryczne rozstrzygnięcie co do istoty sprawy, a więc co do zgodności zaskarżonego art. 9 ust. 3 uoppp ze wskazanymi we wniosku wzorcami kontroli. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł j ak w sentencji.