III OZ 400/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 9 września 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia A. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 12 czerwca 2025 r. sygn. akt II SPP/Po 34/25 w przedmiocie wniosku o wyłączenie sędziego od orzekania w sprawie sprzeciwu Stowarzyszenia A. od postanowienia referendarza sądowego z 13 maja 2025 r. sygn. akt II SPP/Po 34/25 w sprawie ze skargi R.G. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z 30 października 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z 12 czerwca 2025 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił wniosek Stowarzyszenia A. (dalej: stowarzyszenie) o wyłączenie sędziego WSA Wiesławy Batorowicz od rozpoznania sprzeciwu stowarzyszenia od postanowienia referendarza sądowego z 13 maja 2025 r. o odmowie przyznania prawa pomocy. Z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy stowarzyszenie wystąpiło po odmowie dopuszczenia go do udziału w postępowaniu w sprawie ze skargi R.G. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z 30 października 2024 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. We wniosku o wyłączenie sędziego stowarzyszenie wskazało, że sędzia WSA Wiesława Batorowicz orzekała w sprawie, w której Sąd I instancji odmówił stowarzyszeniu dopuszczenia do udziału w postępowaniu (sygn. akt II SA/Po 779/24). Ten sam sędzia będzie miał zatem interes niedopuszczenie do wydania orzeczenia, które pozwoliłoby nadać bieg zażaleniu na postanowienie w sprawie II SA/Po 779/24. Oddalając wniosek o wyłączenie sędziego Sąd I instancji wskazał, że samo "niezadowolenie" strony, odnoszące się do sposobu prowadzenia innych spraw sądowych, nie stanowi automatycznie podstawy do wyłączenia sędziów wcześniej orzekających w tych sprawach. Do wyłączenia sędziego nie wystarczy bowiem subiektywne przekonanie lub obawa, że sędzia nie będzie bezstronny, wywołane faktem, że sędzia ten orzekał już kiedyś w innej sprawie i wtedy wydał niekorzystne dla danej strony orzeczenie. Sam brak zaufania strony do bezstronności sędziego, czy też jej przeświadczenie o prowadzeniu przez sędziego postępowania w sposób wadliwy i nieobiektywny nie stanowią przesłanek uzasadniających wyłączenie sędziego od orzekania w danej sprawie. Zażalenie na postanowienie z 12 czerwca 2025 r. wniosło stowarzyszenie. Stowarzyszenie wniosło o uznanie zaskarżonego postanowienia za nieistniejące i wydane z rażącym naruszeniem prawa, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i wyłączenie sędziego objętego wnioskiem. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Argumenty stowarzyszenia dotyczą dwóch kwestii. Po pierwsze, sposobu ukształtowania Krajowej Rady Sądownictwa, a zatem jest to argument w ogóle niepodnoszony we wniosku o wyłączenie sędziego. Po drugie natomiast, kwestii bezstronności sędziego wynikającej z orzekania w sprawie odmowy dopuszczenia stowarzyszenia w postępowaniu głównym. Instytucja wyłączenia sędziego zarówno z mocy prawa, jak i na wniosek strony jest istotną gwarancją procesową, która ma zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd w takim składzie orzekającym, którego sędziowie nie pozostają w relacjach osobistych ze stronami oraz nie mieli wcześniej, wskazanych w ustawie związków z rozpoznawaną sprawą. Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego we wszystkich procedurach sądowych sprowadza się do eliminowania przyczyn, które mogą skutkować wątpliwościami, co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznaniu określonej sprawy. Poza wypadkami wyłączenia z mocy samego prawa (art. 18 § 1 p.p.s.a.), wyłączenie sędziego następuje na wniosek wówczas, jeżeli zachodzą takie okoliczności, które mogłyby wywołać wątpliwości, co do bezstronności sędziego (art. 19 p.p.s.a.). Funkcją instytucji wyłączenia sędziego jest ochrona wymiaru sprawiedliwości oraz unikanie sytuacji, które mogłyby postawić sędziego (z przyczyn przez niego niezawinionych, a nawet od niego niezależnych) pod zarzutem kierowanych pod jego adresem nieuzasadnionych zarzutów o brak bezstronności. Podstawą wyłączenia mogą być zatem stosunki o charakterze emocjonalnym między sędzią a stroną, ale też osobiste powiązania gospodarcze, np. powiązania majątkowe, kredytowe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 października 2023 r. III OZ 451/23). Wyłączenie sędziego na tej podstawie uwarunkowane jest wystąpieniem wątpliwości popartych konkretnymi faktami. O potrzebie wyłączenia sędziego od rozpoznania sprawy nie może więc decydować samo subiektywne odczucie strony co do jego stronniczości, czy też, jak w tej sprawie, niewłaściwy sposób ukształtowania Krajowej Rady Sądownictwa. Żaden z argumentów zażalenia nie zasługiwał bowiem na uwzględnienie. Samo przekonanie strony, że sędzia będzie zainteresowany odmową przyznania stowarzyszeniu prawa pomocy w celu "zablokowania" możliwości skutecznego wniesienia przez stowarzyszenie zażalenia na postanowienie o odmowie dopuszczenia go do udziału w postępowaniu, nie oznacza, że zaistniały podstawy do wyłączenia sędziego. Należy mieć ponadto na uwadze, że w art. 18 § 1 p.p.s.a. wskazano konkretne relacje między rozpoznawanymi przez sędziego sprawami, które uzasadniają jego wyłączenie. Sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy przykładowo w sprawach dotyczących skargi na decyzję lub postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty wydanych w postępowaniu administracyjnym nadzwyczajnym, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu sądowoadministracyjnym dotyczącym kontroli legalności decyzji albo postanowienia wydanych w postępowaniu administracyjnym zwyczajnym, brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie. Jest wyłączony także w sprawach, w których brał udział w rozstrzyganiu sprawy w organach administracji publicznej. Ustawodawca nie przewidział jednak wyłączenia sędziego od rozpoznawania sprzeciwu od postanowienia referendarza w sprawie prawa pomocy, w sytuacji, gdy sędzia ten bierze udział w postępowaniu "głównym", w ramach którego toczy się postępowanie wpadkowe dotyczące zwolnienia od kosztów sądowych lub wyznaczenia pełnomocnika z urzędu. Stanowisko Sądu I instancji jest zatem prawidłowe. Należy także podkreślić, że zgodnie z uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 kwietnia 2023 r., I FPS 3/22 zakres przedmiotowy normy art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których stanowi art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2492, dalej: p.u.s.a.). Instytucje te różnią się zarówno zakresem przedmiotowym, jak i procedurą stosowania. W związku z tym, w niniejszej sprawie Sąd I instancji nie mógł badać niezawisłości i bezstronności sędziego w kontekście okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu (niezależnie od braku wniosku stowarzyszenia w tym zakresie). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo oddalił wniosek stowarzyszenia o wyłączenie sędziego. Skarżący nie powołał się bowiem we wniosku na żadną ustawową przesłankę wyłączenia sędziego. Zgodnie natomiast z art. 20 § 1 p.p.s.a., składając wniosek o wyłączenie sędziego należy uprawdopodobnić przyczyny wyłączenia. Przepis powyższy nie stanowi o jakichkolwiek przyczynach, lecz o przyczynach wskazanych w art. 18 i 19 p.p.s.a. Oznacza to, że wniosek skarżącego nie zasługiwał na uwzględnienie, o czym prawidłowo orzekł Sąd I instancji. Jednocześnie oświadczenie złożone w tej sprawie przez sędziego, z którego wynika, że nie istnieje okoliczność tego rodzaju, która mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jej bezstronności, nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego co do jego prawdziwości. Argumentacja podniesiona w zażaleniu, zmierzająca do uznania, że osoba powołana na stanowisko sędziego przez tzw. "nową KRS" nie jest sędzią w świetle prawa, nie mogła odnieść zamierzonego skutku. W istocie zmierza do rozszerzenia bezwzględnych przesłanek wyłączenia sędziego (art. 18 p.p.s.a.) o przesłankę nieznaną ustawie, co jak wskazano powyżej jest niedopuszczalne. W rozpatrywanej sprawie zarzucana wadliwość procesu powołania sędziego, nie prowadzi do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności sędziowskiej. Stowarzyszenie nie wyjaśniło w istocie, w jaki sposób kwestia ta mogłyby znaleźć przełożenie na bezstronność sędziego. Brak wskazania wątpliwości odnoszących się do bezstronności sędziego w danej sprawie sądowoadministracyjnej powoduje, że wniosek o wyłączenie sędziego na tak sformułowanej podstawie jest bezzasadny. Na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut zażalenia podnoszący, że stowarzyszenie nie zostało zawiadomione o składzie sądu rozpoznającego wniosek stowarzyszenia o wyłączenie sędziego. Zgodnie z art. 5a § 1 p.u.s.a., dopuszczalne jest badanie spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego lub sędziego delegowanego do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie administracyjnym wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, na wniosek uprawnionego, o którym mowa w art. 5a § 3 p.u.s.a., jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy. Wniosek o stwierdzenie przesłanek, o których mowa w art. 5a § 1 p.u.s.a., może być złożony wobec sędziego sądu administracyjnego lub sędziego delegowanego do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie administracyjnym wyznaczonego do składu sądu rozpoznającego sprawę co do istoty lub skargę kasacyjną. W tej sprawie nie doszło jeszcze do rozpoznawania sprawy co do jej istoty, a zatem brak było podstaw do zawiadomienia stowarzyszenia o składzie sądu rozpoznającego kwestię incydentalną jaką jest kwestia wyłączenia sędziego od orzekania w sprawie. Ponadto, zgodnie z art. 5a § 3 p.u.s.a., uprawnionym do złożenia wniosku jest skarżący oraz uczestnik postępowania na prawach strony w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Na obecnym etapie postępowania stowarzyszenie jest wyłącznie stroną postępowania (wnioskodawcą) w sprawie rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, a zatem nie jest uprawnione do wystąpienia z wnioskiem, o którym stanowi art. 5a § 1 p.u.s.a. Zgodnie natomiast z art. 5a § 4 p.u.s.a., Sąd przy doręczeniu pierwszego pisma w sprawie zawiadamia o składzie jedynie uprawnionego do złożenia wniosku o składzie rozpoznającym sprawę. Z tych względów i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.