IV SA/Wa 2143/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Teresa Zyglewska po rozpoznaniu w dniu 31 lipca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. M. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 marca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 16 czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie wymierzenia opłaty z tytułu składowania odpadów w miejscu na ten cel nieprzeznaczonym postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 16 marca 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 2143/16.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 marca 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił J. M. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu powyższego postanowienia referendarz podał, że skarżący jest właścicielem nieruchomości rolnej o pow. 27 ha i wartości ok. 600.000 zł, nieruchomości zajmowanej przez prowadzone przez niego przedsiębiorstwo, jako przedmioty wartościowe wskazał sprzęt budowlany i samochody – środki trwałe firmy. Wskazał, że osiąga dochód miesięczny z prowadzonej działalności w kwocie 2.000 zł miesięcznie. Jako zobowiązania i stałe wydatki wskazał na kredyt w kwocie 4.000.000 zł, raty leasingowe – 30.000 zł miesięcznie. Oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i synem. Ponadto w piśmie z 5 marca skarżący oświadczył, że rata kredytu hipotecznego za zakup żwirowni wynosi 32.760,22 zł, zaś ostania rata zostanie spłacona 20 września 2029 r. oraz że rata rat leasingowych wynosi 22.769,48 zł. Skarżący we wniosku wskazał, że pomoc profesjonalnego pełnomocnika jest niezbędna w celu sporządzenia skargi kasacyjnej od wyroku Sądu, który zapadł w niniejszej sprawie w dniu 30 października 2017 r. (uchylający zaskarżone decyzje). Skarżący podał również, że pełnomocnicy reprezentujący go w niniejszym postępowaniu zażądali wysokiego wynagrodzenia, którym nie dysponuje. Odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy referendarz stwierdził w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że wykazany przez skarżącego stan majątkowy i możliwości zarobkowe nie dają podstaw do przyznania prawa pomocy ani w zakresie całkowitym, ani w zakresie częściowym. Od postanowienia referendarza skarżący wniósł sprzeciw, w którym wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych przynajmniej w części i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, wobec czego postanowienie referendarza sądowego z dnia 16 marca 2018 r. należało utrzymać w mocy. Zgodnie z treścią art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Jednocześnie, zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej, przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, stosuje się do postępowań wszczętych po dniu jej wejścia w życie. Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. W związku z powyższym stwierdzić należy, że w nowym stanie prawnym, obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015 r., sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia. Zasadniczym celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swoich spraw samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od generalnej zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej i w art. 214 § 1 tej ustawy, w świetle którego do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Jak wynika z powyższego, w postępowaniu sądowoadministracyjnym podmiot wnoszący skargę do sądu musi liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów postępowania. Z tego punktu widzenia przyznanie prawa pomocy jest instytucją wyjątkową, przysługującą jedynie w sytuacjach, gdy poniesienie kosztów przez stronę spowodowałoby u niej uszczerbek w środkach utrzymania koniecznego. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie wyjątkowe traktowanie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2004 r., sygn. akt FZ 463/04, niepubl.). Wyjaśnić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza bowiem konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek. Dopiero, gdy posiadane przez stronę środki okażą się niewystarczające może ona wystąpić o przyznanie prawa pomocy, a pomoc ta stosowana jest wobec osób nieposiadających żadnego dochodu lub oszczędności lub posiadających bardzo skromny dochód lub oszczędności, a więc wobec tych osób, które znajdują się w sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Przy ocenie, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy należy brać pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również stan majątkowy. Jedynym kryterium, od jakiego ustawodawca uzależnił przyznanie prawa pomocy ma charakter materialny. Jest nim brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, bądź też brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Należy zgodzić się z przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia referendarza argumentacją, że skarżący w niniejszej sprawie jest reprezentowany przez profesjonalnych pełnomocników na podstawie pełnomocnictwa udzielonego w dniu 10 marca 2017 r. radcy prawnemu J. G. (k. 144) do reprezentowania skarżącego w sprawie toczącej się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym o sygn. akt IV SA/Wa 2143/16 oraz Naczelnym Sądem Administracyjnym i na mocy pełnomocnictwa z 6 października 2017 r. (k. 175), w którym skarżący ustanowił w niniejszej sprawie swoimi pełnomocnikami adwokata K. K. oraz radcę prawnego D. L., każdego z nich samodzielnie, "przed (...) wojewódzkimi sądami administracyjnymi oraz Naczelnym Sądem Administracyjnym (...) do podejmowania wszystkich niezbędnych czynności faktycznych i prawnych pozostających w związku z przedmiotowymi sprawami (...)". Z akt sprawy wynika też, że pełnomocnictwa te dotychczas nie zostały wypowiedziane i odnoszą skutek prawny w stosunku do sądu od dnia zawiadomienia go o tym. Skarżący pozostaje więc w stosunku prawnym z profesjonalnymi pełnomocnikami. Zatrudnianie lub pozostawanie przez skarżącego w stosunku prawnym z pełnomocnikiem pochodzącym z wyboru stanowi przesłankę negatywną, wyłączającą przyznanie jej prawa pomocy w tym zakresie. Wniosek ten pozostaje aktualny również w sytuacji, gdy profesjonalny pełnomocnik procesowy z wyboru występuje w imieniu wnioskodawcy w postępowaniu innym niż przedmiotowe, w tym w innym postępowaniu niż toczące się przed sądem administracyjnym. Fakt korzystania przez skarżącego z usług adwokata z wyboru w innej sprawie świadczy bowiem o tym, że posiada środki finansowe na opłacenie usług tego adwokata. Zatem, w świetle art. 246 § 3 powołanej ustawy zachodzi negatywna przesłanka przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie profesjonalnego pełnomocnika. Słuszne jest też spostrzeżenie referendarza, że w niniejszej sprawie ocena możliwości płatniczych, jak i stanu majątkowego była już przedmiotem oceny Sądu w tej sprawie (postanowienie referendarza z dnia 23 listopada 2016 r. i postanowienie Sądu z dnia 29 grudnia 2016 r. utrzymujące w mocy to postanowienie). W postanowieniach tych szczegółowo przenalizowano sytuacją majątkową skarżącego i jego możliwości płatnicze. Zwrócono również uwagę, że posiadanie rozdzielności majątkowej nie ma znaczenia dla oceny zdolności finansowych wnioskodawcy. Z prawidłowo poczynionej przez referendarza analizy treści oświadczenia skarżącego o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz dokumentów źródłowych wynika, że jest on właścicielem nieruchomości rolnej o pow. 27 ha i wartości ok. 600.000 zł, nieruchomości zajmowanej przez prowadzone przez niego przedsiębiorstwo, jako przedmioty wartościowe wskazał sprzęt budowlany i samochody – środki trwałe firmy. Wskazał, że osiąga dochód miesięczny z prowadzonej działalności w kwocie 2.000 zł miesięcznie. Jako zobowiązania i stałe wydatki wskazał na kredyt w kwocie 4.000.000 zł, raty leasingowe – 30.000 zł miesięcznie. Oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i synem. Ponadto z nadesłanych dokumentów wynika, że w 2016 r. J. M. , jako podatnik prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą (PIT 36L), osiągnął przychód w kwocie 4.676.076 zł, zaś dochód w wysokości 20.303,91 zł. Z nadesłanych rachunków wynika, że tylko w miesiącu lutym 2018 r. operacje na koncie w Banku Spółdzielczym przekroczyły 500.000 zł. Wszystkie wypłaty zostały pokryte ze znajdujących się na koncie środków. We wcześniejszym postępowaniu o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał również, że jest właścicielem w sumie 21 samochodów ciężarowych (5 ciągników siodłowych) oraz 6 naczep. W ramach prowadzonej działalności gospodarczej dysponuje majątkiem w postaci pojazdów i maszyn budowlanych, jest właścicielem żwirowni. Z nadesłanych oświadczeń i dokumentów wynika, że skarżący inwestuje również w nowy sprzęt i maszyny. Nie ma zatem podstaw do przyjęcia, że działalność prowadzona przez skarżącego przynosi straty, czy jest niedochodowa. Skarżący posiadając zatem znaczne możliwości zarobkowe, powinien wykorzystać je na zebranie środków umożliwiających poniesienie kosztów postępowania sądowego. Ponadto, z uwagi na to, że skarżący zadeklarował, że nadal pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną H., został wezwany m.in. do nadesłania wyciągów z wszelkich posiadanych przez H. M. rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych oraz lokat terminowych, a także z wszelkich rachunków bankowych otwartych dla prowadzonej przez nią działalności gospodarczej – z okresu ostatnich sześciu miesięcy. Jednakże skarżący ponownie uchylił się od wskazania stanu majątkowego żony, nadsyłając jedynie informację, że posiada rozdzielność majątkową. Tymczasem w trafnej ocenie referendarza, stan majątkowy żony miał dla rozstrzygnięcia sprawy o tyle istotne znaczenie, bowiem jak wynika z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, H. M. prowadzi w [...] przy ul. [...], gmina [...], działalność gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Usługowo-Handlowe H. M. . Działalność ta obejmuje m.in. produkcję masy betonowej prefabrykatowej i produkcję wyrobów budowlanych z betonu, a także odzysk surowców z materiałów segregowanych, roboty budowlane, wynajem i zarządzenie nieruchomościami, czy transport drogowy towarów. Zadeklarowany przedmiot działalności przynajmniej częściowo łączy się więc z przedmiotem działalności prowadzonej przez skarżącego, która obejmuje m.in. wydobywanie kruszywa naturalnego, zbieranie i transport odpadów. Założyć zatem należy, że uzyskuje dochód z tej działalności. Prawo pomocy z kolei, jak słusznie zwrócił uwagę referendarz, nie może być przyznane jednemu z małżonków, jeżeli dochody drugiego małżonka mogą wystarczyć na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Okoliczność braku środków musi jednak zostać wykazana przez wnioskodawcę. Małżonkowie mają bowiem względem siebie, co wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie sądów administracyjnych, obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z nimi kosztów, którego to obowiązku nie niweczy nawet zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, dostępne na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Rozdzielność majątkowa odnosi się do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 kwietnia 2016 r., sygn. akt I GZ 187/16, dostępne na wskazanej wyżej stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych). Powyższe wyklucza uwzględnienie przedmiotowego wniosku. Skarżący nie nadsyłając oświadczenia o stanie majątkowym żony nie wykazał, że nawet z jej pomocą nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Obowiązek dostępu do sądu nie oznacza bowiem konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy w sytuacji, w której dysponują możliwościami uiszczenia kosztów. Nie można promować sytuacji, w której podmioty będą prowadziły spory z organami państwa kosztem Skarbu Państwa. Osoba nosząca się z zamiarem wniesienia skargi do sądu administracyjnego winna zabezpieczyć środki na ewentualne prowadzenie spraw przed sądami. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie posiada środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonujący. Całokształt przeanalizowanej sytuacji finansowej wskazuje, że skarżący nie wykazał, że znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania prawa pomocy, wręcz przeciwnie wykazana przez niego sytuacja majątkowa i materialna wskazuje, że może on swobodnie partycypować w pełnych kosztach postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i żony. Sąd podziela stanowisko zaprezentowane przez referendarza sądowego w zaskarżonym postanowieniu, że wykazany przez skarżącego stan majątkowy i możliwości płatnicze nie dają podstaw do przyznania prawa pomocy ani w zakresie całkowitym, ani w zakresie częściowym. Referendarz sądowy prawidłowo więc odmówił skarżącemu udzielenia prawa pomocy i w sposób właściwy stanowisko to uzasadnił. Wnioskodawca nie zdołał wykazać, że spełnia ustawowe przesłanki skutkujące uwzględnieniem jego wniosku. Stanowiska tego również nie zdołał obalić wniesionym sprzeciwem. W tym stanie rzeczy okoliczności sprawy nie uzasadniały uwzględnienia zgłoszonego żądania i dlatego należało orzec jak w sentencji, na podstawie art. 260 § 1-3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.