III SA/Lu 599/14

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Marcin Małek po rozpoznaniu w dniu 11 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W. H. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi W. H. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie kosztów postępowania rozgraniczeniowego p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy.

W dniu 20 maja 2014 r. W. H. wystąpił do tutejszego Sądu ze skargą na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] marca 2014 r. w przedmiocie kosztów postępowania rozgraniczeniowego. Następnie w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od tej skargi w wysokości 100 zł, złożył wniosek o zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. We wniosku tym podał, iż prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. W skład jego majątku wchodzi dom o pow. 88 m2 zniszczony w wyniku awarii sieci wodociągowej, mieszkanie w L. o pow. 39 m2 (odrębna własność) oraz nieruchomość rolna o pow. 2,51 ha, która według oświadczenia strony jest zaniedbana i nieużytkowana. Dochód strony stanowi natomiast emerytura w kwocie [...] zł miesięcznie. Ponadto skarżący oświadczył, że miesięczne koszty utrzymania gospodarstwa domowego wynoszą 2.201,21 zł. Poza tym ponosi koszty spłaty kredytów bankowych i pożyczek zaciągniętych u osób fizycznych. Ponadto ponosi koszty dojazdów i opłat spowodowane przewlekłością postępowania zawisłego przez Sądem Pracy (9.600 zł rocznie) oraz koszty leczenia (2.400 zł rocznie). Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zważono, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. - dalej "p.p.s.a.") prawo pomocy w zakresie całkowitym, czyli takim, jakiego przyznania domaga się skarżący, może zostać przyznane w razie wykazania, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Treść powołanego przepisu jednoznacznie wskazuje, że prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową i dlatego udzielenie tego prawa może nastąpić jedynie w sytuacjach szczególnych, przy jednoczesnym uwzględnieniu, z jednej strony wysokości obciążeń finansowych jakie strona jest zobowiązana ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej zaś strony jej możliwości finansowych. Tak ukształtowany charakter prawa pomocy wynika z tego, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest jego odpłatność (art. 199 p.p.s.a.). Dlatego też każda osoba wszczynająca postępowanie sądowe powinna liczyć się z wydatkami na ten cel i gromadzić środki finansowe na pokrycie koniecznych kosztów. Jak wskazał bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z kolei w innym postanowieniu NSA (postanowienie z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8) stwierdził, iż "udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe". W ocenie referendarza sądowego sytuacja finansowa strony nie pozwala na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy zarówno w zakresie całkowitym jak i częściowym. Wysokość wpisu w niniejszej sprawie wynosi 100 zł. Jest to najniższa kwota wpisu w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Również pozostałe ewentualne koszty sądowe jakie mogą wystąpić nigdy nie przekroczą kwoty 100 zł. Koszy sądowe w sprawie nie są zatem wysokie, a poza wpisem od skargi są to koszty hipotetyczne, które jeśli nawet zaistnieją będą rozłożone w czasie. Mając zatem na względzie z jednej strony wielkość wskazanych kosztów postępowania, z drugiej zaś strony sytuację finansową i majątkową strony skarżącej stwierdzić należy, że nie zachodzą przesłanki do uwzględnienia jej wniosku. Przede wszystkim trzeba wskazać, że skarżący posiada stały dochód którego wysokość ([...] zł netto miesięcznie) w przeliczeniu na ilość osób z niego się utrzymujących (tylko skarżący) wcale nie jest niska. Jednocześnie skarżący ma w pełni zaspokojone potrzeby mieszkaniowe oraz dysponuje majątkiem o znacznej wartości (mieszkanie w L. o pow. 39 m2, dom oraz grunty rolne o pow. 2,51 ha). Jak natomiast przyjmuje się w orzecznictwie posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04 (niepubl). Ponadto w orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie kosztów sądowych. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, tym bardziej jeżeli majątek ten nie jest obciążany prawami osób trzecich (por. postanowienie NSA z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt I OZ 835/05 oraz B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2006, s. 556). Bez znaczenia zatem jest podnoszona okoliczność, że grunty rolne skarżącego są nieużytkowane. Istotny jest sam fakt ich posiadania i potencjalna możliwość ich wykorzystywania w sposób przynoszący zyski. Wyrażonej oceny nie zmienia również okoliczność posiadania przez skarżącego zobowiązań wobec banków oraz osób fizycznych. W tym kontekście należy bowiem wskazać, że konieczność regulowania przez stronę posiadanych przez nią innych zobowiązań pieniężnych nie stanowi przesłanki przyznania jej prawa pomocy, z uwagi na to, że brak jest podstaw aby zobowiązania cywilne czy inne zobowiązania publicznoprawne przedkładać nad obowiązek poniesienia kosztów zainicjowanego przez stronę postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06).Koszty sądowe należy bowiem traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Koszty sądowe nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania. Co więcej, skarżący, kierując sprawę na drogę postępowania sądowego, powinien liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów tego postępowania i tym samym poczynić w swoim majątku stosowne oszczędności. Jednocześnie nie stwierdzono uzasadnionych podstaw do pozytywnego rozpoznania wniosku w części dotyczącej ustanowienia adwokata z urzędu. Po pierwsze ze względu na przedstawioną sytuację materialną wnioskodawców byłoby to nieuzasadnione, a po drugie udział profesjonalnego pełnomocnika na obecnym etapie postępowania nie jest potrzebny. Należy wskazać, że zgodnie z postanowieniem NSA z dnia 8 kwietnia 2013 r. I FZ 70/13, Sąd (referendarz sądowy) decydując o udzieleniu stronie prawa pomocy musi przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., a więc brakiem jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów sądowych, ale również odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie bierze pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych. Otóż zgodnie z art. 175 § 1 p.p.s.a. oraz art. 194 § 4 p.p.s.a. – wymóg posiadania profesjonalnego pełnomocnika staje się niezbędny dopiero w przypadku sporządzenia skargi kasacyjnej od orzeczenia sądu kończącego postępowanie lub zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej. Ponadto w myśl art. 6 p.p.s.a. Sąd powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać je o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, a według art. 134 § 1 p.p.s.a. nie jest związany granicami skargi i kontroluje sprawę w jej całokształcie. Poczynione wyżej uwagi pozwoliły na negatywną ocenę działań wnioskodawców zmierzających do przeniesienia ciężaru ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa, a w ostatecznym rozrachunku na innych obywateli, w sytuacji, gdy posiadane przez nich środki są w stanie zabezpieczyć rzeczone należności budżetowe. Na marginesie należy jeszcze zaznaczyć, iż w razie uwzględnienia skargi przez sąd administracyjny pierwszej instancji, przysługuje stronie skarżącej (na jej wniosek) od organu, który wydał zaskarżony akt - zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia swoich praw (art. 200 p.p.s.a.). Mając na uwadze wszystkie przywołane wyżej okoliczności postanowiono jak w sentencji działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.