III KK 316/26

III KK 316/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 1 września 2026 r. SSN Jarosław Matras w sprawie A.P. o zadośćuczynienie i odszkodowanie po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 3 k.p.k. w dniu 1 września 2026 r., kasacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 19 lutego 2026 r., sygn. akt II AKa 311/25, zmieniającego w części wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 9 października 2025 r., sygn. akt III Ko 177/25, p o s t a n o w i ł 1. oddalić kasację jako oczywiście bezzasadną; 2. obciążyć A.P. kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego. [WB] UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 9 października 2025 r., sygn. akt III Ko 177/25 Sąd Okręgowy w Szczecinie na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (tekst jednolity Dz.U. z 2024 roku, poz. 442) zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni A.P., III KK 316/26 2 w związku z wykonaniem wobec M.Z. wyroku wydanego przez Sąd Wojewódzki w Szczecinie w dniu 9 marca 1951 r., w sprawie I K 216/50, zmienionego wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 1951 r., w sprawie I K 604/51 kwotę 421.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty oraz kwotę 111.724,86 zł tytułem odszkodowania za poniesioną szkodę, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty (pkt I ), w pozostałym zakresie wniosek oddalił (pkt 2). Apelacje w tej sprawie wniósł pełnomocnik wnioskodawczyni oraz prokurator, który wniósł apelację na niekorzyść. W środku odwoławczym wniesionym przez pełnomocnika A. P. skierowanym przeciwko rozstrzygnięciu o oddaleniu wniosku ponad zasądzoną w pkt. 1 wyroku kwotę 421.000 złotych tytułem zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, oraz ponad zasądzoną w pkt. I wyroku na rzecz A.P. kwotę 111.724,86 złotych tytułem odszkodowania z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, , podniesiono zarzut bezwzględnej przyczyny odwoławczej, o której mowa w art. 439 § 1 pkt. 2 k.p.k. oraz alternatywnie: „ I. w zakresie zadośćuczynienia 1. obrazę przepisów prawa materialnego, tj. a) art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23.02.1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego w zw. z art. 445 § 1 k.c. poprzez błędną ich wykładnię skutkującą bezzasadnym przyjęciem, że odpowiednie zadośćuczynienie za krzywdę wynikłą z powodu niesłusznego pozbawienia wolności M.Z. w okresie od 20 sierpnia 1950 roku do 29 sierpnia 1952 roku na podstawie wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 09 marca 1951 roku sygn. akt I K 216/50, zmienionego wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 195Ir., sygn. akt I K 604/51 w związku z podejmowaniem przez niego działalności na rzecz oporu przeciwko kolektywizacji wsi wynosi 421.000,00 (słownie: czterysta dwadzieścia jeden tysięcy) złotych oraz oddaleniem wniosku ponad tą kwotę, podczas gdy okoliczności niniejszej sprawy i przyjęta praktyka orzecznicza w tożsamych III KK 316/26 3 rodzajowo sprawach przemawiają za zasądzeniem na rzecz wnioskodawczyni tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez jej ojca kwoty wskazanej we wniosku. b) art. 8 ust. 1 ustawy lutowej w zw. z art. 445 § 1 i 2 k.c. oraz art. 448 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i nieuwzględnienie we właściwy sposób wszystkich istotnych okoliczności, które miały wpływ na wymiar krzywd i cierpień doznanych przez M.Z., a zwłaszcza: - okres pozbawienia wolności od dnia 20 sierpnia 1950 r. do dnia 29 sierpnia 1952 r., tj. łącznie 2 lata i 9 dni (740 dni); - strach o swoje życie i bezpieczeństwo, poczucie niesprawiedliwej izolacji; - rozłąka z rodziną, utrudnianie kontaktu z najbliższymi, strach o ich bezpieczeństwo; - upokorzenie oraz przemoc z rąk funkcjonariuszy PUBP oraz strażników w zakładach karnych; - przebywanie w fatalnych warunkach sanitarno-bytowych urągających ludzkiej godności; - pogorszenie się stanu zdrowia zarówno fizycznego jak i psychicznego; - piętno przestępcy, które odczuwał po wyjściu na wolność; - niepewność co do przyszłego losu zarówno swojego jak i najbliższej rodziny. - sama świadomość niesprawiedliwości, która go spotkała, itp. 2. obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj.: a) art. 7 k.p.k. poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego, polegającej na bezpodstawnym uznaniu, że zasądzone zadośćuczynienie spełnia cel i wymogi określone art. 8 ust. 1 ustawy lutowej w przypadku ogromu krzywd i cierpień doświadczonych przez M.Z. w wyniku zastosowanych represji, które doprowadziły do degradacji jego zdrowia psychicznego i fizycznego, b) art. 410 k.p.k. poprzez pominięcie i nieuwzględnienie we właściwy sposób wszystkich istotnych okoliczności, wynikających z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, które miały wpływ na rozmiar krzywd pokrzywdzonego, a w konsekwencji na wysokość zadośćuczynienia, podczas gdy Sąd I instancji III KK 316/26 4 wskazał, iż charakter krzywdy doznanej przez M.Z. jest niemierzalny - Sąd przyznał również, że nie można bagatelizować okresu bezprawnego pozbawienia wolności, jego podstawy (a właściwie braku podstawy), braku wiedzy, ile odosobnienie będzie trwało oraz warunków, w których ojciec wnioskodawczyni zmuszony był przebywać, a także przebywania w złych warunkach sanitarno- bytowych. Dodatkowo Sąd wskazał, że zaznaczyć należy, że warunki osadzenia za czasów stalinowskich całkowicie, co jest truizmem, odbiegały od standardów obowiązujących obecnie w jednostkach penitencjarnych. Te okoliczności niewątpliwie miały negatywny wpływ na kondycję psychiczną represjonowanego nie tylko w czasie pozbawienia wolności, lecz także po jej odzyskaniu. 3. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za jego podstawę i mających wpływ na treść wyroku: a) przez niedostateczne ustalenie rozmiaru krzywdy M.Z., a w konsekwencji niewzięciu pod uwagę wszystkich okoliczności mających wpływ na wymiar krzywdy, co zdaniem skarżącej przemawia za tym, że zasądzona wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie kwota zadośćuczynienia jest nieadekwatna i niewspółmierna do rozmiaru krzywd i cierpień doświadczonych przez represjonowanego, b) przez niedostateczne wyjaśnienie, dlaczego zasądzona kwota zadośćuczynienia jest „adekwatną i nie nadmiernie wygórowaną” i skąd wynika przekonanie Sądu, iż „punktem wyjścia w tego typu sprawach jest aktualne przeciętne miesięczne wynagrodzenie za 1 miesiąc pozbawienia wolności”. c) przez nie wzięcie pod uwagę kwot zasądzanych w tożsamych rodzajowo sprawach. II. w zakresie odszkodowania Na podstawie art. 438 pkt la k.p.k. obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 8 ust. 1 ustawy lutowej poprzez jego błędną interpretację i nieprawidłowe rozdzielenie przyjętej sumy odszkodowania w kwocie 223.449,72 zł i przyjęcie, że wnioskodawczyni należy się 1/2 powyższej tj. kwota 111.724,86 (słownie: sto jedenaście tysięcy siedemset dwadzieścia cztery 86/ioo) złotych, z uwagi na to, że siostra wnioskodawczyni już nie żyje, podczas gdy interpretacja przepisu 8 ust. 1 III KK 316/26 5 ustawy lutowej normuje, kto jest uprawnionym i w jakim zakresie, a zatem przepis ten nie wskazuje na dzielenie roszczenia również na osoby już nie żyjące.” W konkluzji skarżący w związku z postawieniem zarzutu na postawie art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu, ewentualnie o zasądzenie na rzecz A.P. dalszej kwoty 1.979.000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez jej ojca M.Z. w niniejszej sprawie wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty oraz dalszej kwoty 111.724,86 złotych tytułem odszkodowania za szkodę poniesioną przez jej ojca M.Z. w związku z wykonaniem wobec niego wyroku wydanego przez Sąd Wojewódzki w Szczecinie w dniu 9 marca 1951 roku w sprawie I K 216/50, zmienionego wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 1951 roku w sprawie I K 604/51. Z kolei w swojej apelacji prokurator, zaskarżając wyrok w zakresie jego punktu I, a więc w części dotyczącej orzeczenia o zasądzeniu od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni A.P., tytułem zadośćuczynienia - kwoty 421.000 złotych i tytułem odszkodowania - kwoty 111.724,86 złotych, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, na niekorzyść wnioskodawczyni, sformułował następujące zarzuty: „1. obrazę przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania, mającą wpływ na treść orzeczenia, w postaci art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. z 2020 r., poz. 1820 j.t.) - zwanej dalej ustawą „lutową” w zw. z art. 7 k.p.k. i w zw. z art. 445 § 1 k.c. polegającą na dowolnej ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, przeprowadzonej bez uwzględnienia zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego, co skutkowało uznaniem, iż stopień doznanych przez M.Z. krzywd, wynikłych z represjonowania go w okresie od 20 sierpnia 1950 r. do 29 sierpnia 1952 r., uzasadnia określenie należnego mu zadośćuczynienia na kwotę 421.000 złotych, skutkiem czego było zasądzenie zadośćuczynienia w tej zdecydowanie wygórowanej kwocie na rzecz wnioskodawczyni, która to kwota, określona w sposób zbyt dowolny i z pominięciem realiów społecznych, w sposób oczywisty nie pozostaje w realnej III KK 316/26 6 proporcji do charakteru i rozmiaru krzywd doznanych przez M.Z., które nie odbiegały od cierpień innych osób bezprawnie więzionych w związku z działalnością niepodległościową, oraz skutkuje bezpodstawnym wzbogaceniem A.P., 2. obrazę przepisów prawa materialnego w postaci art. 361 § 1 i 2 k.c. oraz art. 8 ust. 1 ustawy lutowej, poprzez zasądzenie na rzecz wnioskodawczyni, w ramach przyznanego jej odszkodowania w kwocie 111.724,86 złotych, również połowy kwoty 6.365,94 złotych zasądzonej tytułem utraty zarekwirowanych M.Z. środków pieniężnych, podczas gdy powyższa kwota nie pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym z orzeczeniem skazującym ojca wnioskodawczyni, bowiem jej zarekwirowanie nie było skutkiem wydania lub wykonania tego orzeczenia, lecz skutkiem prowadzonego przeciwko M.Z. postępowania, podczas gdy możliwość zasądzenia w trybie ustawy lutowej odszkodowania za poniesioną szkodę ograniczona jest tylko do takich skutków wydania lub wykonania orzeczenia, które w sposób bezpośredni z niego wynikają, bowiem na podstawie ustawy lutowej Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność jedynie za szkodę lub krzywdę pozostające w adekwatnym związku przyczynowym z unieważnionym orzeczeniem, 3. obrazę przepisu prawa materialnego w postaci art. 8 ust. 1 ustawy lutowej, poprzez zasądzenie na rzecz wnioskodawczyni, w ramach przyznanego jej odszkodowania w kwocie 111.724,86 złotych, również połowy kwoty 4.080 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego - wynagrodzenia obrońcy, w sytuacji, gdy uiszczone koszty postępowania nie mogą być rekompensowane w drodze odszkodowania określonego w ustawie lutowej, bowiem są immanentnie związane z wyrokiem skazującym i jako takie podlegają zwrotowi jako świadczenie nienależne przez organ skazujący, który był beneficjentem uiszczonych sum, 4. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, a mający wpływ na jego treść, polegający na przyjęciu, że M.Z. miał stabilne źródło utrzymania, prowadząc w chwili zatrzymania dobrze prosperujące gospodarstwo rolne, w którym miał różne uprawy, hodował inwentarz, osiągając miesięcznie dochody równe przeciętnemu miesięcznemu wynagrodzeniu brutto w sektorze przedsiębiorstw, wynoszące 8.769,08 złotych, podczas gdy przy uwzględnieniu jego wieku, okresu przez jaki gospodarstwo to posiadał oraz ówczesnych realiów III KK 316/26 7 dotyczących prowadzenia gospodarstw rolnych, a w tym obciążeń podatkowych, dochód jaki z niego miesięcznie osiągał był co najwyżej równy minimalnemu wynagrodzeniu za pracę, wynoszącemu 4.666 złotych, 5. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, a mający wpływ na jego treść, polegający na przyjęciu, że zarekwirowana M.Z. w dniu 21 sierpnia 1950 r. kwota 400 złotych, odpowiadała na dzień orzekania kwocie 6.365,94 złotych, podczas gdy w rzeczywistości odpowiadała ona kwocie 61,38 złotych, bowiem sąd a quo w swoich obliczeniach nie wziął pod uwagę mającej miejsce w Polsce w dniu 1 października 1950 r. reformy walutowej, 6. obrazę przepisu prawa materialnego w postaci art. 8 ust. 1 zdanie drugie ustawy lutowej, poprzez zasądzenie całości zadośćuczynienia jakie przypadałyby M.Z. jego córce A.P., wnioskodawczyni w sprawie, podczas gdy wobec śmierci drugiej córki represjonowanego -J.B., po dacie śmierci M.Z. oraz po wejściu w życie ustawy lutowej, zadośćuczynienie przypadające represjonowanemu, podobnie jak sąd a quo uczynił to z odszkodowaniem, powinno zostać podzielone na 2 części i przyznane na rzecz wnioskodawczyni jedynie w ½ części, 7. obrazę przepisu prawa materialnego w postaci art. 481 § 1 k.c. poprzez zasądzenie na rzecz wnioskodawczyni zadośćuczynienia i odszkodowania, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku, podczas gdy powyższe roszczenia, znajdujące oparcie w ustawie, winny zostać zasądzone wraz z odsetkami ustawowymi.” Stawiając te zarzuty skarżący wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części, dotyczącej przyznanych wnioskodawczyni świadczeń, poprzez zasądzenie na rzecz A.P. kwoty 120.000 złotych tytułem zadośćuczynienia oraz kwoty 56.669,33 złotych tytułem odszkodowania, z ustawowymi odsetkami od daty uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty. Wyrokiem z dnia 19 lutego 2026 r., II AKa 311/25 Sąd Apelacyjny w Szczecinie zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że kwotę zadośćuczynienia obniżył do 210.500 złotych (pkt I.1), a kwotę odszkodowania obniżył do 106.940,39 złotych (pkt I.2), w pozostałym zaś zakresie zaskarżony wyrok utrzymał w mocy (II.) Kasację złożył pełnomocnik wnioskodawczyni, który zaskarżając wyrok sądu odwoławczego w całości, zarzucił mu: III KK 316/26 8 „1. rażące naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 457 § 3 kpk w zw. z art. 433 § 2 kpk poprzez brak właściwego i rzetelnego rozpoznania wszystkich zarzutów zgłoszonych w apelacji, w sytuacji gdy Sąd II instancji miał bezwzględny obowiązek merytorycznego i należytego rozpoznania wszystkich zarzutów, a nie jedynie powielenie rozstrzygnięcia, podczas gdy w przypadku rozpoznania tych zarzutów Sąd II instancji powinien być wydać orzeczenie odmienne poprzez zasądzenie odpowiedniego zadośćuczynienia. 2. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 8 ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 2a ustawy lutowej poprzez błędną jego wykładnię i w konsekwencji nieprawidłowe uznanie, iż należną kwotę zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez M.Z. w związku z wykonaniem wobec niego wyroku wydanego przez Sąd Wojewódzki w Szczecinie w dniu 09 marca 1951 r. w sprawie I K 216/50, zmienionego wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 1951 roku w sprawie I K 604/51 należy podzielić na 2 osoby, pomimo, iż uprawnioną do otrzymania tej kwoty była tylko jedna osoba - skarżąca A.P., gdyż druga osoba zmarła, i w konsekwencji zasadnym było, aby cała przyznana kwota została zasądzona na rzecz jednej osoby uprawnionej, a ponadto poprzez błędną ich wykładnię i nieprawidłowe przyjęcie, że skarżącej nie należy się cała kwota zadośćuczynienia, za represje doznane przez jej ojca oraz nieprawidłowy podział tego roszczenia również na osobę, która już zmarła, podczas gdy interpretacja tego przepisu normuje, kto jest uprawniony i w jakim zakresie, a zatem przepis ten nie wskazuje na dzielenie roszczenia również na osoby już nieżyjące, co w konsekwencji doprowadziło do nie zasądzenia na rzecz skarżącej całej kwoty, która jej przysługuje. 3. rażącą obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 7 k.p.k. poprzez dowolną ocenę dowodów i wyciągnięcie z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wniosków sprzecznych z zasadami prawidłowego rozumowania, doświadczenia życiowego i wskazaniami wiedzy, tj.: III KK 316/26 9 - błędne uznanie, iż represjonowany nie poniósł szkody wynikającej z kwot w dochodzonym zakresie, podczas gdy szkody te pozostają w związku przyczynowo skutkowym z przedmiotowym skazaniem . niewyjaśnienie kwestii pomniejszenia kwoty odszkodowania o kwotę 4.784,47zł, z czego wynika akurat taka wysokość różnicy, całkowite pominięcie szerokiej, prawidłowej argumentacji Sądu I instancji przy ustalaniu wysokości należnego odszkodowania.” Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. W odpowiedzi na tę kasację, Prokurator Okręgowy w Szczecinie wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja okazała się oczywiście bezzasadna, albowiem żaden z zarzutów w niej zawartych nie był trafny. W odniesieniu do zarzutu w pkt 1 kasacji, to analiza uzasadnienia wyroku sądu odwoławczego wskazuje, że wszystkie zarzuty zawarte w apelacji pełnomocnika wnioskodawcy zostały rozpoznane w sposób wnikliwy i należyty, a stosowna argumentacja zawarta jest w uzasadnieniu wyroku na stronach 3-4 oraz 6-8.W uzasadnieniu kasacji zresztą nawet nie próbowano wykazać, który z zarzutów nie został rozpoznany, co dalekie jest od lojalności i rzetelności wymaganej także od pełnomocników procesowych. Zarzut w pkt 2 kasacji jest także chybiony i to w stopniu oczywistym. Sąd odwoławczy w pełni trafnie przyjął, że skoro w dacie wejścia w życie ustawy lutowej uprawnionymi z art. 8 ust. 1 ustawy lutowej były dwie osoby (choć tylko jedna osoba złożyła wniosek o odszkodowanie i zadośćuczynienie), to reguła zastosowana w odniesieniu do odszkodowania winna działać także co do zadośćuczynienia, o czym sąd pierwszej instancji zapomniał - wadliwie uzasadniając zresztą w tym zakresie wywód (str. 26 uzasadnienia wyroku). Okoliczność, że druga osoba uprawniona obecnie nie żyje (zmarła w roku 2013) niczego w tej materii nie zmienia i nie daje prawa wnioskodawczyni do objęcia także nie swojej części odszkodowania i zadośćuczynienia. Sąd Najwyższy w pełni stanowisko sądu odwoławczego co do wykładni tego przepisu podziela, zwłaszcza w kontekście przywołanego przez ten sąd wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2023 r., V KK 471/22 (OSNK III KK 316/26 10 2023, nr 3, poz. 13), który wpisuje się w jednolitą linię wykładniczą Sądu Najwyższego. Odwołanie się skarżącej do orzeczeń wydanych w Sądzie Najwyższym w sprawach III KK 45/22 i IV KK 482/23 nie może stanowić istotnego argumentu, albowiem były to orzeczenia, wydane w składach, które nie stanowią sądu w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz art. 6 ust. 1 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Ostatni zarzut (obrazy art. 7 k.p.k.) jest także formalnie chybiony, skoro sąd odwoławczy nie przeprowadzał dowodów w zakresie odnoszącym się do odszkodowania lub zadośćuczynienia (jedynie prowadzono tzw. postępowanie testowe w związku z zarzutem zaistnienia uchybienia z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.). Ponadto, precyzyjne obliczenia co do zasądzonych kwot odszkodowania i zadośćuczynienia są przedstawione w uzasadnieniu wyroku na str. 10-13 (zwłaszcza na str. 12-13), co zarzut niewyjaśnienia obniżenia należnego odszkodowania czyni niezrozumiałym. Z tych powodów orzeczono jak w postanowieniu. [WB]