IV SA/Gl 884/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz (spr.) Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 czerwca 2014 r. sprawy ze skargi K. I., B. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję Burmistrza Miasta M. z dnia [...] r, nr [...]; 2) określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana; 3) przyznaje na rzecz adwokat N. D. wynagrodzenie w kwocie 295,20 zł (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych 20/100) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącym z urzędu.

Burmistrz M. decyzją z dnia [...], zobowiązał W.I. do zwrotu kwoty [...] zł. wraz z ustawowymi odsetkami, z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od [...] do [...]. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z zaświadczeniem komornika sądowego z dnia [...] W.I. tytułem zasądzonych alimentów otrzymała; - w dniu [...] kwotę [...] zł. - w dniu [...] kwotę [...] zł., - w dniu [...] kwotę [...] zł. Podniósł, że zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. nr 1, poz. 7 z późn. zm.), kwota [...] zł. została uznana za świadczenie nienależnie pobrane, bowiem została wypłacona pomimo, że osoba uprawniona otrzymała alimenty. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją z dnia [...], po rozpoznaniu odwołania W.I., uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania przez ten organ. Organ odwoławczy wskazał przede wszystkim, że decyzja została skierowana do W.I., nie będącej stroną postępowania administracyjnego, w rozumieniu art. 28 Kodeksu postępowania administracyjnego. Podkreślił, że osobami uprawnionymi do świadczeń z funduszu alimentacyjnego są K.I. i B.Ś. i to oni są stronami postępowania. Natomiast W.I. w ramach postępowania administracyjnego występowała wyłącznie jako ich przedstawiciel ustawowy i nie mogła być adresatem decyzji. Ponadto organ stwierdził, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest "zbyt lakoniczne". W wyniku ponownego rozpoznania sprawy, Burmistrz M. decyzją z dnia [...] zobowiązał K.I. oraz B.I. do zwrotu kwoty [...] zł. wraz z odsetkami ustawowymi, z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od [...] do [...]. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia wskazał art. 2 i art. 23 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Podniósł, że zgodnie z zaświadczeniem komornika sądowego, W.I., jako przedstawiciel ustawowy uprawnionych, w okresie od [...] do [...] pobierała jednocześnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz alimenty. W.I. wniosła odwołanie od powyższej decyzji wskazując, że komornik prowadził postępowanie egzekucyjne w celu ściągnięcia zaległych, a nie bieżących alimentów. Podniosła, że w pierwszej kolejności komornik egzekwował należności funduszu, a dopiero później otrzymywała kwoty na rzecz dzieci i według jej obliczeń fundusz uzyskał od dłużnika kwotę wyższą niż wypłacone jej świadczenia. Wskazała, że decyzja byłaby zasadna, gdyby jednocześnie otrzymywała od byłego męża lub komornika kwotę analogiczną do świadczeń z funduszu, natomiast ona otrzymała jedynie nieznaczną część z tego, co pozostało komornikowi po uregulowaniu należności funduszu alimentacyjnego. Dodała, że taka sytuacja miała miejsce przez wiele miesięcy, a organ uwzględnił tylko określone kwoty i okresy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją z dnia [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że nienależnie pobrane świadczenie według art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, oznacza świadczenie z funduszu alimentacyjnego, wypłacone w przypadku gdy osoba uprawniona, otrzymała alimenty w okresie ich pobierania. Podniósł, że w przedmiotowej sprawie osoby uprawnione otrzymały za pośrednictwem komornika, należności w łącznej kwocie [...] zł, a jednocześnie pobrały świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W związku z tym wskazał, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości kwot alimentów otrzymanych od komornika, są nienależnie pobrane i podlegają zwrotowi. Ponadto organ dodał, że świadczenie nienależne może mieć miejsce również w razie otrzymania alimentów zaległych w czasie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podkreślił, że według definicji ustawowej, świadczenia są nienależnie pobrane, gdy osoba uprawniona, w okresie ich pobierania otrzymywała alimenty - bez rozróżnienia, czy były to alimenty bieżące, czy zaległe, a zatem otrzymanie jakichkolwiek kwot z tytułu alimentów, daje podstawy do uznania, że strona nienależnie pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W skardze wniesionej od powyższej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, W.I. – reprezentująca małoletnich skarżących - ponownie wskazała, że otrzymała od komornika kwoty zaległych alimentów, gdyż były mąż przez długi czas ich nie płacił. Podkreśliła, że zaległości wobec funduszu alimentacyjnego zostały zapłacone i z tego powodu otrzymywała od komornika zaległe alimenty. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie pełnomocnik skarżących podtrzymał wnioski i wywody skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Ponadto - co wymaga podkreślenia – na podstawie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast według art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; - a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; - b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego; - c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 K.p.a. lub w innych przepisach, albo stwierdza ich wydanie z naruszeniem prawa. Mając na uwadze powyższe kryteria, stwierdzić należało, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego i przepisów postępowania, które miały wpływ na wynik sprawy. W rozpoznawanej sprawie, decyzją organu pierwszej instancji, zobowiązano skarżących do zwrotu kwoty [...] zł. wraz z ustawowymi odsetkami, z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od [...] do [...] stwierdzając, że powyższa kwota została wypłacona pomimo, iż uprawnieni otrzymali alimenty. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał art. 23 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7, z późn. zm.), zwanej dalej ustawą z dnia 7 września 2007 r., według którego, osoba która pobrała nienależnie świadczenia, jest zobowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Podkreślenia zatem wymagało, że cytowana ustawa została znowelizowana z dniem 1 stycznia 2012 r., ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 205, poz. 1212). Zgodnie z art. 3 ustawy nowelizującej, sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. W konsekwencji, w przedmiotowej sprawie mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, według stanu obowiązującego przed nowelizacją. Natomiast zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d tej ustawy (sprzed nowelizacji), nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Dodać należało, że na podstawie art. 3 ust. 1 tej ustawy, warunkiem uzyskania świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest bezskuteczność egzekucji, zdefiniowana w art. 2 pkt 2 ustawy jako egzekucja, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych. Ponadto w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty, zaliczone na poczet alimentów, organowi właściwemu wierzyciela, do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Wobec powyższego, obowiązek zwrotu świadczenia powstaje, jeśli zostało pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego, pomimo jednoczesnego otrzymywania alimentów za ten sam okres. Kumulacja tych należności powoduje, że świadczenie z funduszu, staje się świadczeniem nienależnie pobranym, bowiem przysługuje wyłącznie w sytuacji, gdy postępowanie egzekucyjne jest bezskuteczne. W tym zakresie przytoczyć należało pogląd wielokrotnie przyjęty w orzecznictwie Naczelnego Sadu Administracyjnego, że o "nienależnie pobranym świadczeniu" może być mowa wówczas, gdy w tym samym okresie osoba uprawniona pobierała jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł, przy czym świadczenia te muszą być wypłacone za ten sam okres ( por. wyroki Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 8 lutego 2012 r., sygn. akt: I OSK 1661/11, I OSK 1662/11 i I OSK 1663/11 - dostępne w internetowej Bazie Orzeczeń NSA). Według utrwalonej linii orzecznictwa, o nienależnie pobranym świadczeniu w ramach art. 2 pkt 7 lit. d wyżej wymienionej ustawy można mówić wówczas, gdy oprócz świadczeń z funduszu alimentacyjnego, osoba uprawniona otrzymała alimenty w wysokości odpowiadającej pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących alimentów (por. wyrok NSA z dnia 3 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 1073/10 i z dnia 9 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 631/12 - dostępne w internetowej Bazie Orzeczeń NSA). Zrealizowanie warunku jednoczesności świadczeń wymaga, aby występowała tożsamość okresu, za który świadczenie to wypłacono (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 21 grudnia 2010 r., sygn. akt IV SA/Gl 345/10, dostępny w internetowej Bazie Orzeczeń NSA). Podkreślenia zatem wymagało, że istotną okolicznością jest tożsamość okresu, za który wypłacono świadczenie z funduszu alimentacyjnego i równocześnie alimenty. W przedmiotowej sprawie, według oceny organu odwoławczego, doszło do pobrania nienależnego świadczenia, bowiem nie ma znaczenia, czy skarżący otrzymali od komornika środki tytułem bieżących, czy zaległych alimentów. W tym zakresie organ podkreślił, że otrzymanie jakichkolwiek kwot z tytułu alimentów daje podstawy do uznania, że strona nienależnie pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Przytoczona ocena organu – jak już była o tym mowa - jest wynikiem błędnej wykładni art. 2 pkt 7 lit. d ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który stanowił podstawę rozstrzygnięcia. W konsekwencji powyższego naruszenia prawa materialnego, organy nie przeprowadziły ustaleń w zakresie tego, czy wymienione w decyzji kwoty, zostały przekazane przez komornika z tytułu bieżących alimentów, czy w ramach spłaty zaległości alimentacyjnych. Jest to tym bardziej rażące pominięcie, że skarżąca już w odwołaniu podniosła, że przez dłuższy czas nie otrzymywała alimentów od dłużnika i z tego powodu powstały zaległości, których dotyczyła egzekucja komornicza. Stwierdzenia o podobnej treści, zawarte zostały również w jej poprzednim odwołaniu, wniesionym od decyzji z dnia [...], jednakże pomimo uchylenia tej decyzji, organ w ponownie wydanym rozstrzygnięciu, pominął ustalenia w powyższym zakresie. Wobec tego, przy rozpoznaniu sprawy doszło do naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, według których organ jest zobowiązany do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący, całego materiału dowodowego. Podkreślenia ponadto wymagało, że uzasadnienie decyzji organu pierwszej instancji, stanowiło powtórzenie uzasadnienia wcześniejszej decyzji tego organu z dnia [...], która została uchylona przez organ odwoławczy – przede wszystkim z powodu "zbyt lakonicznego uzasadnienia faktycznego". Pomimo to, organ pierwszej instancji ponownie pominął wskazanie istotnych w sprawie okoliczności i podstaw ich stwierdzenia. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji również nie zostały przedstawione ustalenia dotyczące wyżej wymienionych, istotnych w sprawie okoliczności. W związku z tym, zarówno zaskarżona decyzja, jak i decyzja organu pierwszej instancji – zostały wydane z naruszeniem art. 107 § 3 K.p.a., który określa warunki, jakie powinno spełniać uzasadnienie rozstrzygnięcia. W podsumowaniu stwierdzić zatem należało, że przy wydaniu decyzji organów obydwu instancji doszło do naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto – jak już była o tym mowa - doszło do naruszenia art. 2 pkt 7 lit. d ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który stanowił podstawę rozstrzygnięcia. Wobec stwierdzonych wyżej uchybień, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c P.p.s.a. w związku z art. 135 P.p.s.a., należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji. W ramach ponownego rozpoznania sprawy, organ administracji uwzględni przedstawione wyżej wskazania, dotyczące interpretacji przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Ponadto przeprowadzi ustalenia w zakresie tego, czy wymienione przez niego kwoty, zostały przekazane skarżącej przez komornika z tytułu bieżących alimentów, czy w ramach spłaty zaległości alimentacyjnych. Podstawę orzeczenia w przedmiocie wykonalności stanowił art. 152 P.p.s.a., a rozstrzygnięcia o kosztach - art. 200 w związku z art. 250 P.p.s.a. oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1348 z późn. zm.).