II ZZP 1/25

II ZZP 1/25 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 1 października 2026 r. SSN Marek Siwek (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Zbigniew Korzeniowski SSN Paweł Wojciechowski w sprawie obwinionej adwokat E.S. po rozpoznaniu w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej na posiedzeniu bez udziału stron w dniu 1 października 2026 r. kwestii dopuszczalności zagadnienia prawnego przekazanego przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny Adwokatury postanowieniem z dnia 24 maja 2025 r., sygn. akt […] postanowił: zagadnienie prawne przedstawione przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny Adwokatury pozostawić bez rozpoznania. UZASADNIENIE Wyższy Sąd Dyscyplinarny Adwokatury postanowieniem z dnia 24 maja 2025 r., sygn. akt […], przekazał Sądowi Najwyższego do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne: 1. „Czy adwokacki sąd dyscyplinarny jest związany wyrokiem skazującym za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, w tym także w sytuacji, w której II ZZP 1/25 2 w toku przewodu sądowego przeprowadzono dowody, ocenione później jako wiarygodne, wskazujące na niesłuszność skazania wynikającego z wyroku sądu powszechnego?”, a w razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na powyższe: 2. „Czy możliwe jest opieranie się, w toku czynienia ustaleń faktycznych, w zakresie faktu popełnienia przestępstwa lub przestępstwa skarbowego, na wyroku skazującym za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, wydanym przez sąd powszechny, po zatarciu skazania wynikającego z tego wyroku?”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Przekazanie przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny Adwokatury zagadnienia prawnego w trybie art. 441 § 1 k.p.k. do rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego należało uznać za niedopuszczalne, co spowodowało konieczność pozostawienia tego zagadnienia bez rozpoznania. Postępowanie dyscyplinarne adwokatów i aplikantów adwokackich w zasadniczej części regulują przepisy ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2024 r. poz. 1564, z późn. zm.), powoływanej dalej jako „u.p.a.”, oraz stosowane odpowiednio, w zakresie nieuregulowanym w tej ustawie, przepisy Kodeksu postępowania karnego, o czym przesądza odesłanie zawarte w art. 95n pkt 1 u.p.a. Model adwokackiego postępowania dyscyplinarnego zakłada rozpatrywanie sprawy dyscyplinarnej przez sądy pozostające w strukturze samorządu zawodowego adwokatury: co do zasady, w pierwszej instancji przez sąd dyscyplinarny izby adwokackiej, w drugiej instancji przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny Adwokatury (art. 50 u.p.a., art. 91 ust. 1, 2 i 3 u.p.a.). Rozwiązanie to koresponduje z treścią art. 17 ust. 1 Konstytucji, mocą którego ustawodawca konstytucyjny przewidział możliwość powierzenia samorządom zawodowym, reprezentującym osoby wykonujące zawody zaufania publicznego, kompetencji do sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem tych zawodów, w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony. Dlatego też w przypadku powierzenia takiej kompetencji określonemu samorządowi zawodowemu w drodze ustawy, korporacyjne sądownictwo dyscyplinarne, będące elementem samorządu zawodowego, korzysta z autonomii i niezależności przy wyznaczaniu wzorców pożądanych zachowań członków danej korporacji. Samodzielne wyznaczanie standardów postępowania ma też swój II ZZP 1/25 3 wymiar proceduralny, który również – w zakresie określonym w przepisach prawa powszechnie obowiązującego – powinien być respektowany przez organy sprawujące nadzór nad działalnością samorządu zawodowego. Jednocześnie kompetencje Sądu Najwyższego związane ze sprawowaniem nadzoru judykacyjnego nad orzecznictwem adwokackich sądów dyscyplinarnych zostały zakreślone bardzo wąsko. Sąd Najwyższy rozpoznaje kasacje od prawomocnych orzeczeń wydawanych w drugiej instancji przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny Adwokatury (art. 91a ust. 1 u.p.a.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto także, że Sąd Najwyższy jest właściwy do rozpoznawania skargi na orzeczenia kasatoryjne sądu odwoławczego, o której mowa w art. 539a § 1 k.p.k. (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2017 r., sygn. akt I KZP 9/17, OSNKW, z. nr 10 z 2017 r., poz. 59). Jeśli chodzi o skargi o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem Wyższego Sądu Dyscyplinarnego Adwokatury, w orzecznictwie Sądu Najwyższego dostrzegalna jest rozbieżność co do określenia sądu właściwego do rozpoznania takiej skargi. W niektórych sprawach Sąd Najwyższy rozpoznaje tego typu wnioski merytorycznie (por. postanowienie SN z dnia 30 listopada 2006 r., sygn. akt SDI 25/06, Lex nr 568827, oddalające wniosek o wznowienie postępowania w sprawie dyscyplinarnej adwokata), w innych zaś uznaje swoją niewłaściwość (por. postanowienie SN z dnia 29 listopada 2023 r., sygn. akt II ZSG 3/22, Lex nr 3637036, w którym Sąd Najwyższy rozpatrując kwestię wznowienia z urzędu postępowania dyscyplinarnego w sprawie adwokata, stwierdził swoją niewłaściwość i przekazał sprawę do rozpoznania Wyższemu Sądowi Dyscyplinarnemu Adwokatury). Z powyższego wynika, że ustawodawca realizuje taki model korporacyjnego postępowania dyscyplinarnego, w którym Sąd Najwyższy nie jest kolejnym sądem dyscyplinarnym przyporządkowanym do struktury organów związanych z postępowaniem dyscyplinarnym. W licznych orzeczeniach wydawanych w sprawach kasacyjnych dotyczących spraw dyscyplinarnych przedstawicieli wymienionych zawodów Sąd Najwyższy podkreślał, że w modelu tych postępowań chodzi o to, by najwyższy rangą sąd państwa miał możliwość weryfikacji prawidłowości realizacji określonych zadań, jakie prawodawca przewidział dla określonych korporacji zawodowych w kontekście pewnych uprawnień władczych, jakie tym korporacjom przysługują w ramach sądownictwa II ZZP 1/25 4 dyscyplinarnego. Jednocześnie Sąd Najwyższy uznał, że jego obowiązki nie pokrywają się w żadnej mierze z obowiązkami sądu odwoławczego, gdyż kontrola prawidłowości postępowania dyscyplinarnego została ograniczona wyłącznie do płaszczyzny stosowania prawa przez sąd odwoławczy. Kontrola kasacyjna sprawowana przez Sąd Najwyższy jest każdorazowo sprawowana w płaszczyźnie wyjątkowej, ukierunkowanej na stwierdzenie tylko szczególnej rangi uchybień, których istnienie dyskwalifikuje w ogóle zaskarżone orzeczenie sądu dyscyplinarnego II instancji, powodując, że nie sposób zaakceptować jego istnienia w obrocie prawnym (por. postanowienia SN: z dnia 14 marca 2024 r., sygn. akt II ZK 74/23, Lex nr 3724578; z dnia 26 lipca 2024 r., sygn. akt II ZK 14/24, Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Odpowiedzialności Zawodowej, 2025, poz. 5.3, s. 180-189, Lex nr 3752560; z dnia 21 listopada 2024 r., sygn. akt II ZK 84/24, Lex nr 3792002; z dnia 11 grudnia 2024 r., sygn. akt II ZK 66/24, Lex nr 3821228; z dnia 21 lutego 2025 r., sygn. akt II ZK 85/24, Lex nr 3858782). Podsumowując powyższe rozważania, należy stwierdzić, że z przyjętego modelu postępowania z zakresu odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokatów i aplikantów adwokackich wynika domniemanie kompetencji adwokackich sądów dyscyplinarnych w kwestiach związanych z rozstrzyganiem spraw dyscyplinarnych członków tej korporacji. Wśród tych zadań przepis art. 50 u.p.a. wymienia zadanie fundamentalne, tj. wydawanie orzeczeń w sprawach dyscyplinarnych członków izby adwokackiej, a zatem w tej sferze działania sądów dyscyplinarnych domniemanie to również znajduje swoje zastosowanie. Jak trafnie zauważa Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 20 marca 2019 r., I KZP 16/18, OSNKW 2019, nr 4, poz. 21, „uregulowanie przewidziane w art. 441 § 3 k.p.k. – w wypadku zastosowania w dyscyplinarnym postępowaniu korporacyjnym – już w toku rozpoznawania merytorycznego sprawy, prowadziłoby do związania sądu korporacyjnego poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy jeszcze przed wydaniem orzeczenia przez sąd dyscyplinarny drugiej instancji. Ta funkcja miałaby więc charakter ingerencji organu państwowego w bieg i wynik postępowania toczącego się przed organem samorządu zawodowego, a nie stanowiłaby formy jurydycznej kontroli tego postępowania po wyczerpaniu instancji”. Zatem zastosowanie instytucji przewidzianej w art. 441 k.p.k. w postępowaniu dyscyplinarnym prowadzonym na podstawie przepisów u.p.a. kłóciłoby się II ZZP 1/25 5 z przyjętymi przez ustawodawcę rozwiązaniami kształtującymi model tego postępowania. Z jednej więc strony, przy rozstrzyganiu kwestii związanej z dopuszczalnością przekazania Sądowi Najwyższemu przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny Adwokatury zagadnienia prawnego w trybie art. 441 § 1 k.p.k., należy mieć w polu widzenia domniemanie kompetencji adwokackich sądów dyscyplinarnych i ich autonomię orzeczniczą znajdującą zakotwiczenie w art. 17 ust. 1 Konstytucji, z drugiej zaś należy mieć wzgląd na sposób uregulowania ustawowych kompetencji Sądu Najwyższego. Zgodnie z art. 183 Konstytucji Sąd Najwyższy sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania (ust. 1), a także wykonuje inne czynności określone w Konstytucji i ustawach (ust. 2). Przepisy ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. z 2024 r. poz. 622), zwanej dalej „u.s.n.”, powierzają Sądowi Najwyższemu zadania polegające na sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości (art. 1 pkt 1 u.s.n.) oraz na rozpatrywaniu spraw dyscyplinarnych w zakresie określonym w ustawie (art. 1 pkt 2 u.s.n.). Wobec braku definicji legalnej pojęcia „wymiar sprawiedliwości”, w doktrynie przyjmuje się, że oznacza ono „imperatywną działalność sądów polegającą na wymierzaniu kar bądź rozstrzyganiu konfliktów prawnych lub spraw niekonfliktowych w sferze konstytucyjnych wolności lub praw człowieka i obywatela w celu zabezpieczenia przestrzegania i realizowania obowiązujących norm prawa w Rzeczypospolitej Polskiej” (K. Lubiński, 6. DEFINICJA WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI [w:] System Prawa Procesowego Cywilnego. Tom IV. Część I. Postępowanie nieprocesowe. Vol. 1, red. T. Ereciński, K. Lubiński, Warszawa 2021.). W aspekcie podmiotowym, przepis art. 175 ust. 1 Konstytucji wiąże sprawowanie wymiaru sprawiedliwości wyłącznie z działalnością Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych oraz sądów wojskowych. Oznacza to tym samym, że doniosłe zadania realizowane przez sądy dyscyplinarne korporacji adwokackiej, nie są sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości, choć niewątpliwie w aspekcie przedmiotowym mają one podobny charakter. Powracając do ustawowych kompetencji Sądu Najwyższego, należy stwierdzić, że sprawowanie przez ten sąd wymiaru sprawiedliwości jest realizowane w dwóch aspektach: II ZZP 1/25 6 1. zapewnienie zgodności z prawem i jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i sądów wojskowych przez rozpoznawanie środków odwoławczych oraz podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne (art. 1 pkt 1 lit. a u.s.n.); 2. kontrola nadzwyczajna prawomocnych orzeczeń sądowych w celu zapewnienia ich zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej przez rozpoznawanie skarg nadzwyczajnych (art. 1 pkt 1 lit. b u.s.n.). Z powyższego wynika, że podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne (w tym w trybie przewidzianym w art. 441 k.p.k.), jest przejawem sprawowania przez Sąd Najwyższy wymiaru sprawiedliwości, a więc jest kompetencją realizowaną w obszarze objętym działalnością orzeczniczą sądów powszechnych i wojskowych. Z kolei drugie z wymienionych, ustawowych zadań Sądu Najwyższego polega na rozpatrywaniu spraw dyscyplinarnych „w zakresie określonym w ustawie”. Przepis art. 27a § 1 pkt 1 lit. b tiret pierwsze u.s.n. stanowi, że do właściwości Izby Odpowiedzialności Zawodowej należą sprawy dyscyplinarne rozpatrywane przez Sąd Najwyższy w związku z postępowaniami dyscyplinarnymi prowadzonymi na podstawie ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze. Z kolei w przepisach tej ostatniej ustawy próżno doszukiwać się unormowania, z którego wynikałaby możliwość przedstawienia przez korporacyjny sąd dyscyplinarny Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, jakie wyłoniło się na tle rozpatrywanej sprawy dyscyplinarnej. Sąd Najwyższy stoi przy tym na stanowisku, zgodnie z którym podstawą do zastosowania art. 441 k.p.k. w adwokackim postępowaniu dyscyplinarnym nie może być odesłanie zawarte w art. 95n pkt 1 u.p.a. Przepis ten stanowi, że w sprawach nieuregulowanych w ustawie do postępowania dyscyplinarnego stosuje się odpowiednio przepisy k.p.k. Odpowiednie stosowanie przepisów k.p.k. w adwokackim postępowaniu dyscyplinarnym może przybiegać trzy formy: stosowanie przepisów k.p.k. wprost, bez żadnych zmian w ich dyspozycji; stosowanie przepisów k.p.k. z modyfikacjami przystosowującymi je do specyfiki postępowania dyscyplinarnego; odmowa zastosowania przepisów k.p.k. z uwagi na ich bezprzedmiotowość w postępowaniu dyscyplinarnym, sprzeczność z przepisami normującymi to postępowanie lub z uwagi II ZZP 1/25 7 na charakter norm prawnych zawartych w k.p.k. W każdym przypadku należy więc rozważyć, czy zastosowanie określonej instytucji uregulowanej w przepisach k.p.k. będzie uwzględniało specyfikę postępowania dyscyplinarnego wynikającą z kształtu normatywnego rozwiązań tworzących model postępowania dyscyplinarnego, ustrój organów prowadzących to postępowanie oraz zasady, na jakich postępowanie to zostało oparte. O ile rzeczywiście w przepisach u.p.a. możliwości przedstawienia przez sąd dyscyplinarny zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu rzeczywiście nie przewidziano, o tyle z przepisów normujących właściwość funkcjonalną Sądu Najwyższego wynika niedopuszczalność takiej adaptacji instytucji przewidzianej w art. 441 k.p.k. na grunt adwokackiego postępowania dyscyplinarnego. Z treści art. 1 pkt 1 lit. a u.s.n. wynika bowiem, że podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne jest instrumentem zastrzeżonym dla sądów powszechnych i wojskowych, stosowanym w celu zapewnienia zgodności z prawem i jednolitości orzecznictwa tych sądów. Wskazana kompetencja pozostaje też w sferze sprawowania wymiaru sprawiedliwości, a więc dotyczy „zadania”, którego sądy korporacyjne nie realizują. Z kolei kompetencje związane z rozpatrywaniem przez Sąd Najwyższy spraw dyscyplinarnych (gdzie można by doszukiwać się powiązania z adwokackim postępowaniem dyscyplinarnym) zostały w treści art. 1 pkt 2 u.s.n. wyraźnie ograniczone przez zamieszczenie w tym przepisie zastrzeżenia, że chodzi tu o rozpatrywanie takich spraw” w zakresie określonym w ustawie”. Wynika z tego jednoznacznie, że kompetencja Sądu Najwyższego odnosząca się do postępowania dyscyplinarnego, powinna wynikać wprost z ustawy, a takiej normy przewidującej możliwość rozpoznania przez Sąd Najwyższy zagadnienia prawnego przedstawionego przez korporacyjny sąd dyscyplinarny w porządku prawnym nie ma. Z powyższego wynika zatem, że z jednej strony nie można domniemywać kompetencji Sądu Najwyższego do rozpatrywania zagadnień prawnych przekazanych w trybie art. 441 k.p.k. w przez adwokackie sądy dyscyplinarne, z drugiej strony, jak wskazano powyżej, polski model postępowania dyscyplinarnego adwokatów i aplikantów adwokackich zakłada domniemanie kompetencji adwokackich sądów dyscyplinarnych w kwestiach związanych z odpowiedzialnością dyscyplinarną członków korporacji adwokackiej. Wszystko to przemawia za uznaniem, że przekazanie przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny zagadnienia II ZZP 1/25 8 prawego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu nie znajduje podstawy formalnoprawnej w obowiązujących przepisach, a zatem jest niedopuszczalne. Do podobnych zresztą wniosków doszedł Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 20 marca 2019 r., I KZP 16/18, stwierdzając, że odesłanie zamieszczone w art. 112 pkt 1 ustawy z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich, upoważniające do odpowiedniego stosowania przepisów ustawy Kodeks postępowania karnego w postępowaniu w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej, nie uprawnia Naczelnego Sądu Lekarskiego do przekazania zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy postanowił, jak w sentencji. [J.J.] [r.g.]