Sygnatura
III CZ 243/25
postanowienie SN III CZ 243/25
- Izba
- Izba Cywilna
- Data orzeczenia
- 27 sierpnia 2026
Treść rozstrzygnięcia
<!DOCTYPE html> III CZ 243/25 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Ireneusz Kunicki 27 sierpnia 2026 r. po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 27 sierpnia 2026 r. w Warszawie zażalenia D.S. na postanowienie Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu z 20 maja 2025 r., I Ca 353/23 (I Cz 237/23), w sprawie z wniosku D.S. z udziałem D.H., Powiatu […], Urzędu Gminy w K. i K.H. o rozgraniczenie, oddala zażalenie, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie. (M.M.) III CZ 243/25 2 UZASADNIENIE Postanowieniem z 11 stycznia 2023 r. Sąd Rejonowy w Nisku dokonał rozgraniczenia nieruchomości położonych w P. gmina K., szczegółowo opisanych w postanowieniu, umorzył postępowanie w pozostałym zakresie, kosztami postępowania obciążył zainteresowanych w zakresie w jakim je ponieśli. Sąd ustalił stan faktyczny na podstawie dokumentów przesłanych przez organ administracyjny z administracyjnego postępowania rozgraniczeniowego, treść ksiąg wieczystych, wskazane dokumenty geodezyjne, zeznania świadków i opinię biegłego geodety. Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że należało w niniejszej sprawie zastosować pierwsze kryterium rozgraniczenia, czyli uwzględnienie istniejącego stanu prawnego. W sporządzonej opinii biegły wyraźnie wskazał, że można ustalić stan prawny nieruchomości, na podstawie map z ewidencji gruntów oraz dokumenty opisowe. Jednocześnie powołany biegły kategorycznie wskazał, że ustalenia postępowania administracyjnego są według niego prawidłowe. W ocenie Sądu Rejonowego brak podstaw do zastosowania drugiego kryterium ustalenia granicy, tj. według ostatniego spokojnego stanu posiadania. Apelację od powyższego orzeczenia wnieśli uczestnicy, zarzucając zaskarżonemu postanowieniu nierozpoznanie istoty sprawy z uwagi na brak należytego ustalenia przez Sąd stanu prawnego nieruchomości, przez pominięcie faktu zasiedzenia przez uczestników pasa gruntu, domagając się zmiany postanowienia Sądu Rejonowego ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu postanowieniem z 20 maja 2025 r. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, wskazując, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy i zachodzi konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w znacznej części (art. 386 § 4 k.p.c.). Sąd odwoławczy zarzucił, że Sąd pierwszej instancji rozstrzygając o stanie prawnym działek ewidencyjnych, nie zbadał w ogóle podstaw nabycia spornych działek, nie poczynił ustaleń odnośnie do zakresu posiadania działek w dniu 4 listopada 1971 r. Rozstrzygniecie zaś oparł wyłącznie na opinii biegłego geodety, III CZ 243/25 3 która uwzględnia jedynie stan wynikający z map, punktów osnowy geodezyjnej i powierzchnie określone w księgach wieczystych, co jest niewystarczające. Ponadto wskazał, że istnieje rozbieżność pomiędzy granicą wynikającą z mapy ewidencyjnej obejmującej działki podlegające rozgraniczeniu, a granicą wynikającą z postępowania uwłaszczeniowego. Jednocześnie stwierdzenie, że uczestnicy nie wykazali zasiedzenia przygranicznego pasa gruntu będzie ewentualnie uprawnione dopiero w sytuacji prawidłowego ustalenia stanu prawnego nieruchomości. Aby bowiem mówić o zasiedzeniu jakiejś części gruntu niezbędne jest najpierw ustalenie, dokąd faktycznie sięgało prawo własności wnioskodawczyni i uczestników, by następnie móc ustalić na kim ciąży ciężar dowodu, iż doszło do zasiedzenia przygranicznych pasów gruntu. W zażaleniu wnioskodawczyni zakwestionowała ocenę Sądu odwoławczego odnośnie do nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd Rejonowy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sąd Najwyższy niejednokrotnie podkreślał, że kontrola dokonywana w ramach zażalenia przewidzianego w art. 3941 § 11 k.p.c. ma charakter formalny, skupiający się na przesłankach uchylenia orzeczenia Sądu pierwszej instancji, bez wkraczania w kompetencje sądu in merito. W konsekwencji w postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia na orzeczenie o uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy poddaje kontroli prawidłowość stwierdzenia nieważności postępowania przez sąd drugiej instancji, a jeżeli przyczyną orzeczenia kasatoryjnego były przesłanki określone w art. 386 § 4 k.p.c. ocenia, czy sąd drugiej instancji prawidłowo rozumiał wskazane w tym przepisie przyczyny uzasadniające uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji i czy jego merytoryczne stanowisko uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej instancji. Ujmując rzecz inaczej, Sąd Najwyższy musi zbadać, czy sąd pierwszej instancji istotnie nie rozpoznał istoty sprawy albo czy wydanie wyroku rzeczywiście wiąże się z koniecznością przeprowadzenia w całości postępowania dowodowego. Ocena ta ma charakter czysto procesowy, a zatem Sąd Najwyższy nie może wkraczać w merytoryczne kompetencje sądu drugiej instancji, który rozpoznaje apelację. Zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest instrumentem prawnym III CZ 243/25 4 służącym kontroli materialnoprawnej podstawy kwestionowanego wyroku (zob. postanowienia SN z 25 października 2012 r., I CZ 136/12; z 15 lutego 2013 r., I CZ 5/13; z 20 grudnia 2017 r., I CZ 135/17; z 7 października 2021 r., IV CZ 32/21 i z 24 lutego 2023 r., III CZ 450/22, OSNC 2023, nr 9, poz.92). Podstawą wyroku kasatoryjnego w niniejszej sprawie była ocena, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że przez nierozpoznanie istoty sprawy należy przede wszystkim rozumieć niezbadanie podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia. O sytuacji takiej można mówić wówczas, gdy sąd nie wniknął w całokształt okoliczności sprawy, błędnie ograniczając się do zbadania jedynie kwestii legitymacji procesowej jednej ze stron lub kwestii przedawnienia, wskutek czego przedwcześnie oddalił powództwo albo jeżeli zaniechał zbadania merytorycznych zarzutów pozwanego, np. związanych z ewentualną wierzytelnością wzajemną, przysługującą pozwanemu wobec powoda (zob. wyroki SN z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22; z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00; z 21 października 2005 r., III CK 161/05; z 17 kwietnia 2008 r., II PK 291/07, z 12 stycznia 2012 r., II CSK 274/11, z 25 października 2012 r., I CZ 139/12 i z 5 grudnia 2012 r., I CZ 168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68). O nierozpoznaniu istoty sprawy można mówić również w sytuacji, gdy postanowienie opiera się wprawdzie na dokumentach z administracyjnego postępowania rozgraniczeniowego, treści ksiąg wieczystych, wskazanych dokumentach geodezyjnych, zeznaniach świadków i opinii biegłego geodety, ale według których przebieg granicy nie pokrywa się ze stanem posiadania z kluczowej dla sprawy daty, jaką był 4 listopada 1971 r. Jak wskazał Sąd odwoławczy jedna z działek była przedmiotem uwłaszczenia na podstawie ustawy z dnia 26 listopada 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. To wymaga przeprowadzania postępowania dowodowego, które pozwoli obiektywnie ustalić linię graniczną według możliwych kryteriów. Zwłaszcza, że postępowania toczące się na podstawie ustawy uwłaszczeniowej nie obejmowały ustalenia granic nieruchomości podlegających uwłaszczeniu. Została zatem spełniona przesłanka wydania orzeczenia kasatoryjnego w postaci nierozpoznania istoty sprawy. Należy przy tym wskazać na konieczność respektowania, zagwarantowanego w art. 176 ust. 1 Konstytucji RP, prawa do co najmniej dwuinstancyjnego III CZ 243/25 5 postępowania sądowego. Sąd pierwszej instancji - ze względu na przyjętą koncepcję rozstrzygnięcia - w ogóle nie poczynił ustaleń co do długotrwałego posiadania przez uczestników przygranicznego pasa ziemi niezgodnie z pierwotnym stanem prawnym nieruchomości. W takiej sytuacji bowiem poczynienie odnośnych ustaleń po raz pierwszy w postępowaniu przed sądem drugiej instancji byłoby równoznaczne z pozbawieniem stron prawa do dwuinstancyjnego postępowania sądowego. Z omówionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w zw. z art. 3941 § 3 i art. 13 § 2 k.p.c. oddalił zażalenie, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie, stosownie do art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1, art. 39821, 3941 § 3 i art. 13 § 2 k.p.c. (M.M.) [a.ł]
Analiza z kontekstem sprawy
Co to orzeczenie oznacza dla Twojej sprawy?
Zapytaj o skutki rozstrzygnięcia, podstawę prawną albo argumenty do wykorzystania. AnyLawyer rozpocznie od tej konkretnej sprawy.
Informacje o sprawie
- Typ dokumentu
- postanowienie SN
- Jednostka
- Izba Cywilna Wydział III
- Sędziowie
- SSN Ireneusz Kunicki
Powiązane dokumenty
Źródło urzędowe: Sąd Najwyższy