I NB 15/23

I NB 15/23 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Oktawian Nawrot 16 października 2026 r. w sprawie M.O. i R.Z. skazanych z art. 212 § 1 i 2 k.k. w przedmiocie wniosku oskarżyciela prywatnego E.P. o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego X.Y. wymogów niezawisłości i bezstronności w sprawie II NSNk 23/23 ze skargi nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego wniesionej od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 24 maja 2023 r., sygn. akt IX Ka 391/23, na posiedzeniu bez udziału stron w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych w dniu 16 października 2026 r., na podstawie art. 430 § 1 w zw. z art. 429 § 1 k.p.k., pozostawia wniosek bez rozpoznania. UZASADNIENIE Pełnomocnicy oskarżycielki prywatnej E.P. pismem z dnia 6 października 2023 r. wnieśli o stwierdzenie występowania przesłanek, o których mowa w art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym wobec X.Y. wyznaczonej do składu rozpoznającego sprawę o sygn. akt II NSNk 23/23, to jest o stwierdzenie, że z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jej powołaniu i z uwzględnieniem jej postępowania po powołaniu, X.Y. nie spełnia wymogów niezawisłości i bezstronności, co w okolicznościach sprawy oskarżycielki, z uwzględnieniem okoliczności dotyczących I NB 15/23 2 oskarżycielki oraz charakteru sprawy, może doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy oskarżycielki. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 29 § 5 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2024, poz. 622, dalej: „u.SN”) dopuszczalne jest badanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego lub sędziego delegowanego do pełnienia czynności sędziowskich w Sądzie Najwyższym wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, na wniosek uprawnionego, o którym mowa w § 7, jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy (tzw. test niezawisłości i bezstronności sędziego). Wyrokiem z 22 września 2026 r., K 21/26, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 29 § 5-25 u.SN są niezgodne z art. 60 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 2 oraz w związku z art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Analogiczne rozstrzygnięcie zapadło w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 25 lutego 2026 r., SK 68/25, dotyczącym regulacji zawartej w ustawie z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Trybunał stwierdził wówczas niezgodność art. 5a wskazanej ustawy z art. 60 w zw. z art. 31 ust. 3, w zw. z art. 2 oraz w zw. z art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji RP. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał podkreślił, że jego skutkiem jest wyeliminowanie regulacji, „która wbrew swoim deklarowanym celom wzmocnienia niezawisłości i bezstronności, w praktyce przekreślała te wartości, umożliwiając podważanie statusu sędziowskiego z racji okoliczności towarzyszących jego powołaniu”. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 22 września 2026 r., K 21/26, nie został dotychczas opublikowany w Dzienniku Ustaw. Tymczasem zgodnie z art. 190 ust. 2 zdanie pierwsze Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 RP Konstytucji podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt I NB 15/23 3 normatywny był ogłoszony. Stosownie zaś do art. 188 pkt 1 Konstytucji RP do kompetencji Trybunału Konstytucyjnego należy orzekanie w sprawach zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją. Nie ulega zatem wątpliwości, że ogłoszenie wskazanego wyroku w Dzienniku Ustaw stanowi obowiązek konstytucyjny. Zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, przy czym Trybunał może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Jak wskazuje się w doktrynie odroczenie terminu ma służyć prawodawcy, aby przygotować nowe rozwiązania prawne i przeprowadzić je przez stosowne procedury, a także służy zapobieganiu powstawaniu luk w systemie prawa (zob. M. Chmaj, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2026, s. 697-698). Jednocześnie należy mieć na uwadze, zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. W tym kontekście należy podkreślić, że ostateczność i moc powszechnie obowiązująca orzeczeń Trybunału przysługuje „im od momentu ich wydania, czyli – w wypadku wyroku – od chwili ogłoszenia na sali rozpraw. Wówczas, w razie orzeczenia o niezgodności z Konstytucją, następuje obalenie domniemania konstytucyjności zakwestionowanej regulacji prawnej, co ma wpływ na praktykę jej dalszego stosowania” (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 sierpnia 2016 r., K 39/16). Żaden zaś organ państwa nie jest uprawniony do podważania prawidłowości i skuteczności rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego. Powyższe znalazło potwierdzenie w uchwale Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2016 r., zgodnie z którą „nieopublikowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego stwierdzający niezgodność z Konstytucją określonego przepisu uchyla domniemanie jego zgodności z Konstytucją z chwilą ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w toku postępowania”. W konsekwencji przepis uznany za niekonstytucyjny, nawet jeśli orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nie zostało ogłoszone w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony, traci domniemanie zgodności z Konstytucją. Sądy, które zgodnie z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP podlegają Konstytucji i ustawom, nie powinny zatem stosować normy, której niekonstytucyjność została I NB 15/23 4 stwierdzona przez Trybunał, zarówno do stanów faktycznych zaistniałych przed opublikowaniem wyroku, jak i do stanów poprzedzających jego wydanie. W tym zakresie rozstrzygnięcie Trybunału oddziałuje zatem również ex tunc. Rozróżnienie między skutkiem derogacyjnym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a jego wpływem na stosowanie prawa znajduje oparcie w utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego. Jak wyjaśniono m.in. w wyrokach z 10 listopada 1999 r., sygn. I CKN 204/98, oraz z 9 października 2003 r., sygn. I CK 150/02, skutek ex nunc odnosi się do utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego uznanego za niekonstytucyjny, nie zaś do możliwości jego stosowania. Przepis ustawy niezgodny z Konstytucją nie może bowiem stanowić podstawy kształtowania praw i obowiązków jednostki. W rezultacie przepis taki, mimo formalnego obowiązywania, nie powinien być stosowany również do stanów faktycznych poprzedzających ogłoszenie wyroku Trybunału Konstytucyjnego (zob. także wyrok Sądu Najwyższego z 30 września 2004 r., sygn. IV CK 20/04). Powyższe prowadzi do wniosku, że art. 29 § 5-25 u.SN, wobec stwierdzenia ich niezgodności z Konstytucją RP, nie mogą stanowić podstawy rozpoznania wniosku inicjującego niniejsze postępowanie. Jednocześnie w obowiązującym porządku prawnym brak jest innych przepisów procesowych, które pozwalałyby na odmienną kwalifikację prawną tego wniosku i jego merytoryczne rozpoznanie. Skoro zatem art. 29 § 5-25 u.SN, wobec stwierdzenia ich niekonstytucyjności, nie mogą znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie, a jednocześnie brak jest innych przepisów procesowych umożliwiających rozpoznanie wniosku o test niezawisłości i bezstronności sędziego, należy uznać, że jego merytoryczne rozpoznanie jest niedopuszczalne. Powyższy wniosek stanowi szczególną instytucję procesową, którego dopuszczalność została przewidziana wyłącznie w regulacji uznanej za niezgodną z Konstytucją. Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 430 § 1 w zw. z art. 429 § 1 k.p.k., pozostawił wniosek bez rozpoznania. [P.Sz.] [a.ł] I NB 15/23 5