IV SA/Po 269/21

Dnia 26 maja 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Świerczak Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 maja 2021 roku sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2020 roku nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.

Wójt Gminy R., decyzją z dnia [...] listopada 2020 roku (nr [...]), skierowaną do A. W., odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytuły rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną I. W.. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wyjaśnił, że A. W. wstąpiła z żądaniem ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad teściową, u której decyzją KRUS z dnia [...] września 2020 roku stwierdzono trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji. W ocenie organu synowa, jako spowinowacona z teściową w linii prostej w pierwszym stopniu, należy do innych osób spokrewnionych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Organ odmówił przyznania świadczenia wskazując, że niepełnosprawność I. W. nie powstała w okresie do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Strona, reprezentowana przez pełnomocnika w osobie adwokata, skorzystała z prawa do odwołania. Odwołująca się zażądała uchylenia decyzji w całości oraz ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu podniesiono, że organ I instancji nie uwzględnił wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku o sygnaturze K - 38/13 przy wykładni i stosowaniu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Odwołująca się wskazała ponadto, że orzecznictwo sądów administracyjnych dopuszcza możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy opiekuna i osobę niepełnosprawna łączy stosunek powinowactwa. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [...] grudnia 2020 roku (nr [...]), po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Organ odwoławczy ustalił, że I. W. jest [...] i ma [...] dorosłych synów. S. S. pracuje zawodowo i jest jedynym żywicielem rodziny, a jego żona A. W. (wnioskodawczyni) nie jest spokrewniona z osobą wymagającą opieki oraz nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało, że decyzja o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest prawidłowa, gdyż zgodnie z art. 17 ust. 1a w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane osobie, na której nie ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny. I. W., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie adwokata, skorzystała z prawa skargi do sądu administracyjnego. Strona zażądała uchylenia w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy R.. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie: 1) art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP poprzez odmowę przyznania synowej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, co skutkuje naruszeniem dobra rodziny, 2) art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 32 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 2 Konstytucji RP poprzez dyskryminację synowej, która prowadzi z podopieczną wspólne gospodarstwo domowe i realizuje moralny obowiązek opieki, co narusza zasady sprawiedliwości społecznej, 3) art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 23 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy poprzez nieuwzględnienie tego, że skarżącą pośrednio obciąża obowiązek alimentacyjny z tytułu obowiązków, jakie ma ona wobec syna podopiecznej, z którym pozostaje w związku małżeńskim, 4) art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 69 Konstytucji RP poprzez nieuwzględnienie faktu, że ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz synowej, która faktycznie opiekuje się teściową, jest realizacją zasady udzielania przez państwo pomocy w zabezpieczeniu egzystencji osób niepełnosprawnych, 5) art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 28 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych poprzez nieuwzględnienie tego, że państwa – strony umowy zobowiązane są podejmować odpowiednie środki w celu wyłączania dyskryminacji w ochronie socjalnej poprzez udzielanie stosowanego wsparcia, w tym pomocy finansowej, zarówno osobom niepełnosprawnym, jak i ich rodzinom. Skarżąca wniosła o przeprowadzenie dowodu z wydruku księgi wieczystej oraz fotokopii aktu notarialnego (umowy przekazania gospodarstwa rolnego) na okoliczności, że na synowej ciąży obowiązek alimentacyjny z tytułu ograniczonego prawa rzeczowego, tj. dożywotniej służebności osobistej ustanowionej na nieruchomości, na której prowadzone jest gospodarstwo domowe podopiecznej i skarżącej. Strona zażądała ponadto, aby Sąd wystąpił do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym dotyczącym zgodności art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych z art. 71 ust. 1, art. 32 ust. 1 i 2, art. 2 oraz art. 69 Konstytucji RP, a także art. 28 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych w zakresie, w jakim z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego wykluczony został podmiot, którego z dorosłym podopiecznym łączy w pierwszym stopniu powinowactwo w linii prostej, pomimo obowiązku wzajemnej pomocy wobec współmałżonka oraz pozostawania z nim oraz osobą wymagająca opieki we wspólnym gospodarstwie domowym, a także rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie znalazło podstaw do zmiany wydanego rozstrzygnięcia i wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie określonym art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 roku o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2020, poz. 1842, z późn. zm.). W świetle tego przepisu Przewodniczący może zarządzić rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, jeżeli uzna, że przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w takich sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Zgoda strony na rozpoznanie sprawy w tym trybie nie jest konieczna. Skarga okazała się nieuzasadniona. Rozstrzygnięcie Samorządowego Kolegium Odwoławczego o utrzymaniu w mocy decyzji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego odpowiada prawu. Treść dokumentów włączonych do akt administracyjnych, treść skargi, a także treść odpowiedzi na skargę, wskazuje jednoznacznie, że pomiędzy stronami (skarżącą a organem) nie ma sporu, co do okoliczności przyjętych za podstawę faktyczną rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy. Ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę wydania skarżonego rozstrzygnięcia znajdują potwierdzenie w materiale dowodowym włączonym do akt administracyjnych. Strony zgodnie wskazują, że I. W. posiada orzeczenie stwierdzające stopień naruszenia organizmu, który skutkuje trwałą niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Data powstania niepełnosprawności nie została określona. I. W. jest [...] i ma [...] dorosłych synów (S. , J. , L. i Z.). Korzysta z dożywotniej służebności osobistej ustanowionej na nieruchomości, którą zamieszkuje wspólnie z synem S. W. (prowadzi gospodarstwo rolne) i jego żoną A. W.. Pozostali synowie zamieszkują w innych częściach kraju, prowadzą osobne gospodarstwa domowe. Opiekę nad niepełnosprawną teściową sprawuje synowa A. W.. Sąd w składzie orzekający w niniejszej sprawie uznaje, że ustawodawca świadomy zadań administracji publicznej w zakresie ochrony i opieki nad rodziną, a także osobami niepełnosprawnymi, które wynikają z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a także międzynarodowego porządku prawnego, określi katalog rodzinnych świadczeń opiekuńczych, do których zaliczył zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne - art. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020, poz. 111 ze zm.). Specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne to świadczenia rodzinne skierowane do opiekunów, którzy nie podejmują pracy zarobkowej lub rezygnują z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. O świadczenie pielęgnacyjne ([...] zł miesięcznie) mogą ubiegać się osoby, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, przy czym osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, gdy spełnione są dodatkowe warunki, w szczególności nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Natomiast o specjalny zasiłek opiekuńczy ([...] zł miesięcznie) skutecznie ubiegać się może każda osoba, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonek, jeżeli nie podejmuje pracy zarobkowej lub rezygnuje z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje, gdy łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty [...]zł (art. 16a ust. 1-2 w związku z art. 5 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Skoro skarżąca (wnioskodawczyni, synowa) nie ma ustawowego obowiązku alimentacyjnego względem podopiecznej (teściowej), to skarżony organ zgodnie z prawem rozpoznał przeszkody do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd orzekający w niniejszej sprawie wskazuje, że z woli ustawodawcy, potwierdzonej wyrokami Trybunału Konstytucyjnego, zakres podmiotowy rodzinnych świadczeń dla opiekunów powiązany został z zakresem ustawowego obowiązku alimentacyjnego. Przepisy regulujące krąg osób zobowiązanych do alimentacji mają charakter bezwzględnie obowiązujący. Prawodawca nie dopuszcza modyfikowania tego zbioru podmiotów poprzez jego rozszerzenie o osoby w przepisach ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie wymienione, ale związane bliskimi więzami faktycznymi. Ustawowy obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej, rodzeństwo, małżonków (po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa oraz po orzeczeniu separacji; natomiast w okresie małżeństwa na małżonkach ciąży obowiązek równoznaczny z obowiązkiem alimentacyjnym), powinowatych, ale jedynie w relacji ojczym/macocha - pasierb/pasierbica, osoby związane relacją przysposobienia, krótkotrwale - mężczyznę, którego ojcostwo zostało uprawdopodobnione. Argumentacja skargi oraz załączone dokumenty nie wskazują, aby w rozpoznawanej sprawie wystąpiło zagadnienie prawne kreujące konieczność wystąpienie z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego. W ocenie Sądu powiązanie zakresu podmiotowego świadczeń rodzinnych dla opiekunów osób niepełnosprawnych (świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego) z zakresem podmiotowym obowiązku alimentacyjnego określonego przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie narusza regulacji art. 71 ust. 1, art. 32 ust. 1 i 2, art. 2 oraz art. 69 Konstytucji RP, a także art. 28 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych. Regulacja prawna ustalająca zakres świadczeń rodzinny dla opiekunów osób niepełnosprawnych w brzmieniu aktualnym z punktu widzenia oceny legalności załatwienia kontrolowanej sprawy została ukształtowana w wykonaniu orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego - wyroku z dnia 18 lipca 2008 roku, P 27/07 (Dz.U. Nr 138, poz. 872) oraz wyroku z dnia 22 lipca 2008 roku, P 41/07 (Dz.U. Nr 138, poz. 875). Trybunał Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność i niezgodność z umową międzynarodową art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim wskazane przepisy: - uniemożliwiały nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, - uniemożliwiały przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad innym niż jej dziecko, niepełnosprawnym, niepełnoletnim członkiem rodziny, dla którego stanowi rodzinę zastępczą spokrewnioną i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny. Mając na uwadze treść powołanych wyroków Sąd uznaje, że dla zgodnego z Konstytucją RP ukształtowania zakresu podmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego istotne jest to, czy osoba rezygnująca z zatrudnienia ma, wynikający z przepisów ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnego podopiecznego. Określenie kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w zgodzie z zasadą równości warunkuje zatem to, aby osoby zobowiązane ustawowo do utrzymywania podopiecznego nie zostały pozbawione możliwości nabycia świadczenia z zabezpieczenia społecznego, którego celem jest kompensowanie konieczności porzucenia pracy zarobkowej dla właściwego wykonywania obowiązku alimentacyjnego. Skarżąca nie należy do grona osób, na których z mocy ustawy ciąży osobisty obowiązek dostarczania środków utrzymania I. W.. Powoływane w skardze obowiązki wynikające z zawarcia małżeństwa z synem podopiecznej nie kreują osobistej relacji prawnej o charakterze obowiązku alimentacyjnego pomiędzy skarżącą a jej teściową. Obowiązki wynikające z ustanowienia służebności mieszkania można rozważać jedynie w kontekście obowiązków umownych o charakterze sui generis alimentacyjnym. Obowiązki ukształtowane oświadczeniem woli przez skarżącą i jej teściową nie stanowią podstawy do przyjmowania twierdzenia o tym, że skarżąca pozostaje w gorszej sytuacji względem tych osób, na których z mocy prawa ciąży obowiązek alimentacyjny. Sąd orzekający w niniejszej sprawie uznał, że zakres oczekiwań skarżącej wsparty obowiązkami wynikającymi z umowy przekazania gospodarstwa rolnego, czy zawarcia małżeństwa z synem podopiecznej, nie stanowi właściwej podstawy do formułowania zarzutu niekonstytucyjności rozwiązań ustawowych dotyczących przyznawania świadczeń rodzinnych osobom sprawującym opiekę nad osobą niepełnosprawną. Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych, które dopuszcza możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy opiekuna i osobę niepełnosprawną łączy stosunek powinowactwa, autorka skargi pomija, że dotyczy to tylko takich stosunków powinowactwa (pokrewieństwa), z którymi na mocy rozstrzygnięcia ustawowego powiązany został osobisty i ustawowy obowiązek alimentacyjny. Kryterium istotnym, bo rozstrzygającym o prawie do rodzinnych świadczeń dla opiekunów nie jest zatem ani stosunek powinowactwa, ani stosunek pokrewieństwa, lecz określony ustawowo podmiotowy zakres obowiązku alimentacyjnego. Z powyższych względów, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2019, poz. 2325 ze zm.), skarga podlegała oddaleniu.