III SA/Po 294/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz (spr.) Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędzia WSA Monika Świerczak Protokolant sekretarz sądowy Małgorzata Kusiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 kwietnia 2026 r. sprawy ze skargi L. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 15 grudnia 2025 r. nr [...] w przedmiocie świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia 9 maja 2024 r. nr [...]

Burmistrz [...] (dalej jako: Organ I instancji) decyzją z 09.05.2024 r. nr [...] uchylił realizację decyzji z dnia 25.08.2023 r. nr [...] od dnia 01.04.2024 r. z powodu umieszczenia małoletniej osoby uprawnionej – K. W. w rodzinie zastępczej. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że decyzją nr [...] z dnia 25.08.2023 r. przyznano L. W. świadczenia z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną - K. W. na okres od 01.10.2023 r. do 31.08.2024 r. Następnie postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] z dnia 28 marca 2024 r., sygn. akt: [...] małoletni K. W. został umieszczony w rodzinie zastępczej. W związku z powyższym Organ I instancji uchylił L. W. (tj. matce małoletniej osoby uprawnionej) prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, począwszy od dnia 01.04.2024 r., z uwagi na brak spełnienia przesłanek określonych w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Organ I instancji argumentował, że zgodnie z art. 10 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 07 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2023 r., poz. 1993, dalej jako: u.p.o.u.a.) świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie przysługują, jeżeli osoba uprawniona została umieszczona w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie lub w pieczy zastępczej. Odwołanie od powyższej decyzji wywiodła L. W. (dalej jako: Skarżąca), podnosząc, że jej syn przebywał w mieszkaniu przy ul. [...] przez miesiące kwiecień, maj i czerwiec 2024 r., czego świadkiem był pracownik socjalny. Skarżąca wniosła o przesłuchanie R. W. ustanowionej rodziną zastępczą. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako: SKO lub Organ II instancji) decyzją z 15.12.2025 r. nr [...] utrzymało decyzję Organu I instancji w mocy. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia Organ II instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 10 ust. 2 pkt 1 u.p.o.u.a. świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie przysługują, jeżeli osoba uprawniona została umieszczona w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie lub w pieczy zastępczej. Przepis ten ma charakter bezwzględny, co oznacza, że w razie stwierdzenia przez organ, że zachodzi którakolwiek z wymienionych w nim okoliczności, świadczenie takie nie może być osobie uprawnionej przyznane. SKO argumentowało, że postanowieniem z dnia 28.03.2024 r. Sąd Rejonowy w [...] umieścił małoletniego syna Skarżącej na czas trwania postępowania w rodzinie zastępczej i ustalił jego miejsce zamieszkania w każdoczesnym miejscu zamieszkania rodzica zastępczego - R. W.. W ocenie Organu II instancji przepisy u.p.o.u.a. należą do przepisów bezwzględnie obowiązujących i w taki sposób wiążą organy administracji obu instancji. Wyłączenie uznania administracyjnego oznacza, że organ ma obowiązek wydać decyzję uchylającą w każdym przypadku niespełnienia wymogów, od których zależy przyznanie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Argumenty podniesione w odwołaniu są - zdaniem SKO - bezzasadne, bowiem Organ I instancji prawidłowo ustalił w toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, iż K. W. został umieszczony na mocy postanowienia sądu w rodzinie zastępczej u swojej babci R. W.. Z uwagi na treść art. 10 ust. 2 u.p.o.u.a. oraz zaprzestanie przez Skarżącą sprawowania opieki nad synem, zasadnym było uchylenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz Skarżącej. Skargę na powyższą decyzję wywiodła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Skarżąca podnosząc, że pieniądze, które otrzymywała z funduszu zostały przekazane synowi, bądź spożytkowane na jego potrzeby. Jak wyjaśniła, był opłacony internat szkolny, pralnia - czyszczenie munduru, kołdry, obuwie, syn sam zaopatrywał się w żywność. Skarżąca wskazała, że nigdy nie żyła na koszt dziecka, a Organ może wezwać na świadka osobę, której dotyczy sprawa. Samorządowe Kolegium Odwołąwcze w [...] w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentację. Na rozprawie w dniu 22 kwietnia 2026 r. Skarżąca podtrzymała stanowisko wyrażone w skardze, wnosząc o uchylenie decyzji. Ponadto oświadczyła, iż w kwietniu, maju i czerwcu przebywała w hospicjum, zaś syn przebywał w internacie, ponieważ uczy się w technikum. Wyjaśniła, że jej matka R. W. mieszka w innym mieszkaniu. Na rozprawie stawił się również K. E. (syn Skarżącej), który podał, że zmienił nazwisko. Poparł on stanowisko Skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – odpowiednio: ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego aktu. Kontrola sądowa sprowadza się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r., poz. 143 z późn. zm., dalej jako p.p.s.a.) wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną. Przedmiotem niniejszego postępowania sądowoadministracyjnego jest ocena prawidłowości decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 15.12.2025 r. nr [...] utrzymującej w mocy decyzję Burmistrza [...] z 09.05.2024 r. nr [...] uchylającą od dnia 01.04.2024 r. decyzję własną z dnia 25.08.2023 r. nr [...] w przedmiocie przyznania L. W. świadczeń z funduszu alimentacyjnego na syna K. W.. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2025 r. poz. 438 z późn. zm.). Zgodnie z art. 10 ust. 2 pkt 1 tej ustawy świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie przysługują, jeżeli osoba uprawniona została umieszczona w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie lub w pieczy zastępczej. Na kanwie niniejszej sprawy organy obu instancji stwierdziły istnienie przesłanki określonej w art. 10 ust. 2 pkt 1 u.p.o.u.a. i wobec tego uznały, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego, przyznane decyzją Burmistrza [...] dnia 25.08.2023 r. nr [...] nie przysługuje od dnia 01.04.2024r. Zadaniem Sądu było zatem ustalenie, czy rzeczywiście taka przesłanka w niniejszej sprawie wystąpiła i czy okoliczności faktyczne sprawy dają podstawę do wydania rozstrzygnięcia w oparciu o powołany przepis. Ustaloną przez organy okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego było wydanie przez Sąd Rejonowy w [...] postanowienia z dnia 28.03.2024 r. w przedmiocie umieszczenia małoletniego wówczas syna Skarżącej na czas trwania postępowania, nie dłużej jednak niż na okres 6 miesięcy, w rodzinie zastępczej. Jak wynika z sentencji tego postanowienia Sąd powierzył pełnienie funkcji rodziny zastępczej babci małoletniego – R. W.. Sąd ustalił miejsce zamieszkania małoletniego w każdoczesnym miejscu zamieszkania rodzica zastępczego. W sentencji postanowienia Sąd zawarł ponadto stwierdzenie, że "postanowienie jest skuteczne i natychmiast wykonalne". W ocenie Sądu organy obu instancji dokonały zbyt pobieżnej interpretacji art. 10 ust. 2 pkt 1 u.p.o.u.a. na tle okoliczności faktycznych rozpoznawanej sprawy i przedwcześnie stwierdziły istnienie przesłanki negatywnej określonej w tym przepisie. Z akt administracyjnych sprawy nie wynika bowiem, czy i kiedy postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z 28.02.2024 r. stało się prawomocne i przede wszystkim - czy zostało wykonane. Organy obu instancji nie poczyniły żadnych ustaleń zmierzających do wyjaśnienia, czy małoletni wówczas syn Skarżącej przebywał faktycznie w rodzinie zastępczej. W niniejszej sprawie organy poprzestały wyłącznie na stwierdzeniu wydania postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z 28.03.2024 r. i powiązaniu tego faktu z koniecznością uchylenia decyzji przyznającej prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, nie ustalając rzetelnie stanu faktycznego sprawy, w tym nie analizując, jakie skutki (i czy w ogóle oraz od kiedy) wywarło przedmiotowe postanowienie. Kwestia ta - w obliczu podnoszonych przez Skarżącą już na etapie postępowania odwoławczego i powielonych następnie w skardze zarzutów - pozostaje sporna, a jej rozstrzygnięcie ma kluczowe znaczenie dla możliwości stwierdzenia istnienia przesłanki z art. 10 ust. 2 pkt 1 u.p.o.u.a. Wskazać bowiem trzeba, że - jak trafnie przyjmuje się w orzecznictwie i doktrynie prawa - organy administracji nie mają żadnej możliwości przyznania, wręcz mają ustawowy obowiązek pozbawienia lub nieprzyznania uprawnienia do świadczeń z funduszu alimentacyjnego z chwilą umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej. Przy czym słusznie przyjmuje się, iż istotna jest data faktycznego umieszczenia w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w rodzinie zastępczej, a nie data orzeczenia sądowego w tej sprawie. Za taką interpretacją przemawia fakt, że ustawodawca użył tutaj czasu przeszłego: "świadczenie to nie przysługuje, jeżeli osoba uprawniona została umieszczona" (por. E. Tomaszewska, U.p.o.u.a. Komentarz, LEX 2019, t. 2.1 i powołane tamże orzecznictwo). Dodatkowo za wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 11.03.2020 r., II SA/Go 48/20, należy podkreślić, iż sformułowanie "umieszczenie w pieczy zastępczej" jest pojęciem ustawowym, którym posługuje się ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 236) - art. 112(1) i następne, jak i ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 49 z późn. zm.) - art. 35 ust. 1 i następne. Natomiast sfomułowanie "zostało umieszczone w pieczy zastępczej" wskazuje na użycie przez ustawodawcę czasu przeszłego, jednakże jedynie dla zaakcentowania, o czym już wspomniano powyżej, iż istotna jest data faktycznego umieszczenia w rodzinie zastępczej, a nie dla podkreślenia, iż jest konieczna zmiana miejsca zamieszkania. Poza tym nie można znaleźć żadnych argumentów, mając na względzie konstytucyjną zasadę równości wyrażoną w art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji, aby w odniesieniu do prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego odmiennie traktować dziecko umieszczone w rodzinie zastępczej, którego miejsce zamieszkania nie zmieniło się w wyniku postanowienia sądu orzekającego o ustanowieniu pieczy zastępczej i którego opiekunem prawnym został rodzic zastępczy oraz dziecko umieszczone w rodzinie zastępczej, którego miejsce zamieszkania zmieniło się w wyniku postanowienia sądu orzekającego o ustanowieniu pieczy i którego opiekunem prawnym pozostaje nadal rodzic albo jest nim inna osoba niż rodzic zastępczy (wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 11.03.2020 r., II SA/Go 48/20, CBOSA). Podzielając wyrażone w orzecznictwie sądów administracyjnych i przedstawione wyżej poglądy Sąd doszedł do przekonania, że w dacie wydania zaskarżonej decyzji Organ II instancji nie dysponował materiałem dowodowym, z którego wynikałoby w sposób bezsporny, że małoletni wówczas syn Skarżącej został faktycznie umieszczony w rodzinie zastępczej. Nie może budzić wątpliwości, że fakt ten jest istotny z punktu widzenia normy prawnej zawartej w art. 10 ust. 2 pkt 1 u.p.o.u.a., wskazującej negatywną przesłankę przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego i wymaga jednoznacznego ustalenia. Wskazać dodatkowo trzeba, że w świetle art. 15a ust. 1 pkt 6 u.p.o.u.a. organ właściwy wierzyciela ustalający prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest obowiązany do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji drogą elektroniczną, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, lub drogą pisemną, od organów podatkowych lub ministra właściwego do spraw finansów publicznych, organów emerytalno-rentowych oraz z rejestrów publicznych, w tym z rejestru PESEL, o którym mowa w przepisach o ewidencji ludności, oraz drogą elektroniczną, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny z systemu informacji oświatowej, o którym mowa w przepisach o systemie informacji oświatowej, z Centralnego Wykazu Ubezpieczonych, odpowiednio informacji o dziecku umieszczonym w pieczy zastępczej, obejmujących m.in. daty pobytu dziecka w pieczy zastępczej. Mając powyższe na względzie Sąd rozpoznający niniejszą sprawę stwierdził, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, naruszały przepisy postępowania administracyjnego w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie Sądu organy dopuściły się naruszenia art. 7, art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego i należytego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy w zakresie niezbędnym do prawidłowego zastosowania przywoływanego już powyżej art. 10 ust. 2 pkt 1 u.p.o.u.a., co skutkowało naruszeniem również tego przepisu. Jak już bowiem wyjaśniono, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy był niewystarczający do wydania decyzji na podstawie art. 10 ust. 2 pkt 1 u.p.o.u.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zatem zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią przedstawioną powyżej ocenę prawną i podejmą działania zmierzające do ustalenia, czy i kiedy faktycznie małoletni uprawniony do świadczeń z funduszu alimentacyjnego został umieszczony w rodzinie zastępczej, a następnie na podstawie całokształtu okoliczności sprawy wydadzą rozstrzygnięcie w sprawie.