II CSKP 999/23

II CSKP 999/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 16 lipca 2026 r. SSN Tomasz Szanciło (przewodniczący) SSN Ireneusz Kunicki SSN Mariusz Załucki (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 16 lipca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej K. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 29 kwietnia 2022 r., VII AGa 144/20, w sprawie z powództwa M.P. przeciwko K. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w P. o zapłatę, ewentualnie o nakazanie, 1. odrzuca skargę kasacyjną w zakresie, w jakim dotyczy punktu I. 2) zaskarżonego wyroku; 2. uchyla zaskarżony wyrok w punktach I.1), III. i IV. przekazując w tym zakresie sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Ireneusz Kunicki Tomasz Szanciło Mariusz Załucki (G.N.-J.) II CSKP 999/23 2 UZASADNIENIE W sprecyzowanym w toku procesu powództwie powód M.P. domagał się zasądzenia od pozwanego K. sp. z o.o. w P. kwoty 430 500 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia dokonania wpłaty tej kwoty pozwanej do dnia zapłaty jako świadczenia, które podlega zwrotowi w związku z odstąpieniem od umowy przez powoda, ewentualnie o zasądzenie od K. tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami od dnia doręczenia pozwanemu odpisu pozwu do dnia zapłaty tytułem naprawienia szkody wywołanej nienależytym wykonaniem umowy przez pozwanego, a także o nakazanie K. naprawy wykonanego dla powoda urządzenia „linia do czyszczenia rur stalowych’", polegającej na doprowadzeniu urządzenia do stanu umożliwiającego osiągnięcie przez urządzenie wyszczególnionych parametrów określonych w umowie zawartej pomiędzy stronami. Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 17 września 2019 r. oddalił powództwo główne o zapłatę oraz oddalił powództwo ewentualne o nakazanie, ustaliwszy następujące okoliczności istotne z punktu widzenia postępowania kasacyjnego: Powód prowadzi działalność gospodarczą, której przedmiotem jest wykonywanie instalacji wodno-kanalizacyjnych, cieplnych, gazowych i klimatyzacyjnych oraz prefabrykacja materiałów metalowych, w tym rur stalowych. Pozwana spółka w ramach prowadzonej działalności zajmuje się projektowaniem i produkcją różnego rodzaju maszyn. W wyniku postępowania ofertowego 26 marca 2013 r. M.P. w ramach prowadzonej działalności zawarł jako zamawiający z K. jako wykonawcą umowę, której przedmiotem było wykonanie urządzenia „linii do czyszczenia rur stalowych” z materiałów i urządzeń wykonawcy, według określonych w punkcie 1.1. parametrów technicznych i założeń. Strony ustaliły, że przedmiot umowy zostanie wykonany w terminie do 30 sierpnia 2013 r., za cenę 350 000 zł + VAT. Zgodnie z umową wykonawca udzielił 12-miesięcznej gwarancji na prawidłowe funkcjonowanie urządzenia, liczonej od daty II CSKP 999/23 3 podpisania protokołu odbioru końcowego. W okresie gwarancji wykonawca zobowiązany był do usunięcia na swój koszt wad rzeczy w terminie do 7 dni roboczych od zgłoszenia wady (pkt 8.1. i 8.2. umowy). Umowa nie określała zakresu procesu produkcyjnego, w tym procesu technologicznego, a także nie uwzględniała analizy działania linii na etapie projektowania i badań rozwojowych. Pierwotny termin wykonania umowy (30 sierpnia 2013 r.) był dwukrotnie przesuwany aneksami – najpierw do 30 września, a następnie do 31 października 2013 r. Ostatecznie odbiór końcowy linii nastąpił dopiero 7 listopada 2013 r., przy czym w protokole stwierdzono konieczność przeprowadzenia szeregu regulacji oraz uzupełnienia dokumentacji i przeszkolenia pracowników. Już na etapie prób techniczno-technologicznych przed odbiorem końcowym ujawniały się istotne problemy – w trakcie próby z 23 sierpnia 2013 r. stwierdzono, że jakość otrzymanej powierzchni po cięciu była niezadowalająca i nie spełniała wymogów umownych, brak było urządzenia do obróbki czoła rury, a nie było możliwości oceny pracy całej linii w cyklu automatycznym. Podobne zastrzeżenia odnotowano podczas próby z 3 września 2013 r. Mimo to 7 listopada 2013 r. dokonano odbioru końcowego linii, choć z zastrzeżeniem konieczności przeprowadzenia dalszych regulacji. Pierwsze usterki powód zgłosił wykonawcy w piśmie z 12 listopada 2013 r., domagając się ich usunięcia w ramach gwarancji. Stwierdzono wówczas ślizganie się pasa napędowego i brak przesuwu rur przez głowicę, brak samoczynnego ustawiania się piły do cięcia, nadmierne osadzanie się pyłu w komorze głowicy czyszczącej oraz brak jej podświetlenia. W kolejnych tygodniach i miesiącach powód zgłaszał kolejne usterki gwarancyjne – brak fazowania krawędzi rur, rozwarstwianie się gumy w rolce napędowej, problemy z zespołem napędowym i czujnikami, wadliwe działanie całej linii w cyklu automatycznym, przekroczenie norm hałasu, awaryjność oraz wady konstrukcyjne uniemożliwiające osiągnięcie parametrów technicznych określonych w umowie. Korespondencja w sprawie zgłaszanych wad gwarancyjnych prowadzona była nieprzerwanie od listopada 2013 r. do czerwca 2015 r. – przez cały okres trwania gwarancji. II CSKP 999/23 4 K. odpowiadał na zgłoszenia powoda, uznając swoje obowiązki wynikające z gwarancji. Wykonawca wielokrotnie informował o konieczności oczekiwania na podzespoły i problemach z ich dostępnością, wskazując na opóźnienia u dostawców. Jednocześnie podnosił, że urządzenie jest prototypem i dopiero podczas pracy produkcyjnej ujawnia swoje wady, które systematycznie koryguje. W piśmie z grudnia 2013 r. wykonawca zastrzegł ponadto, że zmiany wynikające z oczekiwań powoda wykraczające poza pierwotne założenia umowne powinny być realizowane w odrębnym trybie. W odpowiedzi na wezwania powoda wykonawca przeprowadzał prace serwisowe i modernizacyjne – 28–30 listopada 2013 r., 19 lutego, 6 marca, 30 kwietnia, 16 maja i 26 września 2014 r. Podejmowano wymianę elementów linii, ich regulację oraz próby z różnymi konfiguracjami technicznymi. Proponowano również modernizację urządzenia, obejmującą zmianę metody cięcia oraz czyszczenia rur, zmianę położenia głowicy i sposobu napędu. Mimo podejmowanych działań usterki gwarancyjne nie zostały usunięte. Żaden z przeprowadzonych testów nie potwierdził osiągnięcia parametrów umownych – próbne czyszczenie rur różnych średnic kończyło się nieprawidłowymi wynikami. Wykonawca wielokrotnie przekładał terminy usunięcia wad, powołując się na problemy z dostępnością części, a parametry techniczne linii przez cały okres trwania gwarancji nie odpowiadały wymogom umowy. Powód poniósł koszty w wysokości 117 822,87 zł związane z zleceniem prac przygotowawczych rur podmiotom zewnętrznym w związku z niemożnością używania maszyny w cyklu produkcyjnym. W piśmie z 17 stycznia 2018 r. powód oświadczył pozwanemu, że odstępuje od umowy z 26 marca 2013 r. na podstawie art. 493 § 1 k.c. Pismo zostało doręczone K. 29 stycznia 2018 r. Sąd Okręgowy ocenił, że umowa zawarta pomiędzy stronami była umową o dzieło z art. 627 k.c. Niezbędne jest zatem, aby starania przyjmującego zamówienie doprowadziły do konkretnego, indywidualnie oznaczonego rezultatu. Cechą konstytutywną dzieła jest bowiem samoistność rezultatu, która wyraża się przez II CSKP 999/23 5 niezależność powstałego rezultatu od dalszego działania twórcy oraz od osoby twórcy. Rezultat, na jaki umawiają się strony, musi być z góry określony. Sąd wskazał, że przedmiotem umowy było wykonanie przez pozwanego dzieła w postaci linii do czyszczenia rur stalowych z materiałów i urządzeń wykonawcy, według określonych w umowie parametrów technicznych i założeń. Jednocześnie dodał, że wykonanie działa obciążonego wadami nie może być w każdym przypadku utożsamiane z niewykonaniem umowy o dzieło. Ostatecznie Sąd doszedł do wniosku, że wykonane dzieło spełniało parametry umowne. Sąd dodał, że w umowie o dzieło strony przewidziały możliwość rozszerzenia zakresu robót, jednakże wymagało to obustronnie uzgodnionego i podpisanego aneksu do umowy. Wymagany aneks nie został sporządzony, a za wszelkie modyfikacje i ulepszenia wprowadzone do wykonanego zgodnie z parametrami technicznymi linii urządzenia pozwany nie pobrał dodatkowego wynagrodzenia. Pomimo niewystępowania niezgodności dostarczonego urządzenia z umową pozwany reagował pozytywnie na zgłaszane przez powoda zastrzeżenia określane jako „wady fizyczne, usterki, awarie”, które w istocie dotyczyły przeznaczenia urządzenia do innego zakresu prac niż określony w umowie i podejmował dalsze czynności mające na celu dostosowanie urządzenia do realnych warunków pracy i wymagań stawianych przez powoda. Z wyżej wymienionych powodów Sąd pierwszej instancji przyjął, że pozwanemu nie można było zarzucić ani nienależytego wykonania umowy w rozumieniu art. 471 k.c., ani wad w oddanym dziele w rozumieniu art. 577 § 1 k.c. w zw. z pkt. 8.1. umowy, dotyczącym gwarancji. W konsekwencji także odstąpienie od umowy przez powoda zostało ocenione jako bezzasadne, skoro powód nie wykazał, że dzieło wykonane w ramach umowy przez pozwaną spółkę było wadliwe. Zatem żądanie powoda nie znajdowało uzasadnienia, bowiem parametry techniczne linii określone w umowie zostały osiągnięte w wyprodukowanym przez pozwaną urządzeniu. Apelację od wyroku Sądu Okręgowego złożył powód, która została uwzględniona przez Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 29 kwietnia 2022 r. II CSKP 999/23 6 W postępowaniu apelacyjnym uzupełniono postępowanie dowodowe poprzez dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z uzupełniającej ustnej opinii biegłego sądowego. Sąd drugiej instancji uwzględnił bowiem procesowy zarzut pominięcia wniosków zawartych w opiniach biegłych sądowych i wydanie orzeczenia sprzecznego z tymi wnioskami, pomimo oczywistej potrzeby uzyskania w sprawie wiadomości specjalnych. Sąd Apelacyjny ustalił, że urządzenie „linia do czyszczenia rur stalowych" zawiera istotne wady uniemożliwiające ciągłą pracę w ramach działalności powoda, a także osiąganie parametrów technicznych wskazanych w umowie, w tym parametrów co do wydajności czyszczenia oraz jakości oczyszczonych powierzchni. Urządzenie wykazuje nie tylko wady uniemożliwiające wykorzystanie go zgodnie z przeznaczeniem oraz uzyskanie rezultatów wydajnościowych i jakościowych czyszczonych rur, ale przede wszystkim wady stwarzające zagrożenie dla zdrowia i życia osób używających urządzenie. Powód korzystał z urządzenia w prawidłowy sposób, na podstawie umowy zawartej z pozwanym. Urządzenie nie czyści w stopniu określonym w umowie żadnych rur. Umowa nie nakazywała powodowi uprzedniego szczególnego przygotowania rur przeznaczonych do czyszczenia przed poddaniem ich czyszczeniu urządzeniem. Sąd uznał również, że błędne było ustalenie, iż pozwany nie miał wiedzy ani o przeznaczeniu urządzenia w ramach działalności powoda, ani o tym, jakie rury będą poddawane czyszczeniu. Jakość przeznaczonych do czyszczenia rur była znana pozwanemu, ponieważ powód informował, że czyszczeniu poddawane będą rury nabywane w hucie i takie rury były pozwanemu przekazywane na etapie budowy urządzenia w celu prowadzenia testów. Poddając ocenie stan prawny sprawy, Sąd Apelacyjny zauważył, że strony zawarły umowę o dzieło 26 marca 2013 r., zatem miał do niej zastosowanie uchylony obecnie art. 637 k.c. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli wada dzieła jest nieusuwalna oraz istotna, zamawiający mógł odstąpić od umowy bez wyznaczania przyjmującemu zamówienie dodatkowego terminu. Wady istotne należy zaś oceniać przez pryzmat kryterium funkcjonalności: są to takie wady, które czynią dzieło niezdatnym do zwykłego użytku, albo które sprzeciwiają się wyraźnej umowie. II CSKP 999/23 7 Dlatego Sąd drugiej instancji doszedł do przekonania, że wskazywane przez powoda i ustalone przez biegłych wady urządzenia są wadami istotnymi, ponieważ mimo że urządzenie nadawało się do uruchomienia i było ogólnie sprawne, to nie osiągało ani wydajności określonej w umowie, ani nie czyściło rur w należyty sposób, gdyż rury po obróbce wychodziły uszkodzone, nie były w całości wyszlifowane. Nadto urządzenie zagrażało bezpieczeństwu jego użytkowników. Z tych przyczyn odstąpienie powoda od umowy łączącej strony na podstawie art. 637 § 2 k.c. było skuteczne. Do określenia praw i obowiązków stron w razie odstąpienia od umowy zdaniem Sądu ad quem znajduje zastosowanie art. 560 § 2 w zw. z art. 638 k.c., który odsyła do przepisów o odstąpieniu od umowy wzajemnej, czyli art. 494 k.c. W rezultacie pozwana powinna zwrócić powodowi kwotę stanowiącą zapłacone przez niego wynagrodzenie za wadliwe urządzenie (dzieło). W konsekwencji, zdaniem Sądu odwoławczego, powództwo o zasądzenie od pozwanej spółki na rzecz powoda kwoty 430 500 zł tytułem zwrotu zapłaconego wynagrodzenia za wykonane i dostarczone powodowi urządzenie wraz z ustawowymi odsetkami od 16 lutego 2018 r. do dnia zapłaty zasługiwało na uwzględnienie na podstawie art. 494 k.c. Pozwany zaskarżył skargą kasacyjną wyrok Sądu Apelacyjnego w części obejmującej punkty I, III i IV sentencji, zarzucając mu naruszenie: 1. art. 321 w zw. z art. 187 § 1 pkt 1 w zw. z art. 378 § 1 w zw. z art. 386 § 1 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 45 ust. 1 i art. 176 § 1 Konstytucji przez oparcie zaskarżonego wyroku na podstawie prawnej niewskazanej przez powoda i bez uprzedniego uprzedzenia o tym zamiarze pozwanego; 2. art. 637 § 2 k.c. i art. 557 § 2 w zw. z art. 638 k.c. w zw. z art. 51 ustawy z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta przez niewłaściwe zastosowanie art. 637 § 2 k.c. oraz niezastosowanie art. 557 § 2 w zw. z art. 638 k.c., które doprowadziło do błędnego przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, że złożone przez powoda 4 lata po odebraniu dzieła oświadczenie o odstąpieniu od umowy na podstawie art. 637 § 2 k.c. było skuteczne; II CSKP 999/23 8 3. art. 65 § 1 k.c. polegające na ocenie oświadczenia powoda o odstąpieniu od umowy w oparciu o niewskazane w jego treści przyczyny i podstawy, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 637 § 2 k.c. jako podstawy złożonego przez powoda oświadczenia o odstąpieniu. Skarżący domagał się m.in. uchylenia orzeczenia Sądu odwoławczego i przekazania temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód domagał się m.in. jej oddalenia i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty skargi kasacyjnej okazały się o tyle trafne, o ile odnosiły się do wadliwości materialnoprawnej podstawy rozstrzygnięcia Sądu ad quem. Orzeczenie Sądu odwoławczego uwzględniające powództwo (w wyniku zmiany wyroku pierwszoinstancyjnego) zostało oparte na art. 560 k.c., dotyczącym rękojmi za wady fizyczne, podczas gdy przedmiotem sporu były roszczenia z tytułu gwarancji, jako autonomicznej instytucji prawnej. Było ono zatem z samej swojej istoty wadliwe. Fundamentalne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma wyraźne odróżnienie dwóch odrębnych instytucji prawnych, które – pomimo pewnych podobieństw funkcjonalnych – różnią się co do swojej natury prawnej, podstawy powstania oraz zakresu. Rękojmia za wady fizyczne (art. 556–576 k.c.), w reżimie którym to Sąd ad quem uwzględnił powództwo, stanowi ustawową odpowiedzialność sprzedawcy za wady rzeczy sprzedanej, która – na podstawie odesłania zawartego w art. 638 § 1 k.c. – dotyczy także przedmiotu dzieła. Istota tej odpowiedzialności wynika wprost z przepisów prawa – jest to odpowiedzialność immanentnie związana z samą czynnością, niezależnie od woli stron. Odpowiedzialność ta powstaje z mocy ustawy i obciąża osobę odpowiedzialną z samego faktu istnienia wad w chwili wydania rzeczy. Roszczenia z tytułu rękojmi przysługują uprawnionemu niezależnie od jakichkolwiek dodatkowych ustaleń czy oświadczeń stron. Przesłanki odpowiedzialności, terminy, jak i zakres uprawnień regulowane są wprost przez przepisy ustawy. II CSKP 999/23 9 Z kolei gwarancja, która również ma zastosowanie do umowy o dzieło (art. 577–581 w zw. z art. 638 § 2 k.c.), ma natomiast charakter dobrowolny i stanowi autonomiczne zobowiązanie gwaranta do spełnienia określonych świadczeń w przypadku zaistnienia określonych okoliczności. Gwarancja powstaje wyłącznie w wyniku oświadczenia woli gwaranta, który samodzielnie określa warunki, zakres, czas trwania oraz treść udzielonej ochrony. W odróżnieniu od rękojmi, gwarancja jest instytucją, której źródłem jest wyłącznie wola stron, a jej treść kształtowana jest swobodnie przez gwaranta (przy uwzględnieniu art. 3531 k.c.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie podkreślano, że gwarancja jako instytucja prawna jest odmienna od rękojmi i nie podlega tym samym regułom interpretacyjnym (zob. np. wyrok SN z 27 kwietnia 2012 r., V CSK 166/11). Z powyższego wynika, że roszczenie z tytułu gwarancji i roszczenie z tytułu rękojmi za wady stanowią dwa odrębne, alternatywne lub kumulatywne (zależnie od treści gwarancji) tytuły prawne. Na tym tle istotne ma znaczenie, że jedną z kluczowych zasad polskiego postępowania cywilnego, której naruszenie może w realiach konkretnej sprawy prowadzić do wadliwości orzeczenia, jest zasada dyspozycyjności. Wyraża się ona w tym, że – poza pewnymi wyjątkami – to strony są gospodarzami procesu w zakresie inicjowania, kształtowania i zakończenia postępowania, w tym przede wszystkim w określaniu przedmiotu i zakresu sporu. W kontekście analizowanego problemu zasada dyspozycyjności oznacza, że jeżeli powód dochodzi roszczenia z tytułu gwarancji, to właśnie to roszczenie – a nie jakiekolwiek inne – stanowi przedmiot rozpoznania przez sąd. Sąd nie ma kompetencji do samodzielnej (z urzędu) zmiany tytułu prawnego roszczenia, w tym do zastąpienia roszczenia gwarancyjnego roszczeniem z tytułu rękojmi. Jeżeli strona powodowa zdefiniuje spór jako dotyczący roszczeń gwarancyjnych, a sąd – odwołując się do art. 560 k.c. – orzeknie na podstawie przepisów dotyczących rękojmi za wady, dochodzi do wkroczenia w sferę, która nie była przedmiotem sporu, a co za tym idzie – nie była przedmiotem postępowania dowodowego, nie była analizowana przez strony, nie była przedmiotem wyjaśnień ani twierdzeń stron itd. Jeżeli z podstawy faktycznej powództwa ani z żadnych twierdzeń nie wynika, że powód wywodzi swoje żądanie (petitum) – alternatywnie – zarówno z przepisów regulujących odpowiedzialność II CSKP 999/23 10 sprzedawcy (wykonawcy) z tytułu rękojmi, jak i z przepisów dotyczących odpowiedzialności z tytułu gwarancji, a wyraźnie określa, że dochodzi roszczenia wyłącznie na jednej z tych podstaw (jak to miało miejsce w niniejszej sprawie), sąd nie ma możliwości dowolnej zmiany tej podstawy na inną. Mając na uwadze powyższe, należało uznać, że Sąd Apelacyjny nie orzekł o tym, co stanowiło przedmiot powództwa, stosując niewłaściwe przepisy prawa. Dodatkowo, strona pozwana nie miała możliwości skutecznego przeciwstawienia się uwzględnionemu roszczeniu – nie wiedziała i wiedzieć nie mogła, że jej odpowiedzialność będzie rozpatrywana w kontekście przepisów o rękojmi, a nie w kontekście gwarancji. Już z tego powodu orzeczenie Sądu odwoławczego podlegało uchyleniu, a sprawa winna zostać rozpoznania z zachowaniem właściwych granic przedmiotowych sporu, wyznaczonych przez żądanie powoda oparte na roszczeniach gwarancyjnych. Dlatego Sąd Najwyższy – na podstawie art. 39814 k.p.c. – orzekł jak w punkcie 2 sentencji wyroku, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego Sądowi odwoławczemu na zasadzie wynikającej z art. 108 § 2 w zw. art. 39821 k.p.c. Sąd Najwyższy natomiast odrzucił skargę kasacyjną w części, tj. w zakresie, w jakim strona pozwana zaskarżyła korzystne dla siebie rozstrzygnięcie. Pokrzywdzenie wydanym orzeczeniem (gravamen) jest bowiem przesłanką dopuszczalności każdego środka zaskarżenia. Jeżeli zatem skarga kasacyjna odnosi się do innego orzeczenia niż niekorzystnie rozstrzygającego o żądaniu strony, podlega odrzuceniu jako niedopuszczalna (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN – zasadę prawną z 15 maja 2014 r., III CZP 88/13, OSNC 2014, nr 11, poz. 108; zob. też np. postanowienia SN z 6 grudnia 2023 r., I CSK 6407/22; z 28 listopada 2023 r., I CSK 4865/23; z 27 października 2022 r., I CSK 1362/22, z 23 listopada 2016 r., IV CSK 220/16). Ireneusz Kunicki [SOP] Tomasz Szanciło Mariusz Załucki II CSKP 999/23 11