Sygnatura
III CZ 135/26
postanowienie SN III CZ 135/26
- Izba
- Izba Cywilna
- Data orzeczenia
- 28 sierpnia 2026
Treść rozstrzygnięcia
<!DOCTYPE html> III CZ 135/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Paweł Grzegorczyk 28 sierpnia 2026 r. po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 28 sierpnia 2026 r. w Warszawie zażalenia M.D. na wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 9 stycznia 2026 r., I ACa 4068/24, w sprawie z powództwa M.D. przeciwko Ł.D. o rozwód, uchyla zaskarżony wyrok, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego do orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. III CZ 135/26 2 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 9 stycznia 2026 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, na skutek apelacji pozwanego Ł.D., uchylił wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 23 lipca 2024 r. w sprawie o rozwód z powództwa M.D. i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny podniósł, że Sąd Okręgowy orzekł rozwód bez orzekania o winie, podczas gdy w sprawie nie zostały spełnione warunki określone w art. 57 § 2 k.r.o. Na tej podstawie uznał, że Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy i stwierdził, iż konieczne jest całościowe przeprowadzenie postępowania dowodowego co do winy w rozkładzie pożycia. Ponadto, zdaniem Sądu Apelacyjnego zaskarżony wyrok nie poddawał się kontroli, ponieważ Sąd Okręgowy uznał, że zgromadzony materiał daje pełne podstawy do przypisania winy za rozkład pożycia obu stronom, ale w sentencji wyroku zaniechał orzekania o winie. Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyła zażaleniem powódka, zarzucając naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. Zdaniem skarżącej, w okolicznościach sprawy nie było podstaw do uchylenia wyroku z powodu nierozpoznania istoty sprawy. Sąd Okręgowy nie zaniechał ponadto ustaleń co do winy, a jedynie nie rozstrzygnął o niej w sentencji wyroku. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Jeżeli sąd drugiej instancji uchyla wyrok sądu pierwszej instancji ze względu na nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd Najwyższy, rozpoznając zażalenie złożone na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., bada, czy sąd drugiej instancji prawidłowo zastosował art. 386 § 4 k.p.c., tj. czy okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu merytorycznego stanowiska sądu drugiej instancji, mieszczą się w kręgu sytuacji odpowiadających nierozpoznaniu istoty sprawy. Poza zakresem oceny pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska co do meritum wyrażonego przez sąd drugiej instancji (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4, poz. 54 i z dnia 17 stycznia 2013 r., III CZ 2/13). III CZ 135/26 3 W świetle ugruntowanego orzecznictwa, do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca roszczenie albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12, z dnia 14 lutego 2013 r., II CZ 188/12, z dnia 3 lutego 2017 r., II CZ 146/17 i z dnia 13 października 2017 r., I CZ 90/17). Przesłanka ta – w przeciwieństwie do określonej w art. 386 § 4 in fine k.p.c. – nie dotyczy zatem sytuacji, w których błąd sądu pierwszej instancji lokuje się w sferze faktów i dowodów, lecz polega na nieprawidłowym założeniu o istnieniu okoliczności stojącej na przeszkodzie ocenie istoty sprawy. Przeszkoda ta może mieć źródło nie tylko w prawie materialnym, jak, przykładowo, w razie przedawnienia roszczenia, lecz również w prawie procesowym, co ma miejsce w razie nieprawidłowego przyjęcia istnienia prejudykatu lub nieprawidłowej oceny granic jego mocy wiążącej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2017 r., III CZ 63/16). Z materiału sprawy wynikało, że Sąd Okręgowy przeprowadził postępowanie dowodowe i uwzględnił powództwo rozwiązując małżeństwo stron – bez orzekania o winie. To, że w ocenie Sądu Apelacyjnego nie zostały spełnione warunki pozwalające Sądowi Okręgowemu na odstąpienie od orzekania o winie (art. 57 § 2 k.r.o.), nie jest równoznaczne z nierozpoznaniem istoty sprawy. W przyjętym w kodeksie postępowania cywilnego modelu apelacji sąd drugiej instancji dysponuje kompetencjami rozpoznawczymi w zakresie gromadzenia dowodów i dokonywania ustaleń faktycznych, a także dokonywania oceny prawnej, odpowiadającymi w zasadzie kompetencjom sądu pierwszej instancji, a funkcja kontrolna postępowania apelacyjnego stanowi refleks ponownego rozpoznania sprawy – w granicach zaskarżenia – w aspekcie wszystkich jej materialnoprawnych wątków. Nie ma zatem przeszkód, aby sąd drugiej instancji – dostrzegłszy brak podstaw do zaniechania orzekania o winie – samodzielnie usunął tę wadliwość w ramach swojej funkcji jako sądu meriti, dokonując w razie potrzeby koniecznych ustaleń faktycznych (por. odpowiednio uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2006 r., III CZP 101/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 130). III CZ 135/26 4 Okoliczność, że Sąd Okręgowy błędnie zaniechał orzekania o winie, nie oznacza również per se, iż konieczne jest przeprowadzenie postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 in fine k.p.c.). Nawet jeśli ograniczyć rozważaną przesłankę do tego aspektu sprawy rozwodowej, który dotyczy winy (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2006 r., III CZP 101/06), co może budzić wątpliwości, o jej spełnieniu można mówić tylko wtedy, gdyby wszystkie przeprowadzone dowody, względnie fakty ustalone przez sąd pierwszej instancji, nie byłyby przydatne jako podstawa rozstrzygnięcia o winie przez sąd drugiej instancji (por. np. odpowiednio postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2026 r., III CZ 1/26 i powołane tam orzecznictwo). Tymczasem Sąd Apelacyjny nie wskazywał na taką sytuację, łącząc konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości – w zakresie winy – z samym tylko wadliwym orzeczeniem rozwodu bez orzekania o winie, z czym jednak nie można się zgodzić. Co więcej, na taką sytuację nie wskazywała również analiza motywów wyroku Sądu Okręgowego. Ubocznie tylko należało wskazać, że podstawy wydania wyroku kasatoryjnego przez sąd drugiej instancji nie stanowi sytuacja, w której wyrok sądu pierwszej instancji „wymyka się kontroli”. Stanowisko to nie uwzględnia, że sąd drugiej instancji, inaczej aniżeli Sąd Najwyższy, rozpoznaje sprawę w płaszczyźnie materialnoprawnej w całości i ex novo, kontynuując postępowanie toczące się przed sądem pierwszej instancji, a jego funkcja kontrolna – jak już była mowa – jest refleksem ponownego rozpoznania sprawy przez sąd wyższego szczebla. Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. (K.G.) [a.ł]
Analiza z kontekstem sprawy
Co to orzeczenie oznacza dla Twojej sprawy?
Zapytaj o skutki rozstrzygnięcia, podstawę prawną albo argumenty do wykorzystania. AnyLawyer rozpocznie od tej konkretnej sprawy.
Informacje o sprawie
- Typ dokumentu
- postanowienie SN
- Jednostka
- Izba Cywilna Wydział III
- Sędziowie
- SSN Paweł Grzegorczyk
Powiązane dokumenty
Źródło urzędowe: Sąd Najwyższy