K 1/18

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 6 lutego 2019 r. Pozycja 6 WYROK z dnia 17 stycznia 2019 r. Sygn. akt K 1/18 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska – przewodniczący Grzegorz Jędrejek Zbigniew Jędrzejewski Michał Warciński Andrzej Zielonacki – sprawozdawca , po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072), na posiedzeniu niejawn ym w dniu 17 stycznia 201 9 r. , wniosku Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o zba- danie zgodności : ustawy z dnia 26 stycznia 2018 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodo- wej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ustawy o gro- bach i cmentarzach wojennych, ustawy o muzeach oraz ustawy o odpowiedzial- ności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. poz. 369): a) w zakresie dodanego do ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1575, ze zm.) art. 55a , z art. 2 oraz art. 42 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, b) w zakresie do danych do powołanej wyżej ustawy z 18 grudnia 1998 r. a rt. 1 pkt 1 lit. a tiret trzec ie, w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonali- stów i”, oraz art. 2a, w części obejmującej wyrazy „ukr aińskich nacjonalistów” oraz „i Małopolski Wschodniej”, z art. 2 oraz art. 42 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji , o r z e k a: 1. Art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pa- mięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (D z. U. z 201 8 r. poz. 2032 i 2529 ) , w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 26 * Sen tencja została ogłoszona dnia 23 stycznia 2019 r. w Dz. U. poz. 131 . OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 2 stycznia 2018 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ustawy o grobach i cmentarzach wojen nych, ustawy o muzeach oraz ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny za- bronione pod groźbą kary (Dz. U. poz. 369) , w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów i”, jest niezgodny z wywodzoną z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Pol- skiej zasadą określoności przepisów prawa oraz z art. 42 ust. 1 Konstytucji. 2. Art. 2a ustawy z 18 grudnia 1998 r. powołanej w punkcie 1, dodany przez art. 1 pkt 2 ustawy z 26 styczni a 2018 r. powołanej w punkcie 1: a) w części obej mującej wyrazy: „ukraińskich nacjonali stów i ” oraz „przez ukra- ińskich nacjonalistów” w zdaniu pierwszym, b) w części obejmującej wyrazy: „ukraińskich nacjonalistów i” oraz „ i Małopolsk i Wschodni ej ” w zdaniu drugim – jest niezgodny z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą określoności przepisów prawa oraz z art. 42 ust. 1 Konstytucji. Ponadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072 ) umorzyć po- stępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadł o większością głosów . UZASADNIENIE I 1. We wniosku z 14 lutego 2018 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej (dalej też: Wnioskodawca) zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności ustawy z dnia 26 stycznia 2018 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ustawy o grobach i cmentarzach wojennych, ustawy o muze ach oraz ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. poz. 369): a) w zakresie dodanego do ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Naro- dowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiem u (Dz. U. z 2016 r. poz. 1575, ze zm.; dalej: ustawa o IPN) art. 55a, z art. 2 oraz art. 42 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, b) w zakresie dodanych do ustawy o IPN art. 1 p kt 1 lit. a tiret trzecie, w części obej- mującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów i”, oraz art. 2a, w części obejmującej wyrazy „ukra- ińskich nacjonalistów” oraz „i Małopolski Wschodniej”, z art. 2 oraz art. 42 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 1.1. W uzasadnieniu wniosku Wnioskodawca podkreślił, że nie kwestionuje zasadności wprowadzenia do ustawy o IPN regulacji prawnokarnych za przypisywanie Narodowi Pol- skiemu lub Państwu Polskiemu odpowiedzialności za zbrodnie Holokaustu. Wątpliwości Pre- zyd enta Rzeczypospolitej budzą jednak regulacje zawarte w art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie ustawy OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 3 o IPN (w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów i”), art. 2a ustawy o IPN (w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów” oraz wyrazy „i Małopolski Wschod- niej”), a także art. 55a ustawy o IPN. 1.2. Uzasadniając zarzut niekonstytucyjności art. 55a ust. 1 ustawy o IPN, Prezydent Rzeczypospolitej wyjaśnił, że przepis ten penalizuje czyny polegające na publicznym i wbrew faktom przypisywaniu Narodowi Polskiemu lub Państwu Polskiemu odpowiedzialności za zbrodnie prawa międzynarodowego oraz za zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrod- nie wojenne lub czyny polegające n a rażącym pomniejszaniu odpowiedzialności rzeczywistych sprawców tych zbrodni w inny sposób. Wątpliwości Wnioskodawcy budzi posłużenie się przez ustawodawcę w opisie znamion czynu zabronionego pojęciem określającym formę działania sprawcy jakim jest „przyp isanie” odpowiedzialności. Zdaniem Wnioskodawcy, jest to pojęcie ocenne, implikujące każdorazowo określone trudności interpretacyjne. Prezydent Rzeczypo- spolitej zwrócił uwagę, że nie występuje ono w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2017 r. poz. 2204, ze zm.; dalej: kodeks karny lub k.k.) – „[j]est ono raczej elementem języka prawniczego, aniżeli języka prawnego. Posługuje się nim doktryna, rozumiejąc przez «przypisanie» ustalenie odpowiedzialności danego podmiotu za określony czyn zabroniony. Wiążą się z tym dodatkowe wątpliwości co do możliwych inter- pretacji. W praktyce mogą wystąpić sytuacje, w których dana wypowiedź będzie zawierała w różnym stopniu elementy faktyczne i ocenne” (uzasadnienie wniosku, s. 7). W przypadku ma- terii ob jętej zakresem art. 55a ustawy o IPN – w ocenie Wnioskodawcy – „swoboda przedsta- wiania przez uczestników i świadków wypowiedzi lub innych form przekazu o popełnionych zbrodniach może być ograniczona przez wątpliwości co do tego, czy wypowiedź lub inna form a przekazu wypełnia znamiona typu czynu zabronionego ustawą” (uzasadnienie wniosku, s. 8). Prezydent Rzeczypospolitej zwrócił ponadto uwagę, że penalizowane w art. 55a ust. 1 ustawy o IPN zachowania „obejmują również rażące pomniejszanie, w inny sposób, od powie- dzialności rzeczywistych sprawców zbrodni. Zakwestionowany przepis karny w tej części łączy następujące kolejno sformułowania ocenne, o charakterze ogólnym, które definiują znamiona czynu karalnego. Taka konstrukcja przepisu może powodować trudności w e właściwym zde- kodowaniu tej normy, odpowiadającym celowi założonemu przez ustawodawcę. Pojęcie «ra- żąco» występuje zwykle w otoczeniu prawnym lub w połączeniu z określeniami i terminami wyraźnie zdefiniowanymi, wskazującymi wprost, jak odczytywać w danym k ontekście to okre- ślenie (np. art. 25, art. 68 i art. 75 k.k.)” (uzasadnienie wniosku, s. 11). Wątpliwości co do zgodności z zasadą proporcjonalności wynikającą z art. 31 ust. 3 Konstytucji budzi także, w ocenie Wnioskodawcy, sankcja karna określona w art. 55a ust. 1 ustawy o IPN. Zdaniem Prezydenta, kara do 3 lat pozbawienia wolności za przestępstwo okre- ślone w powołanym przepisie, jest nieproporcjonalnie wysoka. 1.3. Formułując zarzuty wobec art. 55a ust. 2 ustawy o IPN, Wnioskodawca zwrócił uwagę, że roz szerzenie zakresu penalizacji o czyny popełnione nieumyślnie nasuwa trudności w ustaleniu w tym zakresie strony podmiotowej czynu określonego w art. 55a ust. 1 ustawy o IPN – „w przypadku nieumyślności trzeba bowiem ustalić, że sprawca naruszył reguły ostr oż- ności, a więc wypowiadał się w przestrzeni publicznej bez zachowania standardu rzetelności, wymagającego uprzedniego zweryfikowania treści wypowiedzi. Ponadto, konieczne będzie także ustalenie, że wypowiadając się sprawca przewidywał albo przynajmniej mó gł przewi- dzieć, że w ten sposób publicznie i wbrew faktom przypisuje Narodowi Polskiemu lub Państwu Polskiemu odpowiedzialność lub współodpowiedzialność za popełnione przez III Rzeszę Nie- miecką zbrodnie nazistowskie określone w art. 6 Karty Międzynarodoweg o Trybunału Woj- skowego (...) podpisanego w Londynie dnia 8 sierpnia 1945 r., lub za inne przestępstwa stano- wiące zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne lub w inny sposób rażąco OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 4 pomniejsza odpowiedzialność rzeczywistych sprawców tych zb rodni” (uzasadnienie wniosku s. 10 - 11). 1.4. Za wątpliwy z punktu widzenia zasady nullum crimen sine lege Prezydent Rzeczy- pospolitej uznał także kontratyp zawarty w art. 55a ust. 3 ustawy o IPN. Wskazane w tym prze- pisie okoliczności wyłączające bezprawnoś ć zachowań opisanych w art. 55a ust. 1 i 2 ustawy o IPN, tj. działalność naukowa i artystyczna, są, w ocenie Wnioskodawcy, nieostre i pozosta- wiają „wiele wątpliwości dotyczących możliwości zaliczenia danej działalności do działalności artystycznej lub nauk owej” (uzasadnienie wniosku, s. 8). 1.5. Wnioskodawca sformułował wobec art. 55a ustawy o IPN także zarzut niezgodno- ści z art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Jego zdaniem kwestionowana regulacja ze względu na niejasności co do zakresu czynu zabronionego oraz świadomość grożącej sankcji karnej może bowiem wywołać skutek w postaci powstrzymywania się od publicznych wypo- wiedzi lub innych form publicznego przekazu dotyczących popełnionych w okresie II wojny światowej zbrodni (tzw. efekt mrożący). 1.6. Uzasadniając zarzuty sformułowane wobec art. 2a ustawy o IPN, Prezydent Rze- czyposp olitej wskazał, że zawarta w tym przepisie definicja zbrodni ukraińskich nacjonalistów narusza standard konstytucyjny dotyczący określoności przepisów prawa karnego. Termin „ukraińscy nacjonaliści” nie funkcjonuje w systemie prawnym, a zaniechanie precyzyj nego zdefiniowania tego pojęcia może prowadzić do swobody w interpretacji typu czynu zabronio- nego z art. 55 ustawy o IPN, znacznie wykraczającej poza ramy dopuszczalne przez wymóg określoności normy karnoprawnej. Pojęciem „ukraińscy nacjonaliści” ustawodaw ca posłużył się także w art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie ustawy o IPN, wobec którego Wnioskodawca sformu- łował tożsame zarzuty. Prezydent Rzeczypospolitej podniósł także, że ustawodawca w zakwestionowanym art. 2a ustawy o IPN, definiującym pojęcie zbrodni ukraińskich nacjonalistów, posłużył się ponadto pojęciem „Małopolska Wschodnia”. W ocenie Wnioskodawcy pojęcie to, wobec braku defini- cji legalnej, nie zostało dookreślone w sposób spełniający standardy wynikające z art. 2 oraz art. 42 ust. 1 w związku z ar t. 31 ust. 3 Konstytucji. Wnioskodawca zwrócił uwagę, że pojęcie to występowało wprawdzie w rozporządzeniu Ministra Aprowizacji i Ministra Rolnictwa i Dóbr Państwowych z dnia 21 lipca 1920 r. w przedmiocie obrotu zbożem siewnem w roku gosp. 1920/21 (Dz. U. Nr 66, poz. 444), niemniej trudno byłoby na takiej podstawie dekodować treść normy karnej przyjętej przez ustawodawcę 26 stycznia 2018 r. 2. Pismem z 14 marca 2018 r. (znak: IV.564.9.2018.MM) Rzecznik Praw Obywatel- skich (dalej też: Rzecznik lub RPO) zgł osił swój udział w niniejszym postępowaniu oraz wniósł o orzeczenie, że: 1) art. 55a ustawy o IPN jest niezgodny z art. 2 oraz art. 42 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, 2) art. 1 pkt 1 lit. a tire t trzecie ustawy o IPN, w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów i”, oraz art. 2a ustawy o IPN, w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjo- nalistów” oraz wyrazy „i Małopolski Wschodniej”, są niezgodne z art. 2 oraz art. 42 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 2.1. W piśmie z 5 kwietnia 2018 r. Rzecznik przedstawił uzasadnienie swojego stano- wiska. OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 5 2.2. W pierwszej kolejności RPO odniósł się do zarzutu niezgodności art. 55a ustawy o IPN z art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. W jego ocenie, zakwestionowana regulacja, z uwagi na to, że penalizuje publiczne i wbrew faktom przypisywanie Narodowi lub Państwu Polskiemu odpowiedzialności lub współodpowiedzialności za zbrodnie nazistowskie, będzie miała w praktyce szczegó lne znaczenie dla możliwości realizacji wolności słowa w jej publicznym wymiarze – jako wolności o charakterze politycznym, ze szczególnym uwzględ- nieniem prezentacji poglądów za pośrednictwem mediów i Internetu. Przewidziany w art. 55a ust. 3 ustawy o IPN kontratyp nie obejmuje, obok działalności artystycznej i naukowej, dzia- łalności dziennikarskiej, prowadzonej zarówno za pośrednictwem profesjonalnych środków przekazu, jak i działalności tzw. dziennikarstwa społecznego, prowadzonego w szczególności za pośr ednictwem Internetu. Rzecznik nie kwestionuje tego, że wolność wypowiedzi może podlegać ograniczeniom, jednak po łącznym spełnieniu trzech warunków – legalności, celowości i konieczności. W oce- nie Rzecznika, art. 55a ustawy o IPN nie spełnia kryterium kon ieczności. Wprawdzie ochrona dobrego imienia Rzeczypospolitej i Narodu Polskiego niewątpliwie mieści się w przesłance bezpieczeństwa i porządku publicznego (która uzasadniałaby ograniczenie swobody wypowie- dzi zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji), jednak s ama obecność krytycznych czy nawet nie- zgodnych z prawdą historyczną wypowiedzi dotyczących Narodu i Państwa Polskiego nie musi prowadzić bezpośrednio do osłabienia demokratycznego rozwoju państwa bądź zagrożenia dla skuteczności działań instytucji publiczn ych. Wypowiedzi, których przedmiotem są Naród Pol- ski i Państwo Polskie stanowią bowiem w państwie demokratycznym centralny element debaty publicznej. Odnosząc się zaś do ochrony praw i wolności innych osób jako konstytucyjnej pod- stawy ograniczania swobody wypowiedzi, Rzecznik przyznał, że art. 55a ustawy o IPN może być wiązany z ochroną praw i wolności innych osób. Powołując się na orzecznictwo Europej- skiego Trybunału Praw Człowieka (dalej: ETPC) wyraził jednak przekonanie, że Trybunał ten „nie uznałby ingerencji w wolność słowa dokonywanej przez art. 55a ustawy o IPN za służącą ochronie Narodu Polskiego lub Państwa Polskiego jako «innej osoby»” (uzasadnienie stanowi- ska, s. 11). Podobnie RPO przypuszcza, że ETPC nie uznałby, iż przepis ten służy ochronie bezpieczeństwa państwa lub porządku publicznego. W swoim orzecznictwie łączy bowiem za- grożenia dla tych wartości z wezwaniem do przemocy obecnym w wypowiedzi. Znamiona czynu zabronionego określone w art. 55a ustawy o IPN nie odno szą się jednak do wzywania do przemocy. W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich wątpliwości budzi także przydatność art. 55a ustawy o IPN do realizacji zamierzonych przez ustawodawcę celów w postaci ochrony dobrego imienia Narodu i Państwa Polskiego. Istota tego przepisu sprowadza się bowiem do objęcia odpowiedzialnością karną również wypowiedzi, których celem nie było wyrażenie pogardy, ośmieszenie czy uwłaczanie Narodowi lub Rzeczypospolitej Polskiej. Rzecznik wyraził także wątpliwość, czy praktyka stosowan ia kwestionowanej regulacji doprowadzi do zamierzonego przez ustawodawcę skutku w postaci ograniczenia obecności w obiegu publicznym takich okre- śleń jak „polskie obozy śmierci”. Podobny wniosek sformułował wobec intencji ustawodawcy objęcia sankcją karną p rzede wszystkim czynów dokonanych poza granicami Polski. Zdaniem Rzecznika rozszerzenie w art. 55b ustawy o IPN zasady ochronnej nieograniczonej nie będzie pomocne w ściganiu i skazaniu cudzoziemca ze względu na konieczność dokonania oceny świadomości bezp rawności czynu zabronionego. Zgodnie bowiem z art. 30 k.k. nie popełnia przestępstwa, kto dopuszcza się czynu zabronionego w usprawiedliwionej nieświadomości jego bezprawności. W tym świetle – zdaniem RPO – art. 55a ustawy o IPN „jest przepisem przede wszy stkim o charakterze symbolicznym i stanowi wyraz polskiej polityki historycznej w stosunkach międzynarodowych” (uzasadnienie stanowiska, s. 14 i 15). Rzecznik wyraził także przekonanie, że wprowadzenie do systemu prawa art. 55a ustawy o IPN nie było koniec zne ze względu na obowiązujący art. 133 k.k., który penalizuje OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 6 wypowiedzi intencjonalnie zmierzające do naruszenia dobrego imienia Narodu i Państwa Pol- skiego oraz art. 55 ustawy o IPN, który penalizuje również w wielu innych państwach tzw. kłamstwo oświęci mskie. Rzecznik zwrócił również uwagę, że realizacja celu w postaci ochrony praw innych osób, w tym m.in. ofiar II wojny światowej, jest obecnie możliwa i skutecznie realizowana na drodze cywilnoprawnej. Zdaniem RPO art. 55a ustawy o IPN nie spełnia wymogu proporcjonalności sensu stricto . Naród i Państwo Polskie działają bowiem przez swoje organy i mają szerokie możliwo- ści budowania spójnej polityki historycznej i prezentowania odpowiedzi na wszelkie wypowie- dzi godzące w ich dobre imię. Ustawodawca sięgnął tymczasem po środki najsilniej ingerujące w prawa jednostki – po środki prawnokarne. 2.3. Analizując zarzut niezgodności art. 55a ustawy o IPN z art. 2 i art. 42 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, Rzecznik zwrócił uwagę na liczne wątpliwości i nterpre- tacyjne dotyczące treści tego przepisu. Zdaniem RPO nie spełnia wymogu określoności przepisu prawnokarnego odesłanie w art. 55a ust. 1 ustawy o IPN do art. VI Karty Międzynarodowego Trybunału Wojskowego, stanowiącego załącznik do Porozumienia między narodowego w przedmiocie ścigania i karania głównych przestępców wojennych Osi Europejskiej, podpisanego w Londynie dnia 8 sierpnia 1945 r. (Dz. U. z 1947 r. Nr 63, poz. 367; dalej: Karta MTW). Zastosowanie odesłania w prze- pisie prawnokarnym, zgodnie z orz ecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, jest dopuszczalne, o ile umożliwia precyzyjne zdefiniowanie znamienia czynu zabronionego. Odesłanie zawarte w art. 55a ust. 1 ustawy o IPN nie spełnia, w ocenie Rzecznika, tego warunku, gdyż art. VI Karty MTW zawiera b ardzo szeroki katalog przestępstw obejmujący zbrodnie przeciwko po- kojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Odnosi się więc nie tylko do zbrodni Holocaustu, lecz innych zbrodni, o których wiedza może nie być powszechna. Zdaniem Rzecz- nika z t ego względu art. 55a ustawy o IPN będzie miał zastosowanie nie tylko do wypowiedzi, „których kłamliwość jest oczywista”, lecz także do wypowiedzi, „co do których to sąd będzie musiał stwierdzić, czy są one sprzeczne z faktami”, a nie jest zasadne – z punkt u widzenia konstytucyjnej swobody wypowiedzi – „aby to sądy rozstrzygały toczące się w debacie pu- blicznej spory dotyczące historii” (uzasadnienie stanowiska, s. 24). W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich „[t]rudności w wyznaczeniu maksymalnego kręgu zachow ań, których popełnienie może być zagrożone karą wynikają ponadto ze sposobu określenia kontratypu wskazanego w art. 55a ust. 3 ustawy o IPN” (uzasadnienie stanowiska, s. 24). Rzecznik wskazał na trudności interpretacyjne wiążące się z pojęciami „twórczości ar- tystycznej” oraz „działalności naukowej”. W szczególności budzi wątpliwości zasadność wy- łączenia bezprawności czynu w przypadku działalności naukowej, z którą łączone są standardy profesjonalnej rzetelności, w sytuacji, gdy wypowiedź osoby niezobowiązan ej do zawodowej rzetelności będzie skutkowała pociągnięciem do odpowiedzialności karnej. Ponadto z treści przepisu nie wynika, czy kontratypem zostanie objęta działalność osób amatorsko prowadzą- cych badania naukowe bądź też prowadzących takie badania w inn ej niż uprawiana zawodowo dziedzinie naukowej. 2.4. Zdaniem Rzecznika przewidziana w art. 55a ust. 1 ustawy o IPN sankcja w postaci kary pozbawienia wolności do lat 3 narusza zasadę proporcjonalności wyrażoną w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Uzasadnienie pow yższego stanowiska RPO upatruje w orzecznictwie ETPC, zgodnie z którym sankcje karne dla ochrony reputacji (dobrego imienia) danej osoby dają się pogodzić z wolnością wypowiedzi jedynie w sytuacjach wyjątkowych – w najcięższych spra- wach dotyczących wypowie dzi nawołujących czy podżegających do przemocy. OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 7 2.5. Odnosząc się do zarzutów dotyczących sformułowań „ukraińscy nacjonaliści” i „Małopolska Wschodnia”, zawartych w art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie oraz art. 2a ustawy o IPN, Rzecznika podzielił zastrzeże nia Prezydenta Rzeczypospolitej co do ich zgodności z zasadą określoności przepisów prawnokarnych. W ocenie RPO nie jest możliwe jednoznaczne zdefi- niowanie pojęcia „ukraińskiego nacjonalisty” oraz dokładne określenie, na gruncie kwestiono- wanych przepisów, granic geograficznych Małopolski Wschodniej. 3. W piśmie z 16 marca 2018 r. (znak: BAS - WAKU - 363/18), w imieniu Sejmu Rzeczy- pospolitej Polskiej, stanowisko w sprawie zajął Marszałek Sejmu, który wniósł o orzeczenie, że: 1) art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzeci e ustawy o IPN, w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów”, jest zgodny z art. 42 ust. 1 w związku z art. 2 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji, 2) art. 2a ustawy o IPN, w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów” oraz wyrazy „Małopolski Wschodniej”, jest zgodny z art. 42 ust. 1 w związku z art. 2 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji, 3) art. 55a ustawy o IPN jest zgodny z art. 42 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3, a także z art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konsty tucji. 3.1. W uzasadnieniu Marszałek Sejmu szeroko omówił przepisy Konstytucji wskazane we wniosku jako wzorce kontroli. Wskazał też, że art. 2 Konstytucji (z którego Wnioskodawca wywodzi zasadę określoności czynu zabronionego jako szczególną postać zasad y określoności przepisów prawa) powinien być jedynie wzorcem związkowym w stosunku do art. 42 ust. 1 Konstytucji, który – zgodnie z orzecznictwem Trybunału – ma „programowy charakter” dla prawa karnego. 3.2. Odnosząc się do zarzutów sformułowanych wobec a rt. 55a ust. 1 ustawy o IPN, Marszałek Sejmu rozpoczął od zarzutu nieprecyzyjnego wskazania znamion czynu zabronio- nego z uwagi na posłużenie się przez ustawodawcę pojęciem „przypisania”, użytym w kontek- ście odpowiedzialności Narodu Polskiego lub Państwa Polskiego. W ocenie Marszałka pojęcie to należy wyjaśniać w kontekście, w jakim zostało użyte w ustawie o IPN. Zastosowany w art. 55a ustawy o IPN zwrot „przypisuje Narodowi Polskiemu lub Państwu Polskiemu odpowie- dzialność lub współodpowiedzialność ” oznacza, że czynność sprawcza opisywanego przestęp- stwa zawiera się w obciążaniu odpowiedzialnością za zbrodnie wymienione w art. 55a ustawy o IPN (zbrodnie nazistowskie popełnione przez Trzecią Rzeszę Niemiecką, określone w art. VI Karty MTW lub inne prz estępstwa stanowiące zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne) Państwa Polskiego lub całego Narodu Polskiego, bądź też na wskazywaniu ich jako sprawców lub organizatorów wymienionych zbrodni. Dobro chronione art. 55a ustawy o IPN zostało określone w tytule rozdziału 6c tej ustawy: „Ochrona dobrego imienia Rzeczy- pospolitej Polskiej i Narodu Polskiego”. Jest nim zatem godność narodowa i państwowa. Mar- szałek Sejmu, powołując się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego i poglądy przedsta- wic ieli doktryny, zaprezentował szeroką analizę pojęć „naród” oraz „Państwo Polskie”: – „Naród Polski jest to zatem nie tylko prosta suma pojedynczych obywateli, ale pod- miot zbiorowy, całość połączona wspólną tożsamością, kulturą, historią, poczuciem przynal eż- ności do Narodu Polskiego, nie ograniczona do osób posiadających polskie obywatelstwo, co pozwala zaliczać do Narodu Polskiego również osoby żyjące poza granicami Rzeczypospolitej, a więc osoby nie mające polskiego obywatelstwa, ale mające poza polskim p ochodzeniem du- chowe i kulturowe więzy z Ojczyzną” (uzasadnienie stanowiska, s. 21); – pojęcie Państwa Polskiego nie powinno być zaś ograniczane do jego poszczególnych instytucji organizacyjnych, lecz rozumiane jako całość – polityczny organizm składający się OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 8 z terytorium, ludności i suwerennej władzy, występujący w sferze stosunków prawnomiędzy- narodowych. Konstatując, Marszałek Sejmu uznał, że dobrem chronionym w art. 55a ustawy o IPN jest ochrona dobrego imienia Narodu Polskiego, rozumianego jako określo na zbiorowość sta- nowiąca całość oraz Państwo Polskie, również pojmowane jako zorganizowana całość. Odpo- wiedzialność karna będzie zatem dotyczyła obciążania „Narodu Polskiego” lub „Państwa Pol- skiego”, a nie konkretnych Polaków, którzy dopuścili się zbrodni określonych w art. 55a ustawy o IPN czy nawet Polaków działających w grupie lub zorganizowanej grupie. Nie stanowią oni bowiem Narodu Polskiego. Odnośnie do pojęcia „przypisywanie działania” Marszałek Sejmu wskazał, że czynność ta odnosi się do działań pod ejmowanych „publicznie” oraz „wbrew faktom”. Przypisywanie określonych zbrodni musi odbywać się publicznie, to jest „w sposób jawny, nie prywatny, gdy może być dostrzeżone przez bliżej nieokreśloną liczbę osób lub gdy następuje w miejscu do- stępnym dla bliż ej nieokreślonej liczby osób, nawet jeżeli w chwili zachowania sprawcy nikt poza nim samym tam się nie znajdował” (uzasadnienie stanowiska, s. 22 - 23) oraz wbrew fak- tom, tzn. niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, pewnym, stwierdzonym i bezspornym. Odnoś nie zaś do sformułowania „rażąco pomniejsza” odpowiedzialność rzeczywistych sprawców zbrodni, o których mowa w art. 55a ustawy o IPN, Marszałek Sejmu podniósł, że jest to wprawdzie zwrot niedookreślony i ocenny, jednak na tyle ugruntowany w języku praw- nym, w tym także pojawiający się polskim prawie karnym czy w aktach prawa międzynarodo- wego wiążących Polskę, że nie ma wątpliwości co do określenia jego treści. Konkludując, Marszałek Sejmu stwierdził, że zarówno dobro chronione, jak i czynność sprawcza określ one zostały w sposób pozwalający na rekonstrukcję treści normy prawnej ujętej w art. 55a ustawy o IPN oraz przeprowadzenie poprawnego procesu jej stosowania, w wyniku czego kwestionowany przepis jest zgodny z zasadą określoności przepisów prawa. Zarówno ro dzaj kary, jak i dolny oraz górny próg sankcji w art. 55a ust. 1 ustawy o IPN jest – zdaniem Marszałka Sejmu – wyznaczony charakterem dobra chronionego (godność Na- rodu Polskiego i Rzeczypospolitej Polskiej) oraz rozmiarem szkodliwości czynów zabronio- nych i należy ocenić je pozytywnie z punktu widzenia konieczności w państwie demokratycz- nym. Jest to rozwiązanie nawiązujące do zakresu kar przewidzianych za przestępstwa o podob- nym charakterze, unormowanych w obowiązującym art. 55 ustawy o IPN (tzw. kłamstwo oś więcimskie) i art. 133 k.k. (znieważanie Narodu lub Rzeczypospolitej Polskiej), które nie były do tej pory kwestionowane. Nie odbiega także od międzynarodowych standardów penali- zacji tego typu zachowań. Marszałek Sejmu zwrócił ponadto uwagę, że kwestionowa ny przepis nie nakazuje automatycznego wymierzania kary pozbawienia wolności, a nadto przepisy ko- deksu karnego przewidują szeroki katalog narzędzi pozwalający sądowi w uzasadnionych przy- padkach na modyfikację kary. 3.3. W ocenie Marszałka Sejmu nieuzasadn ione są także zarzuty sformułowane wobec art. 55a ust. 2 ustawy o IPN, rozszerzającego zakres penalizacji o czyny popełnione nieumyśl- nie. Poszerzenie znamion strony podmiotowej czynu z art. 55a ustawy o IPN wynika z obo- wiązku zachowania wymaganej w danych okolicznościach ostrożności oraz przewidywania konsekwencji posługiwania się nieprawdziwymi stwierdzeniami. Ustawodawca złagodził w art. 55a ust. 2 ustawy o IPN sankcję odpowiednio do stopnia społecznej szkodliwości tego wy- stępku, przewidując karę grzywny bądź alternatywnie karę ograniczenia wolności; ponadto będą miały tutaj zastosowanie przewidziane w kodeksie karnym mechanizmy pozwalające są- dowi w uzasadnionych przypadkach na modyfikację kary. 3.4. Odnosząc się do zarzutów sformułowanych wobec kontraty pu tzw. działalności na- ukowej i artystycznej, zawartego w art. 55a ust. 3 ustawy o IPN, Marszałek Sejmu wyjaśnił OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 9 znaczenia tych pojęć odwołując się przede wszystkim do poglądów przedstawicieli doktryny sformułowanych na tle art. 73 Konstytucji, statuująceg o wolność twórczości artystycznej oraz badań naukowych. W ocenie uczestnika postępowania ustalenie treści tych dwóch pojęć – mimo braku ich definicji legalnej – nie powinno rodzić poważniejszych trudności organów stosujących prawo. 3.5. Dokonując analiz y zgodności art. 55a ustawy o IPN z art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, Marszałek Sejmu zwrócił uwagę, że penalizacja publicznych wypowie- dzi, które wbrew faktom przypisują Narodowi Polskiemu lub Państwu Polskiemu odpowie- dzialność lub wsp ółodpowiedzialność za zbrodnie określone w art. 55a ustawy o IPN niewąt- pliwie stanowi ingerencję w wolność wyrażania poglądów, wolność pozyskiwania informacji oraz wolność rozpowszechniania informacji, gwarantowaną w art. 54 ust. 1 Konstytucji. Inge- rencja ta jest jednak dopuszczalna w granicach wyznaczonych przez art. 31 ust. 3 Konstytucji. Ograniczenie wolności wyrażania poglądów jest uzasadnione ze względu na dobro prawnie chronione przez art. 55a ustawy o IPN, tj. godność Narodu Polskiego i Państwa Polsk iego, przy czym ochrona ta skutkuje ograniczeniem wolności wypowiedzi jedynie w zakresie wypowiedzi niemających pokrycia w faktach. Ponadto wyłączenie przez ustawodawcę z zakresu bezpraw- ności działań podejmowanych w ramach aktywności artystycznej i naukowe j legalizuje wszyst- kie wypowiedzi, które zostały wyrażone w ten sposób. 3.6. Odnosząc się do zarzutów sformułowanych we wniosku wobec art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie oraz art. 2a ustawy o IPN Marszałek Sejmu wyjaśnił, że kwestionowane regulacje poszerzy ły zakres przedmiotowy spraw, w których wszczynane są śledztwa dotyczące prze- stępstw z art. 55 ustawy o IPN, penalizującego tzw. kłamstwo oświęcimskie. Polega ono na publicznym i wbrew faktom zaprzeczaniu zbrodniom wskazanym w art. 1 pkt 1 ustawy o IPN, tj. zbrodniom nazistowskim, komunistycznym, ukraińskich nacjonalistów i członków ukraiń- skich formacji kolaborujących z Trzecią Rzeszą Niemiecką oraz innym przestępstwom stano- wiących zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne. Zbrodnie ukra ińskich nacjonalistów i członków ukraińskich formacji kolaborujących z Trzecią Rzeszą Niemiecką zostały zdefiniowane w zakwestionowanym art. 2a ustawy o IPN. Powołując się na wybrane opracowania naukowe, w tym także z okresu dwudziestolecia międzywojennego , oraz niektóre przedwojenne orzeczenia Sądu Najwyższego, Marszałek Sejmu wyjaśnił zakres pojęciowy wyrażenia „Małopolska Wschodnia”. W jego ocenie, kwe- stionowane pojęcie ma „ugruntowane znaczenie” (uzasadnienie stanowiska, s. 41) i obejmuje obszar trzech województw Rzeczypospolitej Polskiej sprzed wybuchu II wojny światowej, tj.: lwowskiego, stanisławowskiego oraz tarnopolskiego. Ustawodawca, posługując się tym ter- minem w art. 2a ustawy o IPN, spełnił wymóg dostatecznej określoności przepisów prawa kar- neg o. Pojęcie „ukraiński nacjonalista”, zgodnie z wyjaśnieniami Marszałka Sejmu, powołują- cego się na naukowe opracowania historyczne, oznacza osobę związaną z nacjonalizmem ukra- ińskim – ruchem politycznym powstałym w pierwszej połowie XIX wieku. Ideologia ukr aiń- skiego nacjonalizmu reprezentowana była przede wszystkim przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów oraz późniejszą Ukraińską Powstańczą Armię, których działalność, opisana przez historyków, polegała na walce przeciwko wrogom Ukrainy i w praktyce konce ntrowała się między innymi na działaniach antypolskich zmierzających do masowej eksterminacji lud- ności polskiej zamieszkującej tereny Wołynia i Małopolski Wschodniej. Z przeprowadzonej analizy – zdaniem Marszałka Sejmu – wynika, że ukraińskim nacjonalistą w rozumieniu art. 2a ustawy o IPN będzie zatem osoba identyfikująca się z ideologią ukraińskiego nacjonalizmu oraz podejmująca działania nią motywowane. Zbrodniami ukraińskich nacjonalistów w kon- OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 10 tekście kwestionowanego przepisu będą natomiast czyny popełni one w latach 1925 - 1950, po- legające na stosowaniu przemocy, terroru lub innych form naruszania praw człowieka wobec jednostek lub grup ludności, jak również udział w eksterminacji ludności żydowskiej oraz lu- dobójstwie na obywatelach II Rzeczypospolitej na t erenach Wołynia i Małopolski Wschodniej, które były motywowane ideologią ukraińskiego nacjonalizmu. Ustawodawca, używając pojęcia zbrodni dokonanych przez ukraińskich nacjonalistów jest konsekwentny w stosowaniu tego nazewnictwa, na co – w ocenie Marszałka Sejmu – wskazuje uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lipca 2016 r. w sprawie oddania hołdu ofiarom ludobójstwa dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich na obywatelach II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1943 - 1945 (M. P. poz. 726). Konklu dując, Marszałek Sejmu uznał, że niedookreśloność i nieostrość zaskarżonego wyrażenia „ukraiński nacjonalista” nie osiąga takiego stopnia, który należałoby uznać za nie- zgodny z zasadą określoności przepisów prawa karnego. 4. W piśmie z 20 marca 2018 r. (s ygn. akt PK VIII TK 18.2018) stanowisko w sprawie zajął Prokurator Generalny, który wniósł o orzeczenie, że: 1) art. 55a ustawy o IPN jest zgodny z zasadą określoności przepisów prawa wynikającą z art. 2 Konstytucji oraz jest zgodny z art. 42 ust. 1 i art . 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, 2) art. 55b ustawy o IPN w zakresie, w jakim przewiduje odpowiedzialność za czyny z art. 55a ust. 1 i 2 ustawy o IPN niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu ich popełnienia, jest niezgodny z za sadą zakazu nadmiernej ingerencji wynikającą z art. 2 Konsty- tucji, 3) art. 2a ustawy o IPN, a także art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie w związku z art. 55 ustawy o IPN są zgodne z zasadą określoności przepisów prawa wynikającą z art. 2 Konstytucji oraz są zgodne z art. 42 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji. 4.1. Analizę zarzutów sformułowanych wobec art. 55a ustawy o IPN Prokurator Gene- ralny poprzedził wyjaśnieniem zn aczenia pojęć użytych w tym przepisie. Powołując się na orzecznictwo Trybunału oraz poglądy przedstawicieli doktryny, wskazał, że „naród” to kate- goria zbiorowa i nie można generalizować, że cechy lub zachowania przypisywane jednostkom lub grupom wchodzącym w jego skład, odnoszone są do Narodu rozumianego jako całość. W tym kontekście – w opinii Prokuratora Generalnego – „poza zakresem penalizacji przewidzia- nej w art. 55a [ustawy o IPN] pozostają (…) wszelkiego rodzaju wypowiedzi dotyczące kary- godnych, drast ycznych działań poszczególnych obywateli polskich (czy osób narodowości pol- skiej), a nawet grup tego rodzaju osób” (uzasadnienie stanowiska, s. 10). Zakres pojęcia „Państwo Polskie”, w odróżnieniu od „Rzeczpospolitej Polskiej”, nie ogranicza się – zgodnie z argumentacją Prokuratora Generalnego – do aktualnej postaci ustroju państwa, jego ludności jako całości czy też aktualnego terytorium, lecz obejmuje instytucjo- nalną emanację Narodu Polskiego jako podmiotu prawa międzynarodowego tak w ujęciu aktu- alnym jak i historycznym. Odnośnie do znamienia „publicznie” Prokurator Generalny wyjaśnił, że sprawca działa publicznie, jeśli jego czyn, z uwagi na miejsce, okoliczności lub sposób jego popełnienia, może być dostrzeżony przez większą, bliżej nieoznaczoną liczbę o sób. Co do znamienia „wbrew faktom” Prokurator Generalny, w ślad za przedstawicielami doktryny, wskazał, że „pociągnięcie sprawcy do odpowiedzialności karnej z art. 55a ustawy o IPN będzie możliwe tylko w przypadku, gdy określone wydarzenie, którego dotycz y ekspre- sja sprawcy, zostało wyjaśnione i znajduje to potwierdzenie w odpowiedniej dokumentacji lub nie budzących kontrowersji opracowaniach historycznych. Jeśli zatem okoliczności konkret- nego wydarzenia, będącego przedmiotem wypowiedzi, nie będą wyjaśnion e, bądź nie będzie OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 11 możliwości dokonania jednoznacznej oceny Jego przebiegu i charakteru, to wykluczona jest możliwość poniesienia odpowiedzialności karnej przez osobę wypowiadającą się w tym przed- miocie. Posłużenie się określeniem «wbrew faktom» czyni bowi em bezzasadnym przeprowa- dzenie prawnokarnej oceny konkretnego przypadku, jeżeli nie ma pełnej wiedzy w tym zakre- sie, nie przeprowadzono badań historycznych, lub badania takie nie zostały ukończone. Jeżeli na podstawie badań historycznych możliwe jest twier dzenie, że zdarzenie mogło mieć różny przebieg, a ocena uczestniczących w nim osób nie jest jednoznaczna, to również nie ma moż- liwości dokonywania oceny na płaszczyźnie prawnokarnej (…). W kontekście proceduralnym możliwość wystąpienia owej niejednoznaczności nakłada na organy procesowe obowiązek za- chowania szczególnej wnikliwości przy podejmowaniu działań i decyzji procesowych, w tym obowiązek powołania biegłych w celu rozstrzygnięcia wszelkich wątpliwości pojawiaj ących się w tym zakresie w toku postępowania karnego ” (uzasadnienie stanowiska, s. 12 i 13). Prokurator Generalny wyjaśnił, że trudności interpretacyjne związane ze zwrotem „przypisać odpowiedzialność lub współodpowiedzialność” – przy uwzględnieniu kontek stu normatywnego tak wynikającego z art. 55a ust. 1 ustawy o IPN, jak i kodeksu karnego oraz Konstytucji – są w istocie zdecydowanie mniejsze niż wskazuje Wnioskodawca i nie powodują takiej niejasności lub nieprecyzyjności przepisu, które oznaczałoby narus zenie zasady określo- ności przepisów karnych, wyrażonej w art. 42 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Wyrażenie to nie odbiega stopniem niedookreśloności i nieostrości od innych zwrotów użytych przez usta- wodawcę w innych unormowaniach karnych, co do któr ych Trybunał orzekał dotychczas, że są zgodne z konstytucyjną zasadą określoności przepisów karnych. W odniesieniu do zarzutu Prezydenta Rzeczypospolitej dotyczącego drugiej (obok przy- pisania zbrodni Narodowi lub Państwu Polskiemu) formy popełnienia czynu zabronionego określonego w art. 55a ust. 1 ustawy o IPN, czyli rażącego pomniejszania w inny sposób odpo- wiedzialności rzeczywistych sprawców zbrodni, o których mowa w tym przepisie – gdzie uznaje on za niedookreślone posłużenie się terminem,,rażąco” – Pro kurator Generalny wskazał, że pojęcie „rażące” rozumiane jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego jako jaskrawe, rzucające się w oczy czy robiące duże ujemne wrażenie. Uczestnik postępowania wskazał, że istnienie dorobku orzeczniczego – przy wzięciu pod uwagę , iż nie jest nadmiernie utrudnione ustalenie znaczenia słów użytych w art. 115 § 21 k.k. na gruncie językowym – zostało uznane jako wystarczający argument przemawiający za takim stopniem określoności przepisu, który spełnia standardy konstytucyjne. W odn iesieniu do zarzutu Wnioskodawcy dotyczącego posłużenia się przez ustawo- dawcę sformułowaniem „działalność artystyczna lub naukowa” przy określeniu zakresu kontra- typizacji dokonanej w art. 55a ust. 3 ustawy o IPN Prokurator Generalny zauważył, że wobec okol iczności kontratypowych obowiązuje, co do zasady, niższy standard określoności. Po- wszechnie w nauce prawa karnego dopuszcza się istnienie tzw. kontratypów pozaustawowych, a także dopuszczalność określania zakresu kontratypu w drodze analogii i wykładni roz szerza- jącej na korzyść sprawcy, jako odstępstwo od zasady nullum crimen sine lege stricta . 4.2. Analizując kolejny zarzut, Prokurator Generalny wskazał, że niezgodności art. 55a ustawy o IPN z art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Wnioskod awca upatruje głównie w niespełnieniu wymogu precyzyjności i jasności przepisu karnego, nie kwestionując samej zasadności i konieczność ograniczenia wolności wyrażania poglądów, których dotyczy kwestionowany przepis. To brak precyzyjności i jasności przepi su miał w pierwszej kolejności uzasadniać wątpliwości co do relacji pomiędzy celem regulacji a ograniczeniami nakładanymi na adresatów normy prawnej. Zatem stwierdzenie zgodności art. 55a ustawy o IPN z zasadą określoności przepisów prawnych determinuje po zytywną ocenę konstytucyjności kwestiono- wanego przepisu z art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji w tym kontekście. OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 12 4.3. Odnosząc się do zarzutu nieproporcjonalności (surowości) sankcji przewidzianej przez ustawodawcę w art. 55a ust. 1 ustaw y o IPN, Prokurator Generalny stwierdził, że konte- stowana regulacja przedstawiona jest przez Wnioskodawcę w taki sposób, jakby wymierzenie kary pozbawienia wolności było nieuchronne. Takie stanowisko pomija uregulowania części ogólnej kodeksu karnego i kwe stię wyboru sankcji przez sąd a casu ad casum . Na wybór ten składają się: – możliwość orzeczenia kary ograniczenia wolności w miejsce kary pozbawienia wol- ności, – możliwość odstąpienia od wymierzenia kary na rzecz orzeczenia środka karnego, – możliwość warunkowego zawieszenia kary pozbawienia wolności, – możliwość warunkowego umorzenia postępowania. Zdaniem Prokuratora Generalnego granica sankcji przewidzianej w art. 55a ust. 1 ustawy o IPN pozostaje w odpowiedniej proporcji do zamierzeń us tawodawcy co do efektów tej regulacji. 4.4. Odwołując się do reguły falsa demonstratio non nocet , Prokurator Generalny pod- niósł, że przedmiotem orzekania przez Trybunał Konstytucyjny powinna być w niniejszej spra- wie kwestia zgodności art. 55b ustawy o IPN w zakresie, w jakim przewiduje odpowiedzialność za czyn z art. 55a ust. 1 i 2 ustawy o IPN, z wywodzonym z art. 2 Konstytucji zakazem nad- miernej ingerencji. Uczestnik postępowania wskazał, że w doktrynie i orzecznictwie kryterium oceny ingerencji ustawoda wcy stanowi zasada proporcjonalności. Prokurator Generalny pod- kreślił, że zasada proporcjonalności, wywodzona z art. 2 ustawy zasadniczej, wymaga należy- tego wyważenia celu legislacyjnego środka użytego do jego realizacji. Ze wskazanej zasady wynika nakaz s tosowania przez ustawodawcę skutecznych środków prawnych, tj. takich, które mogą doprowadzić do realizacji celów zamierzonych przez ustawodawcę, a zatem skuteczności ścigania przestępstw stypizowanych w ustawie o IPN. Ponadto ograniczenia w zakresie sku- tec znego egzekwowania odpowiedzialności karnej w wymiarze transgranicznym, na czym szczególnie zależało projektodawcom, świadczą o wątpliwej efektywności tego rozwiązania, a już na pewno o braku podstaw do prognozowania jego znacząco większej efektywności ani żeli instrumentów alternatywnych (cywilnoprawnych). Prokurator Generalny podkreślił, że „jed- nostki zdatne do ponoszenia odpowiedzialności karnej, które chcą wypowiedzieć się o wyda- rzeniach ujętych w kwestionowanym przepisie, zostały na mocy art. 55a ust. 2 [ustawy o IPN] (…), zobowiązane przez ustawodawcę do takiego operowania słowem lub innym rodzajem przekazu, które spełnia podwyższone standardy ostrożności, właściwe dla publikacji medial- nych lub naukowych. Nie może nie budzić wątpliwości adekwatność tego rodzaju oczekiwań wobec wszystkich, przebywających na granicą, użytkowników języka powszechnego, bez względu na wykształcenie, wiek, czy choćby znajomość języka pisanego, a ponadto politykę historyczną kraju – miejsca popełnienia przestępstwa” (uzasadnienie stanowiska, s. 52). Prokurator Generalny uznał, że, decydując się na penalizację zachowań stypizowanych w art. 55a ust. 1 i 2 ustawy o IPN w odniesieniu do przestępstw popełnionych za granicą, nie- zależnie od prawa obowiązującego w miejscu popełnienia tych czynów, ustawodawca nienale- życie wyważył proporcje pomiędzy koniecznością ochrony dobra prawnego a adekwatnością, skutecznością i dolegliwością normy prawnej. Doprowadziło to do powstania unormowania faktycznie dysfunkcjonalnego , mogącego skutkować zaistnieniem rezultatów przeciwnych do zakładanych, a w konsekwencji doprowadzić do podważenia autorytetu Państwa Polskiego, które nie będzie w stanie wyegzekwować ustanowionego przez siebie prawa. 4.5. Odnośnie do art. 2a ustawy o IP N, a także art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie w związku z art. 55 ustawy o IPN Prokurator Generalny uznał pojęcia „ukraińscy nacjonaliści” oraz „Ma- łopolska Wschodnia” za dostatecznie dookreślone. Jego zdaniem pojęcia te nie odbiegają swoją OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 13 niedookreśloności ą od przedstawionych już terminów, dotychczas pozytywnie zweryfikowa- nych przez Trybunał Konstytucyjny. Zwrócił także uwagę, że w tym wypadku istnieją gwaran- cje proceduralne, chroniące przed negatywnymi skutkami wynikającymi z zastosowania nieo- strych pojęć, w procesie stosowania prawa. W szczególności, w kontekście udowodnienia faktu popełnienia przestępstwa z art. 55 ustawy o IPN, nie można tracić z pola widzenia, na kim spoczywa ciężar wykazania, że dana osoba (grupa osób) jest desygnatem pojęcia „ukraińsk i nacjonalista” lub że zbrodnie były popełnione na terenie „Małopolski Wschodniej”. Prokurator uznał za aktualny postulat o konieczności pozostawienia organom stosującym prawo i piśmien- nictwu czasu i możliwości na wypracowanie wykładni nowych unormowań. 5 . W piśmie z 26 czerwca 2018 r. The International Association of Jewish Lawyers and Jurists przedstawiło Trybunałowi opinię amici curiae , w myśl której: 1) art. 55a ustawy o IPN jest niezgodny z art. 2 w związku z art. 42 Konstytucji, a także z art. 54 ust . 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, 2) art. 55a ust. 1 i 2 w związku z art. 55b ustawy o IPN w zakresie, w jakim przepisy te przewidują odpowiedzialność karną na zasadach określonych w art. 55a ust. 1 i 2 ustawy o IPN wobec obywatela polskiego oraz cudzoziemca niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu popełnienia czynu zabronionego, jest niezgodny z art. 2, art. 31 ust. 3 oraz art. 42 Kon- stytucji. 6. W piśmie z 13 czerwca 2018 r. Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rze- czypospolitej Polskiej oraz The 1939 Club, Inc . wspólnie zwróciły się do Trybunału o umożli- wienie przedstawienia opinii amici curiae . 6.1. Przewodniczący składu orzekającego wyraził zgodę na przedstawienie Trybuna- łowi Konstytucyjnemu opinii przez wskaz ane wyżej podmioty, co zostało im notyfikowane pi- smem Dyrektora Biura Służby Prawnej Trybunału Konstytucyjnego z 14 czerwca 2018 r. 6.2. W piśmie z 31 października 2018 r. została przedstawiona negatywna opinia wzglę- dem przepisów karnych ustawy o IPN oraz cywilnoprawnej ochrony dobrego imienia Rzeczy- pospolitej Polskiej i Narodu Polskiego. II Stosownie do art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) Trybunał może rozpo- znać wniosek, pytanie prawne albo skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejawnym, jeżeli pi- semne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie stanowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia. Po przeanalizowaniu stanowisk wszystkich uczestników postępowania Trybunał uznał, że w niniejszej sprawie przesłanka ta została spełniona. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Uwagi wprowadzające. 1.1. Przedmiot kontroli oraz wzorce konsty tucyjne. OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 14 W niniejszej sprawie Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej (dalej też: Wnioskodawca) wystąpił o kontrolę konstytucyjności ustawy z dnia 26 stycznia 2018 r. o zmianie ustawy o In- stytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ustawy o grobach i cmentarzach wojennych, ustawy o muzeach oraz ustawy o odpowiedzial- ności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. poz. 369; dalej: ustawa styczniowa): a) w zakresie dodanego do ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Naro- dowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1575, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 2032, ze zm.; dalej: ustawa o IPN) art. 55a, z art. 2 oraz art. 42 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, b) w zakresie dodanych do ustawy o IPN art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie, w części obej- mującej wyrazy: „ukraińskich nacjonalistów i”, oraz art. 2a, w części obejmującej wyrazy: „ukraińskich nacjonalistów” oraz „i Małopolski Wschodniej”, z art. 2 oraz art. 42 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Wziąwszy pod u wagę, że zarzuty Wnioskodawcy, skonkretyzowane w uzasadnieniu wniosku, nie dotyczą trybu uchwalenia ustawy styczniowej, lecz treści przepisów dodanych przez ten akt normatywny do ustawy o IPN, Trybunał Konstytucyjny – opierając się na regule falsa demonstr atio non nocet – stwierdza, iż przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie uczyniono trzy przepisy ustawy o IPN: – art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 1 lit. a ustawy styczniowej, w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów i”; – art. 2a, dodany przez art. 1 pkt 2 ustawy styczniowej, w części obejmującej wyrazy: „ukraińskich nacjonalistów i” (w zdaniu pierwszym i zdaniu drugim) oraz „przez ukraińskich nacjonalistów” (w zdaniu pierwszym), a także „i Małopolski Wschodniej” (w zdaniu drugim); – art. 55a, dodany przez art. 1 pkt 6 ustawy styczniowej. Dla dwóch pierwszych przepisów jako wzorce kontroli zostały powołane art. 2 oraz art. 42 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, a dla ostatniego – a rt. 2 oraz art. 42 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, a także art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 1.2. Częściowe umorzenie postępowania. Na mocy art. 1 pkt 2 w związku z art. 3 ustawy z dnia 27 czerwca 2018 r. o zmianie ustawy o Instyt ucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Pol- skiemu oraz ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. poz. 1277; dalej: ustawa czerwcowa), z dniem 17 lipca 2018 r., art. 55a oraz art . 55b ustawy o IPN zostały uchylone. Stosownie do art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: uotpTK) Trybunał Konstytucyjny na posiedzeniu niejawnym wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania, jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wyda- niem orzeczenia przez Trybunał. Ocena, czy zachodzi wymieniona przesłanka umorzenia po- stępowania wymaga ustalenia, czy w rze czywistości nastąpiło wyłączenie z systemu prawa da- nego przepisu. Formalne uchylenie przepisu nie zawsze prowadzi bowiem do utraty jego mocy obowiązującej. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, wypracowanym jeszcze na gruncie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 1991 r. Nr 109, poz. 470, ze zm.) oraz art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.), dopiero po ustaleniu, że uchylony prze pis nie może być zastosowany do żadnych sytuacji z przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 15 w szczególności nie wywiera już określonych skutków dla obywateli, można umorzyć postę- powanie ze względu na utratę przez niego mocy obowiązującej. O utracie mocy obowiązującej można bowiem mówić dopiero wtedy, gdy dany przepis nie może być w ogóle stosowany (zob. w szczególności wyrok pełnego składu TK z 16 marca 2011 r., sygn. K 35/08, OTK ZU nr 2/A/2011, poz. 11 oraz przywołane tam orzecznictwo). Przenosząc te u stalenia na grunt rozpatrywanej sprawy, Trybunał w obecnym składzie zauważa, że uchylenie m.in. art. 55a ustawy o IPN wpłynęło na modyfikację polskiego systemu prawa karnego. Ze względu na brak szczególnych przepisów intertemporalnych w ustawie czer - wcowej , a także zważywszy na ogólną regułę prawa karnego materialnego, zawartą w art. 1 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2018 r. poz. 1600, ze zm.; dalej: k.k. lub kodeks karny), należy stwierdzić, że art. 55a ustawy o IPN już nie moż e być podstawą odpowiedzialności karnej. W związku z powyższym Trybunał – na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 uotpTK – posta- nowił umorzyć postępowanie w zakresie badania zgodności art. 55a ustawy o IPN z art. 2 oraz art. 42 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 1.3. Stanowisko Prokuratora Generalnego odnośnie do modyfikacji przedmiotu kon- troli. W swoim stanowisku Prokurator Generalny, odwołując się do reguły falsa demonstratio non nocet , uznał za zasadne zmodyfikowanie zakresu przepisów ustawy o IPN wyznaczonego przez Wnioskodawcę poprzez – z jednej strony – „uzupełnienie” przedmiotu kontroli o art. 55b i skonfrontowanie go z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji, z drugiej zaś – ujęcie „związkowe” art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie i art. 2a z art. 55. W ocenie Trybunału powyższe stanowisko nie znajduje odzwierciedlenia w treści uza- sadnienia wniosku Prezydenta Rzeczypospolitej, a tym samym nie podlega uwzględnieniu przy orzekani u. Zgodnie bowiem z art. 67 ust. 1 uotpTK Trybunał przy orzekaniu związany jest zakresem zaskarżenia wskazanym we wniosku, pytaniu prawnym lub skardze konstytucyjnej. Oznacza to, że – o ile nie wynika inaczej z treści uzasadnienia pisma inicjującego postęp owanie przed TK, co uzasadniałoby sięgnięcie po regułę falsa demonstratio non nocet – Trybunał sa- modzielnie nie może modyfikować zakresu przedmiotu, jak i wzorców kontroli. Odnośnie do art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie i art. 2a ustawy o IPN wypada zauważy ć, że przepisy te – choć wpływają na rekonstrukcję normy karnej zawartej w art. 55 ustawy o IPN – stanowią samodzielne regulacje normatywne, gdyż wyznaczają zakres przedmiotowy ustawy o IPN; tym samym ocena ich konstytucyjności wespół z art. 55 ustawy o IPN nie jest konieczna. W przypadku zaś art. 55b ustawy o IPN należy stwierdzić, że wątpliwości Prokuratora General- nego względem tego przepisu (o ile by nadal obowiązywał) mogłyby zostać poddane ocenie są- dowokonstytucyjnej, jeżeli organ ten w p rzepisanym trybie złożyłby wniosek na zasadzie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji. 1.4. Konkluzja. Trybunał stwierdza, że w niniejszej sprawie orzekać będzie w przedmiocie zgodności: – art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie ustawy o IPN, w brzmieniu nadanym pr zez art. 1 pkt 1 lit. a ustawy styczniowej, w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów i”, z art. 2 oraz art. 42 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji; – art. 2a ustawy o IPN, dodanego przez art. 1 pkt 2 ustawy styczniowej, w części obe j- mującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów i” oraz „przez ukraińskich nacjonalistów” (w zda- niu pierwszym), a także w części obejmującej wyrazy: „ukraińskich nacjonalistów i” oraz „i Małopolski Wschodniej” (w zdaniu drugim), z art. 2 oraz art. 42 ust. 1 w z wiązku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 16 2. Ocena konstytucyjności art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie oraz art. 2a ustawy o IPN. 2.1 . Brzmienie zakwestionowanych przepisów. Zakwestionowane przez Wnioskodawcę przepisy ustawy o IPN mają następujące brzmienie: – art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie: „Ustawa reguluje: 1) ewidencjonowanie , gromadzenie, przechowywanie, opracowywanie, zabezpieczenie, udostępnianie i publikowanie dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonych oraz gromadzonych od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r., a także organów bezpie- czeństwa Trzeciej Rzeszy Niemieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, do- tyczących: a) popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych na- rodowości w okresie od dnia 8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 r.: (…) – zbrodni ukraińskich nacjonalistów i członków ukraińskich formacji kolaborujących z Trzecią Rzeszą Niemiecką, (…)”; – art. 2a: „ Zbrodniami ukraińskich nacjonalistów i członków ukraińskic h formacji kolaborują- cych z Trzecią Rzeszą Niemiecką, w rozumieniu ustawy, są czyny popełnione przez ukraiń- skich nacjonalistów w latach 1925 - 1950, polegające na stosowaniu przemocy, terroru lub in- nych form naruszania praw człowieka wobec jednostek lub grup ludności. Zbrodnią ukraiń- skich nacjonalistów i członków ukraińskich formacji kolaborujących z Trzecią Rzeszą Nie- miecką jest również udział w eksterminacji ludności żydowskiej oraz ludobójstwie na obywa- telach II Rzeczypospolitej na terenach Wołynia i Małopolski Wschodniej ”. 2.2. Kontekst normatywny zakwestionowanych przepisów. W ustawie o IPN art. 1 (w całości) określa zakres przedmiotowy wskazanego aktu nor- matywnego. Z kolei art. 2a zawiera definicję legalną pojęcia „zbrodnie ukraińskich nacjonali- stó w i członków ukraińskich formacji kolaborujących z Trzecią Rzeszą Niemiecką”, o którym mowa w art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie wskazanej ustawy. Oba przepisy wprost determinują stronę przedmiotową przestępstwa określonego w art. 55 ustawy o IPN, który s tanowi: „ Kto publicznie i wbrew faktom zaprzecza zbrodniom, o których mowa w art. 1 pkt 1 [ustawy o IPN], podlega grzywnie lub karze pozbawienia wolności do lat 3. Wyrok podawany jest do publicznej wiadomości ”. 2.3. Istota zarzutów Wnioskodawcy. Prezydent Rzeczypospolitej zarzucił art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie oraz art. 2a ustawy o IPN, że zawierają pojęcia niezdefiniowane przez ustawodawcę. Tym samym – jako przepisy determinujące znamiona strony przedmiotowej czynu określonego w art. 55 ustawy o IPN – uniemożliwiają właściwą rekonstrukcję normy karnej w zakresie wskazanym przez Wnio- skodawcę. 2.4. Zasady konstytucyjne będące wzorcami kontroli w niniejszej sprawie. 2.4.1. Zasada określoności przepisów prawa in genere wywodzona z art. 2 Konstytucji. OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 17 2.4.1.1. Konstytucja w art. 2 stanowi: „Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniają- cym zasady sprawiedliwości społecznej”. Przytoczone unormowanie jest dosłownym powtórzeniem art. 1 przepisów konstytucyj- nych z dnia 22 lipca 1952 r. (Dz. U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36, ze zm.) w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypo- spolitej Ludowej (Dz. U. Nr 75, poz. 444, ze zm.; dalej: nowela grudniowa). 2.4.1.2. W dotychcz asowym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego – tak na gruncie art. 1 przepisów konstytucyjnych, jak i art. 2 Konstytucji – pojęcie określoności prawa było przywoływane wielokrotnie. Trybunał w niniejszym orzeczeniu postanowił zrekapitulować swoje dotychc zasowe wypowiedzi, systematyzując wykorzystywane pojęcia oraz zależności występujące między nimi . Pojęcie „określoności prawa” wywodzi się z doktryny niemieckiej i jest elementem kon- cepcji państwa prawa ( Rechtsstaat ). W wąskim rozumieniu określoność odnosi się do treści przepisu prawa i jest rozumiana jako nakaz jego precyzyjności, czyli możliwości wywiedzenia z niego jednoznacznej normy prawnej. W rozumieniu szerokim „określoność prawa” oznacza zarówno precyzyjność przepisu, jak i jasność prawa, które ma b yć zrozumiałe i komunikatywne dla jak największej liczby podmiotów (zob. T. Spyra, Zasada określoności regulacji prawnej na tle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego i niemieckiego Sądu Konstytucyjnego , „Trans- formacje Prawa Prywatnego” nr 3/2003, s. 59; T . Zalasiński, Zasada prawidłowej legislacji w poglądach Trybunału Konstytucyjnego , Warszawa 2008, s. 183 - 185). Trybunał Konstytu- cyjny używa pojęcia „określoność prawa” w znaczeniu szerokim, w którym postulat jasności prawa jest jednym z elementów określono ści. Wymóg określoności regulacji prawnej znajduje swą konstytucyjną podstawę w zasa- dzie demokratycznego państwa prawnego. Odnosi się on do wszelkich regulacji (pośrednio czy bezpośrednio) kształtujących pozycję prawną obywatela. Zasada określoności prawa jest bo- wiem jedną z dyrektyw prawidłowej legislacji. Stanowi ona także element zasady ochrony za- ufania obywatela do państwa i tworzonego przez nie prawa, wynikający z art. 2 Konstytucji (zob. np. wyroki pełnego składu TK z: 15 września 1999 r., sygn. K 11/ 99, OTK ZU nr 6/1999, poz. 116; 21 marca 2001 r., sygn. K 24/00, OTK ZU nr 3/2001, poz. 51; 22 maja 2002 r., sygn. K 6/02, OTK ZU nr 3/A/2002, poz. 33; 20 listopada 2002 r., s ygn. K 41/02, OTK ZU nr 6/A/2002, poz. 83 oraz 29 października 2003 r., sygn. K 5 3/02, OTK ZU nr 8/A/2003, poz. 83, a także wyroki TK z: 11 stycznia 2000 r., sygn. K 7/99, OTK ZU nr 1/2000, poz. 2; 30 października 2001 r., sygn. K 33/00, OTK ZU nr 7/2001, poz. 217; 3 grudnia 2002 r., sygn. P 13/02, OTK ZU nr 7/A/2002, poz. 90 oraz 9 pa ździernika 2007 r., sygn. SK 70/06, OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 103). Jest ona również funkcjonalnie powiązana z zasadami pewności i bez- pieczeństwa prawnego. 2.4.1.3. Wymóg zachowania określoności regulacji prawnej ma charakter dyrektywy ogólnosystemowej, choć jest szczególnie adresowany do regulacji kształtujących pozycję czło- wieka i obywatela. Szerokiemu zakresowi stosowania wspomnianego wymogu odpowiada zło- żona konstrukcja zasady określoności. Norma konstytucyjna nakazująca zachowanie o dpowiedniej określoności regulacji prawnych ma charakter zasady prawa. Nakłada to na ustawodawcę obowiązek jej optymalizacji w procesie stanowienia prawa. Ustawodawca powinien dążyć do możliwie maksymalnej reali- zacji wymogów składających się na tę zasadę. Tym samym stopień określoności konkretnych regulacji podlega każdorazowej relatywizacji w odniesieniu do okoliczności faktycznych i prawnych, jakie towarzyszą podejmowanej regulacji. Relatywizacja ta stanowi naturalną kon- sekwencję nieostrości języka, w któ rym redagowane są teksty prawne oraz różnorodności ma- terii podlegającej normowaniu. OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 18 Z powyższych względów na ustawodawcy ciąży obowiązek tworzenia przepisów prawa możliwie najbardziej określonych w danym wypadku, zarówno pod względem ich treści, jak i form y. Na oba wymiary określoności prawa składają się kryteria, które były wielokrotnie wskazywane w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, mianowicie: precyzyjność regulacji prawnej, jasność przepisu oraz jego legislacyjna poprawność. Kryteria te składają s ię na tzw. test określoności prawa, który każdorazowo powinien być odnoszony do badanej regulacji. Przez precyzyjność regulacji prawnej należy rozumieć możliwość dekodowania z prze- pisów jednoznacznych norm prawnych (a także ich konsekwencji) za pomocą reguł interpreta- cji przyjmowanych na gruncie określonej kultury prawnej. Innymi słowy, n akaz określoności przepisów prawnych powinien być rozumiany jako wymóg formułowania przepisó w w taki sposób, aby zapewniały dostateczny stopień precyzji w ustaleniu ich znaczenia i skutków praw- nych (zob. zwłaszcza: orzeczenie pełnego składu TK z 19 czerwca 1992 r., sygn. U 6/92, OTK w 1992 r., cz. I, poz. 13 oraz orzeczenia TK z: 1 marca 1994 r., sygn. U 7/93, OTK w 1994 r., cz. I, poz. 5; 26 kwietnia 1995 r., sygn. K 11/94, OTK w 1995 r., cz. I, poz. 12; postanowienie z 24 lutego 2003 r., sygn. K 28/02, OTK ZU nr 2/A/2003, poz. 18 oraz wyroki z 17 października 2000 r., sygn. SK 5/99, OTK ZU nr 7/ 2000, poz. 254 i z 28 czerwca 2005 r., sygn. SK 56/04, OTK ZU nr 6/A/2005, poz. 67) . Precyzyjność przepisu przejawia się w konkretności regulacji praw i obowiązków, tak by ich treść była oczywista i pozwalała na ich wyegzekwowanie. Jest to możliwe pod waru nkiem skonstruowania przez prawodawcę precyzyjnych norm prawnych. Jasność przepisu gwarantować ma jego komunikatywność względem adresatów. In- nymi słowy, chodzi o zrozumiałość przepisu na gruncie języka powszechnego. Wymóg jasności oznacza nakaz tworzenia p rzepisów zrozumiałych dla ich adresatów, którzy od racjonalnego prawodawcy mają prawo oczekiwać stanowienia norm niebudzących wątpliwości co do nakła- danych obowiązków lub przyznawanych praw. Niejasność przepisu w praktyce oznacza nie- pewność sytuacji prawne j adresata normy i pozostawienie jej ukształtowania organom stosują- cym prawo (por. wyrok TK z 27 listopada 2007 r., sygn. SK 39/06, OTK ZU nr 10/A/2007, poz. 127 ). Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego stanowienie prze- pisów niejas nych, wieloznacznych, które nie pozwalają obywatelowi na przewidzenie konse- kwencji prawnych jego zachowań, jest naruszeniem Konstytucji (por. zamiast wielu: wyrok pełnego składu TK z 28 października 2009 r., sygn. Kp 3/09, OTK ZU nr 9/A/2009, poz. 138 ). Po prawność legislacyjna oznacza zgodność przepisu z wymaganiami prawidłowej legi- slacji (zob. np. wyrok pełnego składu TK z 25 maja 2016 r., sygn. Kp 5/15, OTK ZU A/2016, poz. 24). 2.4.2. Zasada określoności przepisów prawa karnego na tle art. 42 ust. 1 Kons tytucji. 2.4.2.1. Konstytucja w art. 42 ust. 1 stanowi: „Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Zasada ta nie stoi na prze- szkodzie ukaraniu za czy n, który w czasie jego popełnienia stanowił przestępstwo w myśl prawa międzynarodowego”. Przytoczony przepis wyraża zasadę, że zakaz albo nakaz obwarowany sankcją karną powinien być sformułowany w sposób precyzyjny i ścisły (zob. szerzej: J. Warylewski, [w :] Za- sady techniki prawodawczej. Komentarz do rozporządzenia , red. J. Warylewski, Warszawa 2003, s. 326). 2.4.2.2. Artykuł 42 ust. 1 Konstytucji formułuje jedną z podstawowych zasad prawa karnego, której obowiązywanie w demokratycznym państwie prawnym nie budzi wątpliwości. Zasada ta wraz z pozostałymi podstawowymi regułami prawa karnego służy gwarancji ochrony prawnej jednostek przed arbitralnością oraz nadużyciami ze strony organów władzy publicznej, w tym „dowolnością orzekania i sposobu wykonywania nast ępstw czynów zabronionych, nie- współmierności tych następstw do winy i karygodności czynu” (K. Buchała, A. Zoll, Polskie OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 19 prawo karne , Warszawa 1995, s. 50 - 51; zob. też: L. Kubicki, Nowa kodyfikacja karna a Kon- stytucja RP , „Państwo i Prawo” nr 9 - 10/1998, s. 25; B. Kunicka - Michalska, [w:] Kodeks karny – część ogólna. Komentarz , red. G. Rejman, Warszawa 1999, s. 58). W piśmiennictwie przyjmuje się, że z zasady nullum crimen sine lege poenali anteriori wyrażonej w art. 42 ust. 1 Konstytucji, a na p oziomie ustawowym powtórzonej obecnie w art. 1 § 1 k.k. wynikają następujące reguły szczegółowe: – czyny zabronione muszą być określone w ustawie ( nullum crimen sine lege scripta ), – typy przestępstw muszą być określone w sposób maksymalnie dokładny ( null um cri- men sine lege certa ), – niedopuszczalne jest stosowanie (niekorzystnej dla sprawcy) analogii i wykładni roz- szerzającej, – ustawa karna wprowadzająca odpowiedzialność karną lub ją zaostrzająca nie może działać wstecz ( nullum crimen sine lege praevia, lex retro non agit ). Należy też zauważyć, że zasadę nullum crimen sine lege poenali anteriori uzupełnia zasada nulla poena sine lege poenale anteriori , zgodnie z którą kara za przestępstwo musi być określona i przewidziana we wcześniej wydanej ustawie (zob . m.in.: A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz , t. 1, Gdańsk 1999, s. 19 - 21; A. Marek, Prawo karne , wyd. 6, Warszawa 2006, s. 55 - 57; A. Wąsek, [w:] Kodeks karny. Komentarz , red. O. Górniok, wyd. 2, Warszawa 2006, s. 11; L. Gardocki, Prawo karne , wyd. 15, Wars zawa 2009, s. 13 - 14; por. także: W. Makowski, Prawo karne. Część ogólna. Wykład porównawczy prawa karnego austrjackiego, niemieckiego i rosyjskiego obowiązującego w Polsce , Warszawa - Lublin - Łódź - Poznań - Kraków 1920, s. 97 - 98; J. Makarewicz, Kodeks karny z ko mentarzem , Lwów 1932, s. 47; W. Makowski, Kodeks karny 1932. Komentarz , t. 1: Część ogólna , Warszawa 1932, s. 16). 2.4.2.3. Z uzasadnienia rozpatrywanego wniosku wynika, że Prezydent Rzeczypospoli- tej zarzuca art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie (w części obej mującej wyrazy „ukraińskich nacjonali- stów i”) oraz art. 2a (w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów i”, „przez ukra- ińskich nacjonalistów” oraz „i Małopolski Wschodniej”) ustawy o IPN naruszenie reguły nul- lum crimen sine lege certa , gdyż kwes tionuje on konstytucyjność regulacji wpływających wprost na wykładnię normy karnej (art. 55 ustawy o IPN), a zawierających pojęcia o nieokre- ślonych desygnatach. Na marginesie Trybunał zauważa, że konieczność przestrzegania w procesie legislacyj- nym konstytu cyjnej zasady określoności znamion czynu zabronionego jest również wymogiem przewidzianym w regulacjach dotyczących zasad techniki prawodawczej. Zgodnie z § 25 ust. 1 „Zasad techniki prawodawczej”, stanowiących załącznik do rozporządzenia Prezesa Rady Mi- ni strów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej” (Dz. U. z 2016 r. poz. 283; dalej: Z.T.P.), przepis prawa materialnego powinien możliwie bezpośrednio i wyraź- nie wskazywać kto, w jakich okolicznościach i jak powinien się zachować (pr zepis podsta- wowy). Zgodnie z § 25 ust. 2 Z.T.P., dopuszczalne jest zawarcie w przepisie podstawowym jedynie zachowania nakazanego albo zakazanego adresatowi, jednak tylko w drodze wyjątku i tylko w zakresie wskazanym w rozporządzeniu. Chodzi m.in. o sytuac ję, gdy „adresat lub okoliczności tego nakazu albo zakazu są wskazane w sposób niewątpliwy w innej ustawie” albo jeżeli „powszechność zakresu adresatów lub okoliczności jest oczywista”. W Z.T.P. znajdują się ponadto przepisy szczególne dotyczące norm prawa karnego (zob. rozdział 9). Znaczenie dla rozpatrywanej sprawy ma § 75 ust. 1 Z.T.P., zgodnie z którym: „[w] przepisie karnym zna- miona czynu zabronionego określa się w sposób wyczerpujący, bez odsyłania do nakazów lub zakazów zawartych w pozostałych przepi sach tej samej ustawy, w przepisach innych ustaw, w tym ustaw określanych jako «kodeks», w postanowieniach umów międzynarodowych raty- fikowanych za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie lub w dających się bezpośrednio stosować postanowieniach aktów normatywnych ustanowionych przez organizacje międzynarodowe lub organy międzynarodowe” . Zgodnie zaś z ust. 2 tego przepisu odesłanie takie stosować można OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 20 jedynie wówczas, gdy: „ bezprawność czynu polega na naruszeniu nakazów lub zakazów wy- raźnie sformułowan ych w innych przepisach tej samej ustawy lub w postanowieniach umów lub aktów, o których mowa w ust. 1 (…)” . Wówczas dopuszczalne jest odesłanie w przepisie karnym do przepisu tej samej ustawy bądź postanowienia umowy międzynarodowej. Ponadto Trybunał zauw aża, że wymogi dotyczące określoności przepisów karnych od- noszą się również do powiązanych z nimi innych przepisów, które to wpływają na rekonstruk- cję normy karnej. 2.4.2.4. Trybunał zaznacza, że zasada określoności przepisów prawa karnego (co mu- tatis mut andis odnosi się również do powiązanych z nimi przepisów wpływających na rekon- strukcję normy karnej) jest gwarantowana nie tylko w Konstytucji oraz w kodeksie karnym, lecz także w aktach prawa międzynarodowego, które wiążą Rzeczpospolitą Polską. W tym za- kr esie wymienić należy przede wszystkim art. 7 Konwencji o ochronie praw człowieka i pod- stawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61 , poz. 284, ze zm.), art. 15 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, otwartego do pod- pisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 – zał.) oraz art. 49 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, załączonej d o Traktatu z Lizbony zmie- niającego Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, sporzą- dzonego w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r. (Dz. U. z 2009 r. Nr 203, poz. 1569) . 2.4.2.5. Norma karna co do zasady powinna wskazywać w sposób jednoznaczny osobę, do której skierowany jest zakaz, znamiona czynu zabronionego oraz rodzaj sankcji grożącej za popełnienie takiego czynu. W przypadku, gdy wszystkie te elementy znajdują się w przepisie karnym, mamy do czynienia z tzw. zupełnym przepisem karnym (por. J. Warylewski, op. cit. , s. 328). Wyróżnia się także tzw. przepisy karne niepełne (niezupełne, niekompletne), a więc ta- kie, które odsyłają do innego aktu prawnego (por. J. Warylewski, op. cit. , s. 328). Przepisy niepełne podzielić można z kolei na przepisy odsyłające oraz blankietowe . W obu przypadkach znamiona czynu zabronionego są zakreślone w innych przepisach niż te, które znajdują się w ustawie karnej. O ile tzw. przepisy odsyłające w ścisłym znaczeniu wska- zują wyraźnie przepisy, które składają się na określoną normę karną, o tyle przepisy blankie- towe, zwane też ramowymi, ślepymi albo otwartymi, „odwołują się w sposób ogólny do prze- pisów, które już zostały uchwalone i opublikowane lub k tóre mają być uchwalone i opubliko- wane dopiero w przyszłości” (J. Warylewski, op.cit. , s. 329, zob. też: K. Buchała, A. Zoll, op. cit. , s. 74; por. szerzej również: J. Nowacki, Studia z teorii prawa , Kraków 2003, s. 169 i n.). Blankietowość normy karnej po lega zatem – według przedstawicieli doktryny – na tym, że znamiona czynu zabronionego (tzw. typizacja, określoność) wskazane są w innym akcie normatywnym niż ten, który zawiera normę sankcjonującą. Taka definicja normy blankietowej jest powszechnie akcepto wana w nauce prawa karnego, przy czym należy wspomnieć, iż część autorów wskazuje, iż pod pojęciem przepisów blankietowych należy rozumieć wyłącznie takie unormowania, które odsyłają do aktów normatywnych rangi podustawowej. Wówczas norma blankietowa staje się równocześnie normą kompetencyjną (B. Koch, Z problematyki przepisów blankietowych w prawie karnym, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Prawo” 1978, t. XVI, s. 67). Z kolei w ramach przepisów blankietowych wyróżnia się trzy podstawowe grupy: – po p ierwsze – przepisy odsyłają do innych unormowań w ramach tej samej ustawy; – po drugie – przepisy odsyłają do innej ustawy albo innych ustaw (również zawierające ogólne formuły np. „w sposób niezgodny z wymogami ustawy” itp.); – po trzecie – przepisy ods yłają do unormowań aktów niższej rangi (czyli przepisy blan- kietowe w węższym znaczeniu; tak: B. Koch, op. cit. , s. 68 - 71). OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 21 2.4.2.6. W doktrynie prawa karnego przyjmuje się, że wymóg określoności wynikający z zasady nullum crimen sine lege nie jest spełnion y jedynie w takim wypadku, gdy adresat normy prawnokarnej nie jest w sprawie zrekonstruować, jedynie na podstawie przepisu ustawy, zasadniczych znamion czynu zabronionego (por. R. Dębski, Pozaustawowe znamiona przestęp- stwa: o ustawowym charakterze norm pra wa karnego i znamionach typu czynu zabronionego nie określonych w ustawie , Łódź 1995, s. 131). W tym kontekście w piśmiennictwie podkreśla się, że „[n]ieokreśloność przestępstwa może też polegać na świadomym posługiwaniu się przez ustawodawcę opisem przest ępstwa wprawdzie precyzyjnym, ale tak szerokim, że jego do- słowne stosowanie nie jest możliwe i wybór przypadków, w których dochodzi do odpowie- dzialności karnej pozostawia się organom ścigania i sądom (...). Jest oczywiste, że w państwie praworządnym nie po winny obowiązywać przepisy karne, których ustawodawca nie potrafi sformułować dokładnie ani nie ma na to szans w drodze orzecznictwa SN. Ustawodawca nie może bowiem wymagać od obywatela uświadomienia sobie zakresu zakazu karnego i prze- strzegania go, jeżeli sam nie jest w stanie określić wyraźnie jego granic” (L. Gardocki, op. cit. , s. 16). 2.4.2.7. Określoność przepisów prawa karnego była wielokrotnie przedmiotem wypo- wiedzi Sądu Najwyższego. Tytułem przykładu: – w wyroku z 29 grudnia 1992 r., sygn. akt WR 175/92 (OSNKW nr 5 - 6/1993, poz. 36) Sąd ten ustawowe znamiona przestępstwa zdefiniował jako cechy określone w ustawie, których całokształt charakteryzuje przestępstwo, a które muszą być udowodnione w postępowaniu kar- nym, aby mogło nastąpić prawidłowe skaz anie za przestępstwo; – w wyroku z 21 grudnia 1995 r., sygn. akt II KRN 158/95 (Lex nr 24869) Sąd Najwyż- szy stwierdził, że „[n]orma prawa karnego sformułowana jest zwykle przez pełny opis znamion zabronionego (i karalnego) zachowania. Taka budowa normy pr awnej jest regułą, co łączy się z zasadą określoności (od początku) przestępstwa w ustawie karnej. Wszelako prawo karne zna sytuacje, w której opis czynu zabronionego nie jest kompletny i wymaga dopełnienia (uzupeł- nienia) w przepisie odrębnym, zamieszczony m w innym akcie prawnym. Nie musi to być przy tym zawsze akt zaliczany do prawa karnego, w ścisłym ujęciu. Nie musi to być nawet akt nor- matywny rzędu ustawy, może być to akt niższej rangi”; – w wyroku z 4 kwietnia 2000 r., sygn. akt II KKN 335/99 (Lex nr 5 0896) Sąd Najwyż- szy zaznaczył, że „[p]odstawowa zasada odpowiedzialności karnej – nullum crimen sine lege (art. 1 § 1 dawnego i obecnie obowiązującego kodeksu karnego) nakazuje, aby czyn zabroniony był określony szczegółowo przez ustawę oraz zakazuje stoso wania w prawie karnym analogii i wykładni rozszerzającej na niekorzyść sprawcy”; – w postanowieniu z 9 czerwca 2006 r., sygn. akt I KZP 14/06 (OSNKW nr 7 - 8/2006, poz. 67) Sąd Najwyższy podkreślił, że postulat określoności ustawowego opisu przestępstwa wyni ka z zasady nullum crimen sine lege . Zasada określoności wymaga, aby w ustawie określić zabronione zachowanie nie tylko w taki sposób, aby można było jednoznacznie odróżnić typy zachowań zabronionych przez ustawę od zachowań niezabronionych (funkcja zewnęt rzna okre- śloności czynu) ale również, żeby można było wzajemnie odróżnić od siebie poszczególne typy czynów zabronionych (funkcja wewnętrzna określoności czynu). – w postanowieniu z 29 stycznia 2009 r., sygn. akt I KZP 28/08 (OSNKW nr 2/2009, poz. 14) Sąd Najwyższy powiązał zasadę określoności czynu zabronionego przez ustawę z funkcją gwarancyjną prawa karnego, stwierdzając, że „[p]rawo karne (…) pełni z jednej strony funkcję ochronną, z drugiej jednak strony ma zabezpieczać jednostkę przed ingerencją w jej prawa przez władzę pod pretekstem wykonywania funkcji ochronnej (funkcja gwaran- cyjna). Podstawowym instrumentem realizującym funkcję gwarancyjną jest zasada określono- ści czynu zabronionego przez ustawę”. OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 22 2.4.2.8. Zasada określoności oraz wynikające z niej reguły szczegółowe redagowania przepisów prawa represyjnego były również wielokrotnie przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego, przed i po wejściu w życie Konstytucji z 1997 r. Tytułem przykładu: – w orzeczeniu o sygn. U 7/93 Trybunał stwierdził , że z zasady państwa prawnego, wyrażonej w art. 1 przepisów konstytucyjnych, w brzmieniu nadanym przez nowelę grudniową, wynika, iż przepisy prawa karnego powinny precyzyjnie określać zarówno czyn, jak i karę. Trybunał podkreślił wówczas, że „w świetle ko nstytucyjnego podziału materii pomiędzy ustawy a akty wykonawcze (…) podstawowe elementy zarówno czynu jak i kary muszą być określone w samej ustawie, a nie mogą być – w sposób blankietowy – pozostawione do unor- mowania w akcie wykonawczym” . Trybunał Konsty tucyjny zaznaczył przy tym, że takie kon- stytucyjne wymagania pod adresem przepisów karnych należy odnosić do wszystkich przepi- sów o charakterze represyjnym (sankcjonująco - dyscyplinującym), a więc do wszystkich prze- pisów, których celem jest poddanie obywate la jakiejś formie ukarania czy jakiejś sankcji; – w postanowieniu pełnego składu z 13 czerwca 1994 r., sygn. S 1/94 ( OTK w 1994 r., cz. I, poz. 28) Trybunał podkreślił, że „każda regulacja prawna, nawet o charakterze ustawo- wym, dająca organowi państwowemu uprawnienie do wkraczania w sferę praw i wolności oby- watelskich, musi spełniać warunek dostatecznej określoności. Należy przez to rozumieć precy- zyjne wyznaczenie dopuszczalnego zakresu ingerencji oraz trybu, w jakim podmiot ograni- czony w swoich prawach i w olnościach może bronić się przed nieuzasadnionym naruszeniem jego dóbr osobistych”; – w wyroku z 8 lipca 2003 r., sygn. P 10/02 ( OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 62) Trybunał stwierdził m.in., że w myśl art. 42 ust. 1 Konstytucji „podstawowe znamiona czynu zabroni o- nego muszą zostać określone w ustawie w sposób odpowiadający pewnym minimalnym wy- mogom precyzji, tak aby adresat normy prawnej mógł zorientować [się] na podstawie samej tylko ustawy co do zasadniczej treści ustanowionego zakazu (zasada określoności regula cji z zakresu prawa represyjnego)”, a ponadto „[p]o pierwsze, przepisy blankietowe mogą odsyłać do przepisów różnej rangi. Obok przepisów odsyłających do ustaw mogą istnieć przepisy od- syłające do aktów podustawowych. Po drugie, przepisy blankietowe różnią się zakresem ode- słania. W przypadku szeregu przepisów zakres odesłania obejmuje tylko niektóre znamiona czynu zabronionego, natomiast pozostałe znamiona zostały określone w przepisie zawierają- cym odesłanie. Niektóre przepisy blankietowe nie określają w ogó le znamion czynu zabronio- nego, a wszystkie jego elementy zostają określone w przepisach, do których odsyła przepis blankietowy. Tego typu przepisy stanowią tzw. blankiet zupełny”; – w wyroku z 26 listopada 2003 r., sygn. SK 22/02 (OTK ZU nr 9/A/2003, poz. 97) Trybunał, rozwijając to stanowisko, zaznaczył, że „[r]eguła określoności wskazana w art. 42 Konstytucji wyznacza (…) dopuszczalność i zakres stosowania norm prawa karnego o charak- terze blankietowym. Nakazuje ona ustawodawcy takie wskazanie czynu zabron ionego (jego znamion), aby zarówno dla adresata normy prawnokarnej, jak i organów stosujących prawo i dokonujących «odkodowania» treści regulacji w drodze wykładni normy prawa karnego nie budziło wątpliwości to, czy określone zachowanie in concreto wypełni a te znamiona. Skoro bowiem ustawa wprowadza sankcję w przypadku zachowań zabronionych, nie może pozosta- wiać jednostki w nieświadomości czy nawet niepewności co do tego, czy pewne zachowanie stanowi czyn zabroniony pod groźbą takiej sankcji. Stanowisko tak ie jest akceptowane w pi- śmiennictwie prawa karnego. (…) W istocie zatem norma prawnokarna może mieć charakter odsyłający, wykluczyć natomiast należy niedoprecyzowanie jakiegokolwiek elementu tej normy, które pozwalałoby na dowolność w jej stosowaniu przez właściwe organy władzy pu- blicznej czy na «zawłaszczanie» przez te organy pewnych sfer życia i penalizowanie zachowań, które nie zostały expressis verbis określone jako zabronione w przepisie prawa karnego. Stwa- OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 23 rzać to może bowiem nie tylko wskazany już sta n niepewności po stronie jednostki co do za- kresu zachowań dozwolonych i niedozwolonych, lecz również w sposób sprzeczny z konstytu- cyjną zasadą państwa prawa prowadzić może do dowolności orzekania i w skrajnych przypad- kach może stanowić niebezpieczne narzęd zie nacisku aparatu państwowego na obywateli. Wszystko to składa się na tzw. samowolę państwa, która w demokratycznym państwie prawa nie jest dopuszczalna”; – w wyroku z 5 maja 2004 r., sygn. P 2/03 ( OTK ZU nr 5/A/2004, poz. 39) Trybunał zauważył, że choci aż każde ogólnikowe określenie znamion czynu zabronionego dające daleko idącą swobodę interpretacji co do treści normy prawnokarnej nie spełnia wymogu określoności wyrażonego w art. 42 ust. 1 Konstytucji, to jednak nie oznacza to, że ustawodawca nie może o kreślać pewnych zachowań stanowiących czyn zabroniony w sposób na tyle ogólny, aby w ich zakresie mieściły się różne działania, które są zabronione np. ze względu na cel, jaki ma być osiągnięty przez ich realizację. Wniosek przeciwny należałoby uznać za ab surdalny, gdyż w krańcowym ujęciu prowadziłby do konieczności zaprzeczenia abstrakcyjnego i ogólnego charakteru normy prawnej. Nieprzekraczalnym minimum precyzji formułowania przepisów re- presyjnych jest wymóg takiej redakcji przepisu, aby jednostka nie mia ła wątpliwości, że jej zachowanie w konkretnych okolicznościach naraża ją na odpowiedzialność karną. Trybunał dodał również, że „wymaganie określoności dotyczyć musi zarówno materialnych elementów czynu, jak i elementów kary tak, by czyniło to zadość wymag aniu przewidywalności. Przepisy prawne muszą bowiem stwarzać obywatelowi (podmiotowi odpowiedzialności karnej) możli- wość uprzedniego i dokładnego rozeznania, jakie mogą być prawnokarne konsekwencje jego postępowania”; – w wyroku pełnego składu z 5 marca 20 03 r., sygn. K 7/01 (OTK ZU nr 3/A/2003, poz. 19) Trybunał zaznaczył, że niejasność prawa i jego nadmierne skomplikowanie prowadzą do rozbieżnych interpretacji; dotyczy to zwłaszcza tzw. kaskadowych odesłań, które mogą spo- wodować kompletną nieczytelność pr zepisu; w takich wypadkach powstaje konieczność oceny, czy ustawodawca utrzymał się jeszcze w zakresie przysługującej mu swobody regulacyjnej; – w wyroku z 12 września 2005 r., sygn. SK 13/05 (OTK ZU nr 8/A/2005, poz. 91) Trybunał zaznaczył, że jednak ani sama konieczność wykładni przepisu prawa, ani fakt posłu- żenia się odesłaniem w zakresie definiowania cech czynu, nie przesądzają jeszcze o przekro- czeniu przez ustawodawcę konstytucyjnego standardu określoności czynu zabronionego. Try- bunał stwier dził również, że sam kodeks karny operuje licznymi zwrotami niedookreślonymi, które nie mają wyłącznie na celu oznaczenia kwalifikowanej postaci przestępstwa. Znaczenie tych określeń nie jest jednak ustalane w próżni prawnej, co mogłoby rodzić niepewność, lecz poprzez analizę dorobku doktryny, a zwłaszcza orzecznictwa sądowego, które autorytatywnie usuwa istniejące obiektywnie wątpliwości; – w wyroku z 21 lipca 2006 r., sygn. P 33/05 ( OTK ZU nr 7/A/2006, poz. 83) Trybunał podkreślił, że dopuszczalność i zak res stosowania przepisów prawa karnego o charakterze blan- kietowym wyznaczone są przez zasadę określoności tych przepisów oraz zasadę wyłączności ustawy w sferze prawa karnego. W tym kontekście Trybunał wyraził tezę, że „[p]rzepisy karne (represyjne) o char akterze blankietowym, czyniąc zadość gwarancjom przewidzianym w art. 42 ust. 1 Konstytucji, powinny bowiem nie tylko określać podstawowe elementy, a więc podmiot, znamiona czynu zabronionego oraz rodzaj i wysokość kary, odsyłając jedynie w za- kresie doprec yzowania niektórych z tych elementów do odrębnych przepisów, ale przede wszystkim respektować w zakresie odesłania katalog źródeł powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej. Zakres odesłania musi być ściśle dostosowany do wyznaczo- nych przez Konstytucję granic kompetencji prawotwórczych organów władzy publicznej. Ode- słanie nie może obejmować regulacji, które są wprawdzie wydawane na podstawie ustaw, jed- nak zakres udzielonych upoważnień ustawowych do ich wydania narusza konstytucyjne zasady st anowienia aktów normatywnych”; OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 24 – w wyroku z 9 czerwca 2010 r., sygn. SK 52/08 (OTK ZU nr 5/A/2010, poz. 50) Try- bunał uznał , że „sam fakt posłużenia się odesłaniem w przepisie penalizującym dane zachowa- nie nie jest wystarczający dla stwierdzenia niezgodnośc i zaskarżonego/kwestionowanego prze- pisu z art. 42 ust. 1 Konstytucji ( nullum crimen sine lege certa ). Niezgodność z konstytucyjną zasadą określoności prawa może wystąpić w konkretnym odesłaniu w normie prawa karnego, która określa znamiona czynu karalnego. (…) wykluczone jest takie niedoprecyzowanie które- gokolwiek elementu normy prawnokarnej, które powodowałoby dowolność w jej stosowaniu przez właściwe organy władzy publicznej czy umożliwiałoby «zawłaszczanie» przez te organy pewnych sfer życia i represjono wanie zachowań, które nie zostały expressis verbis określone jako zabronione w przepisie prawa karnego”. W orzeczeniu tym wskazano, że zasadę określo- ności regulacji z zakresu prawa represyjnego należy rozumieć jako „obowiązek wskazania w ustawie podstawowy ch znamion czynu zabronionego w sposób odpowiadający minimalnym wymogom precyzji. Celem tego nakazu, skierowanego do ustawodawcy, jest zapewnienie ad- resatowi normy prawnej możliwości orientowania się na podstawie samego tylko przepisu usta- wowego co do zasa dniczej treści ustanowionego zakazu”. Trybunał uznał również, że „[n]akazu określoności ( nullum crimen sine lege ) nie spełnia przepis ustawy karnej wówczas, gdy adresat normy prawnokarnej nie jest w stanie zrekonstruować, jedynie na jego podstawie, zasadni czych znamion czynu zabronionego. Przepis ustawy karnej musi stwarzać podmiotowi odpowiedzialności karnej realną możliwość takiej rekonstrukcji prawnokarnych konsekwencji zachowania. Jeśli wynik tego testu jest pozytywny, to dany przepis prawa represyjnego jest zgodny z zasadami nullum crimen sine lege scripta oraz nullum crimen sine lege certa . Zasady te gwarantują jednakże, że odpowiedzialność karną może ponieść tylko sprawca czynu zabro- nionego przez ustawę, nie zaś, że ustawa taka będzie zawierała opis k ażdego możliwego za- chowania, które wyczerpuje znamiona tego czynu”. 2.4.3. Zasada proporcjonalności wyrażona w art. 31 ust. 3 Konstytucji. 2.4.3.1. Konstytucja w art. 31 ust. 3 stanowi: „ Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i mo- ralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw ”. 2.4.3.2. Przytoczony przepis w aspekcie formalnym wymaga, aby ograniczenia w nim opisane były ustanawiane „tylko w ustawie”, wykluczając tym samym ich wprowadzenie w ak- tach niższej rangi, a w aspe kcie materialnym – dopuszcza ustanawianie tylko takich ograniczeń, które nie naruszają istoty danej wolności lub prawa podmiotowego, i to tylko wtedy, gdy są one konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia, moralności publicznej albo wolności i praw innych osób. 2.5. Naruszenie przez badane przepisy zasad statuowanych przez art. 2 oraz art. 42 ust. 1 Konstytucji. 2.5.1. Jak już wspomniano, Wnioskodawca podnosi, że brak doprecy zowania zarówno w zaskarżonych przepisach, jak i w innych obowiązujących regulacjach normatywnych pojęć „ukraińscy nacjonaliści” oraz „Małopolska Wschodnia” powoduje, iż art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie oraz art. 2a ustawy o IPN naruszają zasady: określon ości przepisów prawa (wywodzoną z art. 2 Konstytucji) oraz nullum crimen sine lege certa (wyrażoną w art. 42 ust. 1 Konstytucji). OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 25 2.5.2. Tworząc zakwestionowane przepisy ustawodawca posłużył się zwrotami o nieo- kreślonym desygnacie. Ich znaczenia ani nie z ostały sformułowane w ustawie, ani nie można ich zrekonstruować w sposób nie budzący wątpliwości w oparciu o konotacje występujące w ję- zyku powszechnym. 2.5.3. Pojęcie „ukraińscy nacjonaliści” – wbrew temu, co podnosi Wnioskodawca – funkcjonuje nie tylko w zakwestionowanych art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie oraz art. 2a ustawy o IPN, ale również w art. 1 ust. 2 pkt 7 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kom batantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2018 r. poz. 276; dalej: ustawa kombatancka), dodanym przez art. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 25 kwietnia 1997 r. o zmianie ustawy o kombatantach oraz nie których osobach będących ofia- rami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 68, poz. 436). W obu aktach norma- tywnych ustawodawca zaniechał jednak definicji tego pojęcia. Należy też zwrócić uwagę na to, że w obu tych aktach normatywnych pojęcie „uk raiń- scy nacjonaliści” łączy się z innymi, wskazanymi przez ustawodawcę, cezurami czasowymi. W ustawie kombatanckiej (akcie chronologicznie starszym) dotyczy to lat 1944 - 1945, nato- miast w ustawie o IPN – lat 1925 - 1950. Zważywszy na okoliczności historyczne dotyczące relacji polsko - ukraińskich w okresie istnienia Królestwa Galicji i Lodomerii, w II Rzeczypospolitej (w szczególności: różną, wręcz spolaryzowaną, postawę wobec Państwa Polskiego ze strony przedwojennych obywateli pol- skich pochodzenia ukraińskieg o oraz stosunek polskich władz państwowych do ukraińskiej mniejszości narodowej), podczas II wojny światowej oraz w okresie powojennym, które dla Trybunału Konstytucyjnego stanowią wiedzę notoryjną, należy zauważyć, że ustawa o IPN nie precyzuje, czy przez „ukraińskich nacjonalistów” należy rozumieć (tylko) zorganizowane struktury polityczne (np. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów – ukr. Організація Українських Націоналістів ) lub paramilitarne (np. Ukraińska Organizacja Wojskowa – ukr. Українська Військо ва Організація ), których członkowie brali udział w czynach wymierzo- nych przeciwko władzom państwowym oraz ludności cywilnej, czy też – jak sugeruje Marsza- łek Sejmu w swoim stanowisku – każdego, kto utożsamiając się z ideami ukraińskiego ruchu narodowego w okresie II Rzeczypospolitej oraz w trakcie II wojny światowej i w okresie po- wojennym, działał przeciw Państwu Polskiemu i jego obywatelom. 2.5.4. Pojęcie „Małopolska Wschodnia” również nie zostało zdefiniowane w ustawie o IPN. Niemniej jednak – wbrew tem u, co podnosi Wnioskodawca – na poziomie normatywnym posłużono się nim co najmniej trzykrotnie w okresie II Rzeczypospolitej: – w art. 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych w porozumieniu z Ministrem Spraw Wojskowych z dnia 23 lutego 1920 r. w przedmiocie rozciągnięcia organizacji Policji Państwowej na dalszych 14 wschodnich powiatów Małopolski, wydanego na zasadzie art. 3 przepisów przejściowych do Ustawy o Policji Państwowej z dnia 24 lipca 1919 r. (Dz. U. Nr 20, poz. 107; dalej: rozporządzeni e lutowe), który stanowił: „ Wobec mającego nastąpić z dniem 1 marca 1920 r. przejścia 14 powiatów wschodniej Małopolski, a mianowicie: Brody, Brzeżany, Buczacz, Horodenka, Kamionka - Strumiłowa, Kołomyja, Kossów, Peczeniżyn, Podhajce, Radziechów, Śniatyn, Z aleszczyki, Zborów i Zło- czów z terenu etapowego i operacyjnego do Dowództwa Okręgu Generalnego Lwowskiego, zarządzam w wyżej wymienionych powiatach organizację Policji Państwowej w miejsce ustę- pującej Żandarmerji Polowej ”; – w art. 1 rozporządzenia Ministr a Spraw Wewnętrznych w porozumieniu z Ministrem Spraw Wojskowych z dnia 26 kwietnia 1920 r. w przedmiocie rozciągnięcia organizacji Policji Państwowej na dalszych 7 wschodnich powiatów Małopolski, wydanego na zasadzie art. 3 OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 26 przepisów przejściowych do usta wy o Policji Państwowej z dnia 24 lipca 1919 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 233; dalej: rozporządzenie kwietniowe), który stanowił: „ Wobec przejścia pozostałych 7 powiatów wschodniej Małopolski, a mianowicie: Zba- raż, Tarnopol, Skała, Trembowla, Czortków, Husiatyn i Borszczów z terenu etapowego i ope- racyjnego do Dowództwa Okręgu Generalnego Lwowskiego, oraz wobec mającego nastąpić z dniem 1 czerwca 1920 r. wycofania z nich Żandarmerji Polowej, zarządzam w wyżej wymie- nionych powiatach organizację Policji Państwowej w miejsce ustępującej Żandarmerji Polo- wej”; – w art. 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Aprowizacji i Ministra Rolnictwa i Dóbr Pań- stwowych z dnia 21 lipca 1920 r. w przedmiocie obrotu zbożem siewnem w roku gospodarczem 1920/21 (Dz. U. Nr 66, poz. 444), któr y stanowił: „Gospodarstwa nasienne, reprodukujące oryginalne odmiany zbóż, zostają zwolnione od dostawy na poczet kontyngentu takiej ilości zboża, jaka zostanie zakwalifikowana, jako trzy pierwsze odsiewy od zbóż oryginalnych, przez odpowiednie instytucje (na ziemiach b. zaboru rosyjskiego z wyłączeniem powiatów: Jędrzejowskiego, Miechowskiego, Pińczowskiego i Ol- kuskiego, przez Sekcję Nasienną Centralnego Towarzystwa Rolniczego w Warszawie, na zie- miach b. zaboru austrjackiego, oraz w powiatach: Jędrzejowsk im, Miechowskim, Pińczowskim i Olkuskim – przez Komisję Nasienną przy Malopolskiem T - wie Rolniczem w Krakowie dla Małopolski Zachodniej i przez Komisję Nasienną Towarzystwa Gospodarskiego we Lwowie – dla Małopolski Wschodniej) po przedstawieniu odnośnych zaświadczeń władzy administra- cyjnej I - ej instancji”. Z drugiej jednak strony przedwojenny prawodawca stosował: a) wobec całego dawnego zaboru austriackiego: – określenie „b. zabór austriacki” (zob. np.: dekret z dnia 8 lutego 1919 r. w przedmiocie zmian w urządzeniach wymiaru sprawiedliwości w b. zaborze austrjackim, Dz. Pr. P. P. Nr 15, poz. 200; rozporządzenie Rady Obrony Państwa z dnia 20 lipca 1920 r. w przedmiocie sądów doraźnych w b. zaborze austrjackim, Dz. U. Nr 61, poz. 393; rozporządzenie Prezyd enta Rze- czypospolitej z dnia 4 lutego 1924 r. w przedmiocie przyśpieszenia terminów płatności należy- tości prawnych w b. zaborze austrjackim, Dz. U. Nr 14, poz. 127), – określenie „b. dzielnica zaboru austriackiego” (zob. np. rozporządzenie Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 18 listopada 1920 r. w przedmiocie uzupełnienia przepisów o wpro- wadzeniu w życie na obszarze b. dzielnicy zaboru austrjackiego ustawy z dnia 19 maja 1920 r. o obowiązkowem ubezpieczeniu na wypadek choroby, Dz. U. Nr 113, poz. 750) , – określenie „b. dzielnica austriacka” (zob. np. rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 17 września 1920 r. zawierające przepisy wykonawcze dla b. dzielnicy austrjackiej w przed- miocie należytości od przeniesień majątku pod tytułem darmym, Dz. U. Nr 95, poz. 628), – nazwę „Galicja” (zob. np.: Statut Komisji Rządzącej dla Galicji i Śląska Cieszyń- skiego oraz Górnej Orawy i Spiżu z dnia 10 stycznia 1919 r., Dz. Pr. P. P. Nr 7, poz. 106; rozporządzenie z dnia 4 lutego 1919 r. o wysokości dodatków krajowych do państwowych po- datków na potrzeby Galicji w r. 1919, Dz. Pr. P. P. Nr 14, poz. 189; rozporządzenie Rady Mi- nistrów z dnia 7 marca 1919 r. w przedmiocie administracji państw owej w Galicji, Dz. Pr. P. P. Nr 24, poz. 240; ustawę z dnia 24 października 1919 r. w przedmiocie zmian niektórych postanowień ustaw gminnych, obowiązujących w miastach Galicji, jakoteż rozszerzenia za- kresu działania galicyjskich rad miejskich (gminnych), Dz. U. Nr 88, poz. 479), – określenie „b. Galicja” (zob. np.: ustawę z dnia 26 lipca 1919 r. zmieniającą postano- wienia galicyjskiej ustawy gminnej, obowiązującej na terytorjum b. Galicji, Dz. U. Nr 67, poz. 403; ustawę z dnia 26 lipca 1919 r. o połączeniu obszarów dworskich z gminami, obowią- zującą na terytorjum b. Galicji, Dz. U. Nr 67, poz. 404; ustawę z dnia 26 lipca 1919 r. zmienia- jącą postanowienia § 8a i § 16 galicyjskiej ustawy o konkurencji kościelnej z 15 sierpnia 1866 dz. u. kr. Nr. 28 w brzmieniu noweli z dnia 16 kwietnia 1896 dz. u. kr. Nr. 25, obowiązującą OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 27 na terytorjum b. Galicji, Dz. U. Nr 67, poz. 405; rozporządzenie wykonawcze Ministra Spraw Wojskowych i Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 12 listopada 1919 r. w przedmiocie wcie- lenia żandarme rji krajowej i policji wojskowej na obszarze byłej Galicji do Policji Państwowej na zasadzie art. 3 - go Przep. Przejściowych do Ustawy o Policji Państwowej z dnia 24 - go lipca 1919 r., Dz. U. Nr 87, poz. 475; rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych w poro zumie- niu z Ministrem Skarbu z dnia 31 sierpnia 1923 r. w przedmiocie podwyższenia opłat szynkar- skich i konsumpcyjnych od piwa na obszarze b. Galicji, Dz. U. Nr 105, poz. 822), – określenie „b. Królestwo Galicji i Lodomerii” (zob. np.: ustawę z dnia 3 grudn ia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na ob- szarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy, Dz. U. Nr 117, poz. 768 ; ustawę z dnia 1 sierpnia 1923 r. w przedmiocie dokonywania zmian granic miejskich na obszarze b. Króle- stwa Galicji i Lodomerji wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem, Dz. U. Nr 92, poz. 719), – określenie „b. Kraj Galicja” (zob. np.: rozporządzenie Minist ra Skarbu w porozumie- niu z Ministrami: Spraw Zagranicznych i Sprawiedliwości z dnia 18 sierpnia 1926 r. w sprawie wymiany obligacyj pożyczek zaciągniętych przez b. Kraj Galicję na obligacje 5% pożyczki konwersyjnej, Dz. U. Nr 89, poz. 508; rozporządzenie M inistra Skarbu z dnia 22 czerwca 1927 r. w porozumieniu z Ministrami: Spraw Zagranicznych i Sprawiedliwości w sprawie prze- dłużenia terminu wymiany obligacyj pożyczek zaciągniętych przez b. kraj Galicję na obligacje 5% pożyczki konwersyjnej, Dz. U. Nr 56, p oz. 501); b) wobec wschodniej części dawnego zaboru austriackiego: – nazwę „Galicja Wschodnia” (zob. ustawę z dnia 9 lipca 1919 r. o zasiłku w kwocie 4½ miljona koron dla szkół Głównego Zarządu Tow. Szkoły Ludowej w Krakowie, prowadzo- nych dla mniejszości p olskich w Galicji Wschodniej, Dz. Pr. P. P. Nr 59, poz. 355), – nazwy odnośnych województw, tj. lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego (zob. np.: ustawę z dnia 26 września 1922 r. o zasadach powszechnego samorządu wojewódz- kiego, a w szczególności w ojewództwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego, Dz. U. Nr 90, poz. 829; art. 3 ustawy z dnia 31 lipca 1924 r. o języku państwowym i języku urzędowania rządowych i samorządowych władz administracyjnych, Dz. U. Nr 73, poz. 724; § 6 rozporządzenia wykonawczego Rady Ministrów z dnia 24 września 1924 r. do ustawy z dnia 31 lipca 1924 r. o języku państwowym i języku urzędowania rządowych i samorządo- wych władz administracyjnych, Dz. U. Nr 85, poz. 820, ze zm.). Ponadto w decyzji Konferencji Ambasadorów z dnia 15 marca 1923 r. w sprawie granic Polski, załączonej do oświadczenia rządowego z dnia 20 kwietnia 1923 r. w przedmiocie uzna- nia granic wschodnich Rzeczypospolitej (Dz. U. Nr 49, poz. 333), w którym to akcie prawa międzynarodowego uznano objęcie prze z Rzeczpospolitą Polską zwierzchności państwowej nad całością dawnego Królestwa Galicji i Lodomerii, posłużono się określeniem „wschodnia część Galicji” (fr. „ la patrie orientale de la Galicie ”). Od lat 20. XX w. próbowano stosować w polskiej debacie publi cznej terminy „Mało- polska Wschodnia” lub „wschodnia Małopolska” – przeważnie jako określenie ziem wchodzą- cych w skład ówczesnych województw: lwowskiego, stanisławowskiego i tarnopolskiego (zob. np.: W. Sienkiewicz, hasło „Galicja”, [w:] Wielka encyklopedia PWN , t. 9, Warszawa 2002, s. 495; G. Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji Wisła , Kraków 2011, s. 14; K. Hibel, „Wojna na mapy”, „wojna na słowa”. Onomastyczne i międzykulturowe aspekty polityki językowej II Rzeczpospolitej w stosunku do mniejszości ukraińskiej w Galicji Wschodniej w okresie między- wojennym , Wien - Berlin 2014, s 254 i n.). Należy jednak zauważyć, że w okresie II Rzeczypospolitej w użyciu pozostawały okre- ślenia: OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 28 – „Galicja” (zob. np.: S. Pawłowski, Ludność rzymsko - katolicka w polsko - ruskiej części Galicji , Lwów 1919; K.W. Kumaniecki, Ustrój państwowych władz administracyjnych na zie- miach Polski , Kraków 1920, s. 126; W. Chotkowski, Redukcje monasterów bazyljańskich w Galicji , Kraków 1922; F. Szafran, Działalność władz ziemski ch a hipoteka i kataster , War- szawa 1930, passim ; C. Berezowski, Powstanie Państwa Polskiego w świetle prawa narodów , Warszawa 1934, s. 280, 281 i 287; A. Iszczak, Wychowanie kleru gr. - kat. w Galicji , „Oriens. Dwumiesięcznik Poświęcony Sprawom Religijnym Ws chodu” nr 2/1934, s. 43), – „b. Galicja” (zob. np.: tezę wyroku NTA z 4 października 1928 r., l. rej. 1475/26, Dz. Urz. MSW z 1929 r. Nr 1, s. 71; B. Wasiutyński, Ustrój władz administracyjnych rządo- wych i samorządowych , wyd. 4, Poznań 1937, s. 7, 93 i 97; Z. Pazdro, Przemiany ustrojowe samorządu terytorialnego na obszarze b. Galicji (1918 - 1938) , Lwów 1939), – „Galicja Wschodnia” (zob. np.: I. Pannenkowa, Punkty Wilsona a Galicja Wschodnia , Lwów 1919; E. Romer, S. Zakrzewski, S. Pawłowski, W obronie Galicyi Wschodniej , Lwów 1919; E. Romer, Struktura społeczna i kultura materyalna Polaków i Rusinów w Galicji Wschodniej , Lwów 1919; K.W. Kumaniecki, op. cit. , s. 127; M. Allerhand, Międzydzielnicowe prawo procesowe w Państwie Polskiem z uwzględnieniem stosunków przejściowych , Dz. Urz. Min. Spr. z 1920 r. – Dział Nieurzędowy. Dodatek do № 7, 8 i 9, s. 11; L. Wasilewski, Sprawy narodowościowe w teorji i w życiu , Warszawa 1929, s. 79, 96, 134, 154 i 160; S. Kutrzeba, hasło „Galicja Wschodnia”, [w:] Encyklopedja podręczna prawa publicznego (konstytucyj- nego, administracyjnego i międzynarodowego) , t. 1, red. Z. Cybichowski, Warszawa 1930, s. 154 i n.; C. Berezowski, op. cit. , s. 281, 282, 283, 284, 285, 286, 287 i 288; opinia Zgromadze- nia Ogólnego SN z 15 października 1919 r., nr akt 6/1919, Zb. Orz. Zgr. Ogóln. SN r. 1918, 1919 i 1920, cz. IV, poz. 4; orzeczenia SN z: 20 lutego 1920 r., sygn. akt KR 602/19, Lex nr 1 630678; 10 marca 1921 r., l. rej. 170, Lex nr 1674778 oraz 25 listopada 1925 r., sygn. akt KR 392/25, Lex nr 1630794). Używano również terminów: – „b. dzielnica austriacka” (zob. uzasadnienie do rządowego projektu ustawy o ubezpie- czeniu społecznem, Sejm RP III kad. – okres III, druk sejmowy nr 539, s. 56); – „województwa południowe” (zob. np.: Zasady projektu prawa małżeńskiego uchwa- lonego przez Komisję Kodyfikacyjną w dniu 28 maja 1929 , oprac. K. Lutostański, «Komisja Kodyfikacyjna. Podsekcja I Prawa Cyw ilnego» t. 1, z. 3, Warszawa 1931, s. 12; Skorowidz gmin Rzeczypospolitej Polskiej. Ludność i budynki na podstawie tymczasowych wyników dru- giego powszechnego spisu ludności z dn. 9.XII.1931 r. oraz powierzchnia ogólna i użytki rolne . Część III: Województwa południowe , «Statystyka Polski wydawana przez Główny Urząd Sta- tystyczny Rzeczypospolitej Polskiej», Serja B, z. 8 - c, Warszawa 1933; W. Zylber, Wynagro- dzenie szkód spowodowanych przez działalność władz publicznych według prawa polskiego , „Palestra” nr 6 - 7/ 1934, s. 397 i 398; Spis spółdzielni na dzień 1 stycznia 1934 r. uzupełniony danemi według stanu na dzień 31 grudnia 1934 r. Część IV: Województwa południowe , Rada Spółdzielcza przy Ministerstwie Skarbu, Warszawa 1935), – „województwa południowo - wschodnie” i „południowy wschód Rzeczypospolitej” (tak E. Romer, Rady i przestrogi (1918 - 1938) , Lwów 1938, s. 131 i 153 – za: G. Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931 - 1948 , Toruń 2005, s. 26, przyp. 6), – „Kr esy Południowo - Wschodnie” (zob. S. Wiszniewski, Brzeżany i Kresy Południowo - Wschodnie w wojnie ukraińsko - polskiej 1918 - 1919 , Warszawa 1935). Co warte odnotowania, na określenie wschodniej części byłego zaboru austriackiego, obywatele pochodzenia ukraińskie go posługiwali się terminem „Ukraina Zachodnia” (zob. W. Sienkiewicz, hasło „Galicja”, [w:] Wielka encyklopedia PWN , t. 9, s. 495). Wprawdzie na podstawie art. 1 rozporządzenia lutowego oraz art. 1 rozporządzenia kwietniowego możliwe byłoby zrekonstruowan ie przedwojennego, normatywnego rozumienia OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 29 pojęcia „Małopolska Wschodnia”, niemniej jednak przepisy te utraciły moc obowiązującą z dniem wejścia w życie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o Policji Państwowej (Dz. U. Nr 28, p oz. 257, ze zm.), tj. 28 marca 1928 r. Rekonstrukcja wy- rażenia ustawowego, determinującego znamiona przedmiotowe obowiązującej normy karnej, w oparciu o nieobowiązujące od prawie stu lat akty normatywne byłaby zaś działaniem prze- czącym standardom poprawnej legislacji. Trybunał zauważa też, że obszar Małopolski, jako polskiej krainy historycznej, obejmo- wał dawne (z czasów I Rzeczypospolitej) województwa: krakowskie, sandomierskie i lubel- skie. Jej wschodnia granica (w pewnym uproszczeniu) opierała się na lini i: Siedlce – Budzyń – Radzyń – Czemierniki – Paczew – Puchaczów – Biskupice – Wysokie – Goraj – Biłgoraj – Rudnik – Głowów – Czudec – Niebylec – Dukla (por. mapę „Małopolska w XVI w.”, [w:] Wielka encyklopedia PWN , t. 16, Warszawa 2003, s. 525). Dopiero w okresie zaborów (kiedy to, po likwidacji Księstwa Warszawskiego, Małopolska została podzielona pomiędzy Cesarstwo Austrii oraz Cesarstwo Rosji) zaczęła się zacierać świadomość dawnych granic, zaś w II Rzeczypospol itej z Małopolską próbowano utożsamiać cały obszar byłego Królestwa Ga- licji i Lodomerii w celu podkreślenia historycznych związków tych terenów z Państwem Pol- skim (zob. np. H. Rutkowski, hasło „Małopolska”, [w:] Wielka encyklopedia PWN , t. 16, s. 525). Jed nakże współcześnie, w powszechnej świadomości, przez Małopolskę rozumie się albo krainę historyczną (znajdującą się w całości w obecnych granicach Państwa Polskiego), albo – w pewnym uproszczeniu – obszar obecnego województwa małopolskiego (istniejącego od 1 stycznia 1999 r.). Natomiast na określenie zbiorcze terenów przedwojennych województw lwowskiego, stanisławowskiego i tarnopolskiego stosuje się w mowie powszechnej wymiennie terminy geograficzne: Galicja Wschodnia (zob. np.: Z. Zaks, Sprawa Galicji Wsc hodniej w Li- dze Narodów (1920 - 1922) , [w:] Najnowsze dzieje Polski. Materiały i studia z okresu 1914 - 1939 , t. 12, Warszawa 1967, s. 127 i n.; hasło „Galicja”, [w:] Encyklopedia szkolna. Historia , WSiP, Warszawa 1993, s. 132; A. Albert [W. Roszkowski], Najn owsza historia Polski 1914 - 1993 , t. 1, Warszawa 1995, s. 67, 71 i 72; M. Gaczkowski, O politykę realną. Ukraińscy kon- serwatyści w Galicji Wschodniej wobec II Rzeczypospolitej (1923 - 1930) , „Miscellanea Postto- talitariana Wratislaviensia” nr 1/2013, s. 39 i n .; Kresy Rzeczypospolitej. Wielki mit Polaków , «Polityka. Pomocnik Historyczny» nr 2/2015, s. 52, 53, 59, 60) lub Kresy Południowo - Wschodnie (zob. np.: W. Sienkiewicz, hasło „kresy”, [w:] Wielka encyklopedia PWN , t. 14, Warszawa 2003, s. 572; Kresy Południ owo - Wschodnie pod okupacją sowiecką 1939 - 1941 , red. P. Chmielowiec, I. Kozimala, Rzeszów 2014; S. Koper, Kresy Południowo - Wschodnie. Prze- wodnik historyczny. Polskie ślady , Warszawa 2015). Należy również zwrócić uwagę, że w dotychczasowym ustawodawstwie pol skim na określenie terenów II Rzeczypospolitej znajdujących się obecnie w granicach Ukrainy, aby uniknąć wątpliwości interpretacyjnych, stosowano nazwy przedwojennych województw, tj. wołyńskiego, lwowskiego, stanisławowskiego oraz tarnopolskiego (zob. np.: art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieru- chomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, Dz. U. z 2017 r. poz. 2097; art. 1 ust. 2 pkt 7 ustawy kombatanckiej). 2.5.5. Trybunał Konstytucyjny w obecnym składzie stwierdza, że wysoce niefortunna redakcja zaskarżonych przepisów uniemożliwia jednoznaczne określenie zakresu – w części przez nie statuowanym odnośnie do „ukraińskich nacjonalistów” i „Małopolski Wschodniej” – stosowania art. 55 ustawy o IPN. Stwierdzenie tak istotnych niejasności interpretacyjnych ma ważkie znaczenie konstytucyjne. Z wyrażonej w art. 2 Konstytucji zasady państwa prawnego wynika bowiem nakaz przestrzegania przez ustawodawcę zasady poprawnej legislacji (w ra- mach tejże funkcjonuje zasada określoności przepisów prawa); nakaz ten jest funkcjonalnie związany z zasadami pewności i bezpieczeństwa prawnego oraz ochrony zaufania do państwa OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 30 i prawa. Zasady te mają szczególnie doniosłe znaczenie w sferze wolności i p raw człowieka i obywatela. Jako naruszenie wymagań konstytucyjnych oceniać należy tak niejasne i niepre- cyzyjne formułowanie przepisu, które powoduje niepewność jego (potencjalnych) adresatów co do ich praw i obowiązków. Powoduje to bowiem stworzenie nazbyt szerokich ram dla orga- nów stosujących ten przepis, które w istocie muszą zastępować prawodawcę w zakresie tych zagadnień, które uregulował on w sposób niejasny i nieprecyzyjny. Tym bardziej jest to niedo- puszczalna sytuacja na gruncie zasad kreowania odpow iedzialności karnej. Ustawodawca nie może poprzez niejasne formułowanie tekstu przepisów pozostawiać organom mającym je sto- sować nadmiernej swobody przy ustalaniu w praktyce zakresu podmiotowego i przedmioto- wego ograniczeń konstytucyjnych wolności i praw j ednostki. Założenie to można określić ogól- nie jako zasadę określoności ustawowej ingerencji w sferę konstytucyjnych wolności i praw jednostki. Kierując się tą zasadą Trybunał Konstytucyjny prezentuje stanowisko, że przekro- czenie pewnego poziomu niejasności przepisów prawnych stanowi samoistną przesłankę stwierdzenia ich niezgodności z art. 2 Konstytucji. Dla oceny zgodności sformułowania określonego przepisu prawa z wymaganiami po- prawnej legislacji istotne są przy tym trzy założenia: – po pierwsze – każdy przepis ograniczający konstytucyjne wolności lub prawa winien być sformułowany w sposób pozwalający jednoznacznie ustalić, kto i w jakiej sytuacji podlega ograniczeniom; – po drugie – przepis ten powinien być na tyle precyzyjny, aby zapewniona była jego j ednolita wykładnia i stosowanie; – po trzecie – ów przepis winien być tak ujęty, aby zakres jego zastosowania obejmował tylko te sytuacje, w których działający racjonalnie ustawodawca istotnie zamierzał wprowadzić regulację ograniczającą korzystanie z kon stytucyjnych wolności i praw. W niniejszej sprawie sposób sformułowania zakwestionowanych przepisów (tj. posłu- żenie się pojęciami „ukraińscy nacjonaliści” oraz „Małopolska Wschodnia”) jest w takim stop- niu niejasny i nieprecyzyjny, że zachodzi uzasadnione przypuszczenie, iż w praktyce ich sto- sowania (jako determinantów strony przedmiotowej czynu, o którym mowa w art. 55 ustawy o IPN) dojdzie do naruszenia wszystkich trzech wspomnianych założeń. Organa ścigania i sądy, jak i potencjalni adresaci normy karnej, mogą mieć poważne problemy z ustaleniem zakresu odpowiedzialności karnej. To zaś zmusza do oczekiwania na precedensowe orzeczenia, wywołując niepewność w stosunkach prawnokarnych do czasu ukształtowania się jednolitej jud ykatury. Truizmem będzie w tym miejscu uwaga, że w niektórych przypadkach – w różnych gałęziach prawa – „ustabilizowanie” orzecznictwa stanowi proces długoletni. Zaskarżone prze- pisy naruszają więc standard konstytucyjny, wynikający z art. 2 i art. 42 ust. 1 ustawy zasadni- czej. Trybunał Konstytucyjny uważa przy tym, że nie ma potrzeby czekania na wykładnię są- dową, która mogłaby potwierdzić albo usunąć obawy co do niejednolitego stosowania danego przepisu, wystarczy bowiem to, iż wątpliwości interpretacyjne d otyczą kwestii istotnych i prze- kraczają pewien stopień. Trybunał Konstytucyjny przy wyrokowaniu bierze pod uwagę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia postępowania i wobec tego sam ocenia – w braku prak- tyki sądowej – występowanie niejasności interpret acyjnych i ich skalę. 2.5.6. W związku z powyższym Trybunał stwierdza, że: – art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie ustawy o IPN, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 1 lit. a ustawy styczniowej, w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów i”, jest nie- zgodny z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą określoności przepisów prawa oraz z art. 42 ust. 1 Konstytucji; – art. 2a ustawy o IPN, dodany przez art. 1 pkt 2 ustawy styczniowej, w części obejmu- jącej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów i” oraz „przez u kraińskich nacjonalistów” w zdaniu OTK ZU A/2019 K 1/18 poz. 6 31 pierwszym, a także w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów i” oraz „i Mało- polski Wschodniej” w zdaniu drugim, jest niezgodny z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą określoności przepisów prawa oraz z art. 42 ust. 1 Konstytucji. 2.6. Umorzenie postępowania w pozostałym zakresie. W ocenie Trybunału konstytucyjna zasada proporcjonalności, ujęta przez Wniosko- dawcę „związkowo” względem zasady nullum crimen sine lege certa , nie stanowi adekwatnego wzorca kontro li w niniejszej sprawie dla art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie oraz art. 2a ustawy o IPN. Zważywszy bowiem na tryb niniejszego postępowania (kontrola abstrakcyjna), samoistny cha- rakter zasad statuowanych w art. 42 ust. 1 Konstytucji oraz problem konstytucyj ny podniesiony przez Prezydenta Rzeczypospolitej, przedmiotem kontroli konstytucyjności jest nie samo usta- nowienie sankcji za negowanie zbrodni, o której mowa w art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie ustawy o IPN, a jedynie elementy wpływające na określenie str ony przedmiotowej czynu zabronio- nego. W związku z powyższym postępowanie w zakresie badania zgodności art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie oraz art. 2a ustawy o IPN z art. 31 ust. 3 Konstytucji podlega umorzeniu na podsta- wie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK. 3. S kutek wyroku. Skutkiem niniejszego wyroku jest utrata mocy obowiązującej następujących przepisów ustawy o IPN: – art. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie wyłącznie w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonalistów i” ; – art. 2a zdanie pierwsze wyłącznie w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjo- nalistów i” oraz „przez ukraińskich nacjonalistów”; – art. 2a zdanie drugie wyłącznie w części obejmującej wyrazy „ukraińskich nacjonali- stów i” oraz „i Małopolski Wschodniej”. Oznacza to, że wymienione wyżej prz episy (jako jednostki redakcyjne aktu normatyw- nego) nadal pozostają w systemie prawnym, ale bez wyrazów uznanych za niekonstytucyjne. Na podstawie niniejszego wyroku ustawodawca powinien podjąć działania zmierzające do stosownej modyfikacji redakcyjnej wsk azanych wyżej przepisów, która będzie uwzględniać standardy poprawnej legislacji. Z przedstawionych wyżej powodów orzeczono jak w sentencji.