I ZB 71/26

I ZB 71/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Włodzimierz Wróbel Dnia 4 listopada 2026 r. w sprawie z wniosku o zbadanie spełnienia przez sędziego Tomasza Demendeckiego wymogów niezawisłości i bezstronności w sprawie Sądu Najwyższego II ZOW 31/26. po rozpoznaniu w dniu 3 listopada 2026 r., na posiedzeniu niejawnym postanawia: umorzyć postępowanie prowadzone w trybie art. 29 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym. UZASADNIENIE Obrońca złożył wniosek o zbadanie spełnienia przez sędziego Tomasza Demendeckiego wymogów niezawisłości i bezstronności, tj. o przeprowadzenie tzw. testu niezawisłości i bezstronności sędziego Sądu Najwyższego, uregulowanego w art. 29 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (dalej: ustawa o SN). Do rozpoznania tego wniosku — zgodnie z art. 29 § 15 ustawy o SN, który nakazuje wyłonienie składu pięciu sędziów w drodze losowania spośród całego składu Sądu Najwyższego, z wyłączeniem z losowania jedynie sędziego, którego wniosek dotyczy — wyznaczono skład, w którym znaleźli się także sędziowie powołani na urząd na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z 2017 r. Są to zatem osoby, których status jest kwestionowany z uwagi na wadliwość powołania, a więc sędziowie znajdujący się w sytuacji identycznej z sytuacją sędziego objętego wnioskiem. I ZB 71/26 2 Szereg postępowań w Sądzie Najwyższym zostało zawieszonych, oczekiwano bowiem na rozstrzygnięcie przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej pytań prejudycjalnych zadanych — w innej sprawie — postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2023 r. (III CB 40/23). Pytania te dotyczyły wykładni art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej (dalej: TUE) w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (dalej: Karta) i zmierzały do ustalenia, w jaki sposób — zgodnie z prawem Unii — należy rozpoznawać wnioski o przeprowadzenie testu niezawisłości i bezstronności. Rozstrzygnięcie tych pytań rzutuje bezpośrednio na sposób procedowania w niniejszej sprawie. Po pierwsze, Trybunał przyjął, że już same okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego mogą powodować naruszenie prawa do niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, jeżeli wiążą się z nieprawidłowością o takim charakterze i takiej wadze, że wzbudza ona w przekonaniu jednostek uzasadnione wątpliwości co do niezawisłości lub bezstronności tego sędziego; strona nie musi wówczas wykazywać dodatkowych okoliczności dotyczących zachowania sędziego po powołaniu ani wpływu uchybienia na wynik sprawy (pkt 40– 43 oraz pkt 1 sentencji wyroku C-748/23). Po drugie — co dla niniejszej sprawy ma znaczenie rozstrzygające — że art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty stoi na przeszkodzie temu, by badanie spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności czynnego sędziego powierzyć składowi, w którym zasiada choćby jeden sędzia znajdujący się — ze względu na warunki swojego powołania — w sytuacji identycznej z sytuacją sędziego, którego dotyczy badanie (pkt 56, 61–62 oraz pkt 2 sentencji); sam skład badający musi bowiem spełniać wymóg sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy (pkt 58). Trybunał odwołał się w tym zakresie do testu bezstronności obiektywnej i znaczenia samych pozorów (wyrok ETPC z 15 października 2009 r. w sprawie Micallef przeciwko Malcie, nr 17056/06, przytoczony w pkt 53–54 wyroku) oraz do zakazu, by o wyłączeniu sędziego orzekali sędziowie objęci tym samym zarzutem (wyrok ETPC z 22 września 1994 r. w sprawie Debled przeciwko Belgii, nr 26818/91, przytoczony w pkt 55 wyroku). Po trzecie, że jeżeli skład mający rozpoznać wniosek sam narusza prawo do sądu ustanowionego ustawą z powodu obecności w nim sędziego niespełniającego wymogów, sąd jest obowiązany dopilnować, aby taki sędzia nie uczestniczył w rozpoznaniu wniosku, a w razie potrzeby — odstąpić od stosowania przepisów krajowych określających ukształtowanie składu, tak by wniosek rozpoznał organ obsadzony zgodnie I ZB 71/26 3 z prawem Unii (pkt 69–72 oraz pkt 3 sentencji). Obowiązek ten jest wyrazem zasady pierwszeństwa i bezpośredniego skutku art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty. Rozstrzygnięcie to wpisuje się w utrwaloną linię orzeczniczą Trybunału. Kryteria oceny niezależności organu sądowego Trybunał wypracował w wyroku A.K. i in. (z 19 listopada 2019 r., C-585/18, C-624/18 i C-625/18, EU:C:2019:982), a objęcie pojęciem „sądu ustanowionego na mocy ustawy” procesu powołania sędziego — w wyroku Simpson i HG (z 26 marca 2020 r., C-542/18 RX-II i C-543/18 RX-II, EU:C:2020:232). W odniesieniu do sądów powszechnych Trybunał przyjął, że sam udział Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej po 2017 r. oraz brak skutecznego środka prawnego dla nierekomendowanych kandydatów — osobno lub łącznie — nie wystarczają same w sobie do stwierdzenia braku niezawisłości i wyłączenia sędziego (wyrok z 24 marca 2026 r., Rzecznik Praw Obywatelskich (Wyłączenie sędziego sądu powszechnego), C-521/21, EU:C:2026:242). Inaczej natomiast ocenił sytuację sędziów Sądu Najwyższego powołanych w tej procedurze: w wyroku W.Ż. (z 6 października 2021 r., C-487/19, EU:C:2021:798), w wyroku Krajowa Rada Sądownictwa (Dalsze zajmowanie stanowiska sędziego) (z 21 grudnia 2023 r., C-718/21, EU:C:2023:1015), w którym stwierdził, że skład Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych nie jest niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym uprzednio na mocy ustawy, oraz w wyroku Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (z 7 listopada 2024 r., C-326/23, EU:C:2024:940; podobnie wyrok z 4 września 2025 r., AW „T”, C-225/22, EU:C:2025:649), w którym uznał, że nieprawidłowości towarzyszące powołaniu sędziego Izby Cywilnej Sądu Najwyższego są identyczne z uchybieniami dotyczącymi Izby Kontroli Nadzwyczajnej i same w sobie wystarczają do powstania uzasadnionych i poważnych wątpliwości co do niezawisłości i bezstronności. Obowiązek odstąpienia od stosowania przepisów, orzecznictwa lub praktyki krajowej sprzecznych z prawem Unii Trybunał potwierdził m.in. w wyrokach YP i in. (z 13 lipca 2023 r., C-615/20 i C-671/20, EU:C:2023:562) oraz Hann-Invest i in. (z 11 lipca 2024 r., C-554/21, C-622/21 i C-727/21, EU:C:2024:594). Dla sędziów Sądu Najwyższego powołanych na wniosek nowej Krajowej Rady Sądownictwa przesłanka „samych okoliczności powołania” jest zatem — inaczej niż w przypadku sądów powszechnych — spełniona. I ZB 71/26 4 Standard ten jest zbieżny z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na tle art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Trybunał strasburski wypracował trójstopniowy test „sądu ustanowionego na mocy ustawy” (wyrok Wielkiej Izby z 1 grudnia 2020 r. w sprawie Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Islandii, nr 26374/18) i konsekwentnie przyjmuje, że izby oraz składy Sądu Najwyższego z udziałem osób powołanych na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z 2017 r. nie są „niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym uprzednio na mocy ustawy”, ponieważ sama Rada nie jest organem niezależnym (wyroki: Reczkowicz przeciwko Polsce z 22 lipca 2021 r., nr 43447/19; Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce z 8 listopada 2021 r., nr 49868/19 i 57511/19; Advance Pharma sp. z o.o. przeciwko Polsce z 3 lutego 2022 r., nr 1469/20). Systemowy charakter uchybienia potwierdził wyrok pilotażowy Wałęsa przeciwko Polsce (z 23 listopada 2023 r., nr 50849/21). Bezstronność ocenia się przy tym także w aspekcie obiektywnym, w którym znaczenie mają również pozory, a udział w orzekaniu o wyłączeniu sędziego tych sędziów, którzy sami są objęci takim samym zarzutem, może naruszać art. 6 ust. 1 Konwencji. Zbieżne jest również orzecznictwo Sądu Najwyższego. W uchwale składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/20, OSNKW 2020, z. 2, poz. 7; uchwała ma moc zasady prawnej) przyjęto, że nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. albo sprzeczność składu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. zachodzi także wtedy, gdy w składzie bierze udział osoba powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z 2017 r. Na gruncie instytucji wyłączenia sędziego Sąd Najwyższy konsekwentnie przyjmuje, że wniosku o wyłączenie takiej osoby nie może rozpoznawać skład, w którym zasiada sędzia dotknięty tą samą wadą nominacyjną, gdyż prowadziłoby to do naruszenia zakazu nemo iudex in causa sua (uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego: z 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22, OSP 2023, z. 2, poz. 13, oraz z 13 czerwca 2023 r., I KZP 22/22, OSP 2024, z. 1, poz. 3, obie z aprobującymi glosami — odpowiednio K. Lipińskiego i J. Skorupki; a także m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: V KO 22/22, II KO 74/22, III KO 63/22, IV KO 63/22, II KK 362/24, III KK 98/25, V KK 149/25). Argument ten tym bardziej odnosi się — a minore ad maius — do sędziów Sądu Najwyższego orzekających w ostatniej instancji, których orzeczenia nie podlegają już efektywnej kontroli. I ZB 71/26 5 Mechanizmem służącym wyłączeniu jest w postępowaniu karnym art. 41 § 1 k.p.k., a w postępowaniu cywilnym — art. 49 § 1 k.p.c. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, wniosek o przeprowadzenie testu niezawisłości i bezstronności nie może zostać rozpoznany w trybie art. 29 ustawy o SN. Jak wskazano, art. 29 § 15 ustawy o SN nakazuje losowanie składu spośród całego składu Sądu Najwyższego i wyłącza z losowania jedynie sędziego, którego wniosek dotyczy; ustawa nie przewiduje natomiast wyłączenia z losowania osób powołanych na wniosek nowej Krajowej Rady Sądownictwa. W niniejszej sprawie w wylosowanym składzie rzeczywiście znaleźli się sędziowie dotknięci tą samą wadą powołania co sędzia objęty wnioskiem — a więc znajdujący się w sytuacji z nim identycznej. Skład taki nie może badać niezawisłości i bezstronności sędzi objętej wnioskiem bez naruszenia art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 47 Karty w rozumieniu wyroku C-748/23. Wykładnia prounijna art. 29 ustawy o SN nie jest w stanie usunąć tej sprzeczności, gdyż brzmienie § 15 nakazuje losowanie spośród całego składu Sądu Najwyższego i nie pozostawia miejsca na wyłączenie z niego sędziów dotkniętych tą samą wadą nominacyjną; granicą wykładni zgodnej z prawem Unii jest możliwe znaczenie językowe przepisu. Co więcej, niemożność zapewnienia zgodnego z prawem Unii składu nie ogranicza się do samego losowania. Czynności administracyjne decydujące o ukształtowaniu składu w Sądzie Najwyższym — w tym organizacja i przeprowadzenie losowania oraz wyznaczanie składu — należą do prezesów izb Sądu Najwyższego, a funkcje te pełnią również osoby wadliwie powołane. Nie ma zatem gwarancji, by skład mający rozpoznać wniosek został ukształtowany przez organ wolny od tej samej wady, ani by obejmował wyłącznie sędziów, których status nie jest kwestionowany z uwagi na udział Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w niekonstytucyjnym trybie. W rezultacie w trybie art. 29 ustawy o SN nie da się — ani w drodze wykładni, ani przez korektę składu — zapewnić minimalnej zgodności z prawem Unii. W tym stanie rzeczy, realizując obowiązek zapewnienia pierwszeństwa prawa Unii (pkt 3 sentencji wyroku C-748/23), należało odstąpić od stosowania przepisów art. 29 ustawy o SN określających ukształtowanie składu orzekającego. Konsekwencją odstąpienia od stosowania tych przepisów jest to, że postępowanie I ZB 71/26 6 prowadzone w trybie art. 29 ustawy o SN nie może się w tym kształcie toczyć; dlatego należało je umorzyć. [J.J.] [r.g.]