I USK 832/26

I USK 832/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 2 czerwca 2026 r. SSN Dawid Miąsik w sprawie z odwołania S.S. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie o zasiłek chorobowy, zasiłek macierzyński i świadczenie rehabilitacyjne oraz zwrot nienależnie pobranych zasiłków, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 2 czerwca 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 24 czerwca 2025 r., sygn. akt IV Ua 14/25, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od organu rentowego na rzecz odwołującej się kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym, wraz z odsetkami z art. 98 par. 11 k.p.c. UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Rzeszowie wyrokiem z 24 czerwca 2025 r., IV Ua 14/25 oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie (organ rentowy) od wyroku Sądu Rejonowego w Rzeszowie z 14 stycznia 2025 r., IV U 10/20, oddalającego odwołanie S.S. (odwołująca się) od decyzji z dnia 8 listopada 2019 r., którą Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie odmówił odwołującej się prawa do zasiłku chorobowego za okres od 28 czerwca I USK 832/26 2 2019 r. do 5 listopada 2019 r. (pkt I), zasądzającego od odwołującej się na rzecz organu rentowego kwotę 360 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt II), zmieniającego decyzję w ten sposób, że stwierdził iż S.S. nie jest zobowiązana do zwrotu zakwalifikowanych jako nienależnie pobrane zasiłki z funduszu chorobowego za okresy: od 11 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2016 r., od 9 sierpnia 2016 r. do 3 sierpnia 2017 r., od 16 października 2017 r. do 10 kwietnia 2019 r. w łącznej kwocie 237 240,84 zł brutto wraz z odsetkami (pkt III), w pozostałym zakresie oddalającego odwołanie od w/w decyzji (punkt IV) oraz znoszącego wzajemnie koszty zastępstwa procesowego (pkt V). Odwołująca się od 1 sierpnia 2014 r. do 23 września 2020 r. prowadziła działalność gospodarczą pod firmą E.. Decyzją z dnia 14 października 2019 r. organ rentowy stwierdził, że z tytułu tej działalności odwołująca się nie podlega od dnia 1 sierpnia 2014 r. do dnia 9 lutego 2015 r. i od dnia 9 lutego 2016 r. ubezpieczeniom społecznym, tj. emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Na skutek wniesionego odwołania sprawa była przedmiotem postępowania przed Sądem Okręgowym w Rzeszowie, który wyrokiem z 23 listopada 2022 r. IV U 314/20 oddalił odwołanie jako bezzasadne. Apelację odwołującej się od w/w wyroku Sąd Apelacyjny w Rzeszowie oddalił wyrokiem z 5 marca 2024 r., III AUa 116/23. Sąd Rejonowy ustalił, iż łączna kwota pobranych przez odwołującą się zasiłków z funduszu chorobowego za okresy od 11 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2016 r., od 9 sierpnia 2016 r. do 3 sierpnia 2017 r. i od 16 października 2017 r. do 10 kwietnia 2019 r. wypłaconych od zawyżonej podstawy wymiaru składek wynosi 237.240,84 zł brutto. Pobrane przez odwołującą się zasiłek chorobowy za okres od 12 listopada 2014 r. do 9 lutego 2015 r., zasiłek macierzyński od 10 lutego 2015 r. do 8 lutego 2016 r., zasiłek chorobowy od 9 lutego 2016 r. do 10 kwietnia 2016 r. w łącznej kwocie 115.749,96 zł brutto nie podlegały dochodzeniu ze względu na przedawnienie. Ustalono dalej, iż decyzjami z 7 września 2016 r., 3 stycznia 2017r. i 6 kwietnia 2017r. organ rentowy przyznał odwołującej się prawo do świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 9 sierpnia 2016 r. do 3 sierpnia 2017 r. Ponownie prawo do świadczenia rehabilitacyjnego zostało przyznane decyzjami z 24 maja 2018 r., 1 sierpnia 2018 r. i 17 grudnia 2018 r. na okres od 16 kwietnia 2018 r. do 10 I USK 832/26 3 kwietnia 2019 r. Odwołująca się w okresach od 11 kwietnia do 8 sierpnia 2016 r., od 16 października 2017 r. do 15 kwietnia 2018 r. przebywała na zwolnieniu chorobowym. Sąd Rejonowy ustalił, iż organ rentowy przeprowadzał kontrole prawidłowości wykorzystywania przez odwołującą się zwolnień lekarskich. Końcowo ustalono, że odwołująca się nie miała świadomości, że świadczenia wypłacone jej przez organ rentowy miały charakter nienależnych. Była przekonana, że organ nie ma zastrzeżeń, co do prowadzonej przez nią działalności. Na etapie wszystkich postępowań wyjaśniających współpracowała z organem rentowym i dostarczała wymagane dokumenty. Nigdy nie przedłożyła w ZUS nieprawdziwych informacji. Kontrole organu rentowego i wypłata świadczeń stanowiły dla odwołującej się zapewnienie, że te świadczenia są jej należne. Sąd uznał, iż brak było podstaw do zmiany decyzji organu rentowego z dnia 8 listopada 2019 r. oraz pkt 1, 2 i 3 decyzji z dnia 23 grudnia 2019 r. W okresie opisanym w w/w decyzjach, odwołująca się nie podlegała ubezpieczeniu chorobowemu, a zatem nie mogła uzyskać prawa do zasiłku chorobowego, macierzyńskiego i świadczenia rehabilitacyjnego. Dlatego też Sąd Rejonowy w Rzeszowie oddalił odwołania od powyższych decyzji na podstawie art. 47714 § 1 k.p.c., o czym orzekł w punktach I i IV wyroku. W ocenie Sądu pierwszej instancji brak jest dowodów na okoliczność, iż odwołująca się miała świadomość tego, że wypłacone świadczenia w chwili ich otrzymywania się jej nie należą. Odwołująca była przekonana że skoro organ rentowy wydał decyzje o przyznaniu prawa do świadczenia rehabilitacyjnego, przeprowadził kontrole prawidłowości wykorzystywania przez nią zwolnień lekarskich, a także kontrolę prawidłowości orzekania o niezdolności do pracy i zdecydował się na regularne wypłaty zasiłku chorobowego, macierzyńskiego, a także świadczenia rehabilitacyjnego to jej sytuacja została szczegółowo zbadana i może w spokoju wydawać uzyskane środki. Pobierając te świadczenia, nie przypuszczała, że w przyszłości zostanie przeprowadzone postępowanie wyjaśniające w zakresie prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej i działalność ta zostanie uznana za pozorowaną. Na etapie wszystkich postępowań I USK 832/26 4 wyjaśniających współpracowała z organem rentowym i dostarczała wymagane dokumenty. Nigdy nie przedłożyła w ZUS nieprawdziwych informacji. Sąd Okręgowy, ustosunkowując się do głównych zarzutów apelacji, zwrócił uwagę, iż w odrębnym postępowaniu zostało przesądzone, że po stronie odwołującej się nie istniał tytuł do ubezpieczeń społecznych. Mianowicie, prawomocnym wyrokiem z 23 listopada 2022 r. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie S.S. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie z 14 października 2019 r. stwierdzającej, iż jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresach od 1 sierpnia 2014 r. do 9 lutego 2015 r. i od 9 lutego 2016 r. Sąd Okręgowy podkreślił, iż w zakresie wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z 23 listopada 2022 r., akt IV U 314/20 i wyroku oddalającego apelację od tegoż orzeczenia, tj. wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 5 marca 2024 r., III AUa 116/23), wynika jedynie ocena Sądu, że odwołująca się nie prowadziła działalności gospodarczej w sposób ciągły i zorganizowany, w celach zarobkowych. Sąd drugiej instancji wskazał, że orzeczenia Sądu Okręgowego i Sądu Apelacyjnego nie determinują w żaden sposób rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Sądy przesądziły kwestię niepodlegania przez odwołującą się ubezpieczeniom społecznym jako osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą. Stwierdzono zatem brak tytułu w/w do ubezpieczeń społecznych. W konsekwencji przesądzone zostało, iż świadczenia wypłacone ubezpieczonej w spornych okresach są świadczeniami jej nieprzysługującymi. Spór w przedmiotowej sprawie dotyczył jednak odmiennych kwestii tj. tego, czy są świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu art. 84 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2023 r. poz. 1230, ze zm., dalej jako ustawa systemowa). Odwołująca zaprzeczyła bowiem, aby wprowadziła w błąd organ rentowy. W przedmiotowej sprawie brak prawa odwołującej się do świadczenia został wyjaśniony i nie budzi wątpliwości. Bezspornie odwołująca się pobrała świadczenia wskazane w zaskarżonych decyzjach — zasiłek chorobowy, zasiłek macierzyński, świadczenie rehabilitacyjne, do których uzyskania nie spełniała warunków. Wypłacenie jednak świadczenia w sposób, na który nie miała wpływu wina I USK 832/26 5 świadczeniobiorcy, nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Odwołująca się w sposób usprawiedliwiony mogła pozostawać w przekonaniu, iż świadczenia jej wypłacane są zgodne z obowiązującymi przepisami, a sama zachowuje do nich prawo w spornych okresach. Nie sposób zarzucić odwołującej się posiadania świadomości, że podjęta przez nią aktywność zawodowa nie wypełnia warunków prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej stanowiącej tytuł do ubezpieczeń społecznych, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy systemowej. Istotne jest w sprawie, iż odwołująca się po zarejestrowaniu działalności gospodarczej przystąpiła do działań, które w jej mniemaniu realizowały taki rodzaj aktywności zawodowej. Z uwagi na stan zdrowia dokonywała zmian w przedmiocie działalności. Odprowadzała należności publicznoprawne i składała deklaracje do Zakładu Ubezpieczeń. Wszystkie wyżej wymienione działania w ocenie Sądu Okręgowego usprawiedliwiały przeświadczenie odwołującej się o tym, że prowadzi ona działalność gospodarczą, która stanowi tytuł podlegania, a w dalszej konsekwencji pobierania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Odwołująca się nie obejmowała swą świadomością, iż działalność gospodarcza, którą prowadzi nie spełnia ustawowych przesłanek w zakresie ciągłości czy zarobkowego charakteru. Logiczne wydawało się, iż skoro pozostaje niezdolna do pracy wskutek choroby czy opieki nad dzieckiem, to nie może intensywnie angażować się w działania gospodarcze, a w tym okresie otrzymuje stosowne świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Taki stan świadomości usprawiedliwiało również zachowanie samego organu rentowego, który przez wiele lat nie zakwestionował prowadzenia działalności gospodarczej, wypłacał świadczenia z ubezpieczenia społecznego, tj. zasiłki chorobowe, macierzyńskie, świadczenie rehabilitacyjne w oparciu o wnioski ubezpieczonej i analizy jej statusu. Odwołująca się nie przedkładała do ZUS żadnych dokumentów, czy informacji, które były niezgodne z aktualnym stanem, a miałyby na celu wprowadzić w błąd organ rentowy. Odwołująca się była wielokrotnie kontrolowana przez organ rentowy pod kątem prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich, jak też orzekania o jej niezdolności do pracy. Kontrole potwierdziły prawidłowość wystawionych zwolnień i zaświadczeń. Słusznie I USK 832/26 6 Sąd Rejonowy podkreślił, iż organ rentowy miał pełny dostęp do informacji dotyczących wypłacanych świadczeń, wysokości deklarowanych składek czy zakresu działalności odwołującej się i pomimo prowadzonych kontroli nie podjął żadnych działań które wskazywałyby na kwestionowanie tytułu odwołującej się do podlegania ubezpieczeniom społecznym, czy wysokości deklarowanej podstawy wymiaru składek. Zaniedbania w tym zakresie organu rentowego nie mogą obciążać odwołującej się (por. wyrok Sądu Najwyższego z 23 lutego 2023 r. III USK 184/22, LEX nr 3554543). Wszystkie wyżej wymienione okoliczności utwierdzały S.S., iż ma ona prawo do pobieranych świadczeń i są one jej w pełni należne, jednocześnie nie podejmowała ona świadomie żadnych działań mających stworzyć przed organem rentowym pozory prowadzenia działalności gospodarczej. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie złożył organ rentowy, zaskarżając wyrok ten w całości. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został sformułowany i uzasadniony następująco. Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona z uwagi na wydanie przez Sąd rozstrzygnięcia, którego skutkiem jest brak obowiązku zwrotu przez odwołującą się nienależnie pobranego zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego i zasiłku macierzyńskiego w łącznej kwocie 237.240,84 zł wraz z odsetkami, z uwagi na ustalenie przez Sąd, że nie ponosi ona winy w wypłacie świadczeń przez organ rentowy, a przy tym odwołująca się w sposób usprawiedliwiony pozostawała w przekonaniu, że świadczenia jej wypłacone są zgodne z obowiązującymi przepisami, a które to stwierdzenia pozostają w jaskrawej opozycji do rozstrzygnięć: Sądu Okręgowego w Rzeszowie (IV U 314/20) i Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie (III AUa 116/23), które w sprawie o podleganie odwołującej się do ubezpieczeń społecznych, prawomocnymi wyrokami z 23 listopada 2022 r. i z 5 marca 2024 r. (przyjętymi w poczet dowodów sprawy), mocą rozstrzygnięcia stwierdziły, że odwołująca się nie podlega ubezpieczeniom społecznym (w tym dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu) w okresie od 1 sierpnia 2014 r. do 9 lutego 2015 r, oraz od 9 lutego 2016 r., przyjmując, że działalność odwołującej się była w pełni pozorowana oraz będąc w ciąży i nie mając żadnego tytułu ubezpieczenia stworzyła pozory rozpoczęcia i prowadzenia działalności gospodarczej, tak aby uzyskać ochronę ubezpieczeniową. Zestawienie ww. I USK 832/26 7 rozstrzygnięć prowadzi do ich sprzeczności - kolizji skarżonego wyroku z prawomocnymi wyrokami Sądu Okręgowego w Rzeszowie i Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie w sprawie o podleganie odwołującej się do ubezpieczeń społecznych oraz obniża zaufanie do wymiaru sprawiedliwości. W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołująca się wniosła o odmowę jej przyjęcia do rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna organu rentowego nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej merytorycznego rozpoznania. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono (zob. zamiast wielu wyroki z 27 marca 2025 r., III USKP 57/24, LEX nr 3848007; z 26 października 2021 r., II USKP 70/21, LEX nr 3273697), że w sprawie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia z ubezpieczenia społecznego sąd orzekający nie jest zwolniony z obowiązku poczynienia samodzielnie ustaleń na okoliczności istotne dla zastosowania przepisów zwrotowych tylko z tego powodu, że w innym postępowaniu przesądzona została kwestia (nie)podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym i dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Wyrażone w wyroku stwierdzającym niepodleganie ubezpieczeniom społecznym poglądy sądu dotyczące sfery motywacyjnej osoby zgłaszającej się do ubezpieczeń społecznych nie mają automatycznie mocy wiążącej w sprawie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, gdzie istotne znaczenie ma ocena okoliczności faktycznych pod kątem tego, czy istniały przesłanki domagania się owego zwrotu, określone w art. 84 ust. 2 ustawy systemowej. W każdym bowiem przypadku, w którym przyjmuje się, że świadczenie zostało nienależnie pobrane w rozumieniu art. 84 ust. 2 ustawy systemowej i w związku z tym podlega zwrotowi na podstawie art. 84 ust. 1 tej ustawy, taka konkluzja musi zostać poprzedzona dokonaniem wyczerpujących ustaleń faktycznych dotyczących stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie. Ponieważ Sąd drugiej instancji poczynił stosowne ustalenia niekorzystne z perspektywy oczekiwań organu rentowego, które to ustalenia (przedstawione powyżej w uzasadnieniu) są wiążące na etapie I USK 832/26 8 postępowania kasacyjnego, nie ma podstaw do uznania skargi kasacyjnej organu za oczywiście zasadną. Niezależnie od powyższego, wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został przez organ rentowy sformułowany wadliwie. Wniosek ten został oparty na art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., czyli oczywistej zasadności skargi. Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, jeżeli zaskarżone tą skargą orzeczenie zapadło wskutek oczywistego naruszenia prawa, zaś oczywiste naruszenie prawa powinno być rozumiane jako widoczna, bez potrzeby dokonywania pogłębionej analizy jurydycznej, sprzeczność wykładni lub stosowania prawa z jego brzmieniem albo powszechnie przyjętymi regułami interpretacji (zamiast wielu zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 23 czerwca 2025 r., III PSK 12/25, LEX nr 3900296; z 23 czerwca 2025 r., III PSK 59/25, LEX nr 3899558; z 14 maja 2025 r., III PSK 175/24, LEX nr 3873594 i powołane tam wcześniejsze orzecznictwo Sądu Najwyższego). Oczywiste naruszenie prawa jest możliwe do przyjęcia tylko wówczas, gdy jest ono z góry widoczne dla każdego prawnika, bez potrzeby głębszej analizy prawniczej, gdy jest zupełnie pewne i nie może ulegać żadnej wątpliwości, gdy podniesione zarzuty naruszenia wskazanych przepisów są zasadne prima facie, bez dokonywania głębszej analizy tekstu tych przepisów i bez doszukiwania się ich znaczenia, gdy orzeczenie jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami prawa. Jeżeli przesłanką wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest twierdzenie skarżącego, że skarga jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), powinien on w uzasadnieniu wniosku zawrzeć wywód prawny wskazujący, w czym wyraża się ta "oczywistość" i przedstawić argumenty na poparcie tego twierdzenia (zamiast wielu zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 listopada 2025 r., I USK 262/24 i powołane tam orzecznictwo). Wykazanie podnoszonej w skardze oczywistej zasadności skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) - jako przesłanki przyjęcia skargi do rozpoznania - wymaga przedstawienia tego, w czym wyraża się „oczywista zasadność” skargi oraz argumentacji wykazującej, że rzeczywiście skarga jest oczywiście uzasadniona (postanowienia Sądu Najwyższego: z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06 LEX nr 198531; z 10 sierpnia 2006 r., V CSK 204/06, LEX nr 421035; I USK 832/26 9 z 9 stycznia 2008 r., III PK 70/07, LEX nr 448289; z 11 stycznia 2008 r., I UK 283/07, LEX nr 448205; z 3 kwietnia 2008 r., II PK 352/07, LEX nr 465859 i z 5 września 2008 r., I CZ 64/08, LEX nr 512050). Podczas, gdy dla uwzględnienia skargi wystarczy, że jej podstawa jest usprawiedliwiona, to dla przyjęcia skargi do rozpoznania - z uwagi na jej oczywistą zasadność w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. - niezbędne jest wykazanie kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, polegającej na jego oczywistości widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia w szczegóły, czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu przepisów i doszukiwania się ich znaczenia (postanowienia Sądu Najwyższego: z 16 września 2003 r., IV CZ 100/03, LEX nr 82274; z 22 stycznia 2008 r., I UK 218/07, LEX nr 375616; z 26 lutego 2008 r., II UK 317/ 07, LEX nr 453107; z 9 maja 2008 r., II PK 11/08, LEX nr 490364; z 21 maja 2008 r., I UK 11/08, LEX nr 491538 i z 9 czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr 494134). W judykaturze podkreśla się, że przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (postanowienia Sądu Najwyższego: z 7 stycznia 2003 r., I PK 227/02, OSNP 2004 r. Nr 13, poz. 230; z 11 stycznia 2008 r., I UK 285/07, LEX nr 442743; z 11 kwietnia 2008 r., I UK 46/08, LEX nr 469185 i z 9 czerwca 2008 r., II UK 37/08, LEX nr 494133 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 3 października 2013 r., III SK 11/13, LEX nr 1380967). Tymczasem we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jego uzasadnieniu organ rentowy nie powołał żadnego przepisu prawa, którego naruszenie przez Sąd drugiej instancji byłoby takiego rodzaju, że powinno prowadzić do uznania skargi kasacyjnej za oczywiście zasadną w powyższym rozumieniu. Mając powyższe na względzie, nie ma podstaw do uznania skargi organu rentowego za oczywiście zasadną i dlatego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. [SOP] I USK 832/26 10