III OSK 559/26

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie: sędzia NSA Rafał Stasikowski sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 23 czerwca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 grudnia 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1241/25 w sprawie ze skargi M.M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 maja 2025 r. nr 010000.620.41196.2025-WSW w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz M.M. kwotę 500 (pięćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 9 grudnia 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1241/25 po rozpoznaniu sprawy ze skargi M.M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 maja 2025 r. nr 010000.620.41196.2025-WSW w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchylił zaskarżoną decyzję. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. M.M. (dalej: "skarżąca") pismem z dnia 29 stycznia 2025 r. wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "organ" lub "ZUS") o przyznanie jej na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1631; dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS") świadczenia rentowego w drodze wyjątku. Skarżąca wskazała, że w dniu [...] 2023 r., mając 20 lat, nie z własnej winy uległa wypadkowi komunikacyjnemu, skutkującego jej nieodwracalnym kalectwem. Lekarz orzecznik ZUS uznał skarżącą za całkowicie niezdolną do pracy od dnia wypadku do dnia 31 grudnia 2025 r. Jednocześnie skarżąca wskazała, że decyzją z dnia 14 stycznia 2025 r. ZUS I Oddział [...] odmówił jej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy wskazując na brak wymaganych dla jej wieku 2 lat okresów składkowych i nieskładkowych. Decyzją z dnia 14 maja 2025 r. nr 010000.620.41196.2025-WSW Prezes ZUS odmówił skarżącej przyznania wnioskowanej renty. Uzasadniając swoje stanowisko organ wskazał, że warunki określone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ zaznaczył, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, iż skarżąca stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 20 lat. Na przestrzeni 22 lat życia zamiast 2 lat łącznych okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udowodniono tylko 10 miesięcy i 18 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Prezes ZUS wskazał, że zgodnie z art. 58 ust. 3 ww. ustawy, warunek posiadania wymaganego okresu ubezpieczenia uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony został zgłoszony do ubezpieczenia przed ukończeniem 18 lat albo w ciągu 6 miesięcy po ukończeniu nauki w szkole ponadpodstawowej, ponadgimnazjalnej lub w szkole wyższej oraz do dnia powstania niezdolności do pracy miał bez przerwy lub z przerwami nieprzekraczającymi 6 miesięcy, okresy składkowe i nieskładkowe. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że skarżąca w dniu 30 kwietnia 2021 r. ukończyła szkołę średnią, natomiast pierwsze objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi nastąpiło w dniu 17 stycznia 2022 r., tj. po upływie 8 miesięcy i 16 dni. Prezes ZUS wyjaśnił, że w sprawach świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku ważne są powody, dla których ubezpieczony nie mógł nabyć uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zatem, aby przyznać świadczenie w drodze wyjątku, należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ustawowych. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Tymczasem w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionej przerwie wobec skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona dopiero od 29 maja 2023 r. Nie istniały zatem do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto skarżąca nie wykazała innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które skarżąca nie miała wpływu. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który przywołanym wyrokiem z 9 grudnia 2025 r. uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."). Uzasadniając swoje stanowisko Sąd pierwszej instancji, przytaczając treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wskazał, że wprawdzie świadczenie przyznawane jest w ramach tzw. uznania administracyjnego, niemniej jednak nie oznacza to całkowitej swobody w tym zakresie. Prezes ZUS ma obowiązek stosowania przepisów k.p.a., chyba że przepis ustawy stanowi inaczej. W ocenie Sądu pierwszej instancji w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżona decyzja została więc wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Sąd pierwszej instancji wskazał, że przyczyną odmowy przyznania skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku było stwierdzenie przez organ, iż w przypadku skarżącej niespełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabyła ona prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Zdaniem Sądu, ustalenie to zostało dokonane przez organ z pominięciem istotnych w sprawie okoliczności, a mianowicie, że skarżąca w bardzo młodym wieku (20 lat) stała się osobą całkowicie niezdolną do pracy oraz że niezdolność ta powstała w okresie pozostawania przez nią w zatrudnieniu. Niezaprzeczalnym jest również, że skarżąca zakończyła naukę w szkole średniej w dniu 30 kwietnia 2021 r., mając 18 lat, natomiast pracę podjęła dopiero w dniu 17 stycznia 2022 r., tj. po upływie 8 miesięcy i 16 dni. Gdyby zatem nie stan zdrowia, skarżąca miałaby możliwość dalszej pracy, a co za tym idzie odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Uprawniona jest w tej sytuacji teza, że w przypadku skarżącej, na skutek wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, wbrew jego woli i zamiarom, zaistniała niemożliwa do przezwyciężenia przeszkoda w kontynuowaniu zatrudnienia. Można bowiem założyć, że gdyby nie nagłe zdarzenie, które miało miejsce w dniu 28 maja 2023 r., skutkujące całkowitą niezdolnością do pracy i samodzielnej egzystencji, nadal wykonywałaby pracę i miałaby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ w istocie pominął powyższą okoliczność, skupiając się wyłącznie na analizie okresów składkowych i nieskładkowych skarżącej, przerw w ubezpieczeniu oraz braku usprawiedliwienia tych przerw przeszkodami uniemożliwiającymi kontynuowanie nauki lub podjęcie zatrudnienia. Prezes ZUS zdaniem Sądu pierwszej instancji nie dokonał zatem wszechstronnej i wyczerpującej oceny zebranych w sprawie dowodów w kontekście ustalenia, czy w przypadku skarżącej spełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabyła ona prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Argumentacja zawarta w zaskarżonej decyzji nie odnosi się do indywidualnych okoliczności niniejszej sprawy, a motywy przytoczone przez organ administracji nie uzasadniają w dostateczny sposób podjętego rozstrzygnięcia. Od powyższego orzeczenia Prezes ZUS wywiódł skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, opierając ją na: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, tj. na przesłance z art. 174 pkt 1 p.p.s.a., w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez przyjęcie, że: a) pomimo tego, iż w okresie przed 29 maja 2023 r. skarżąca nie była całkowicie niezdolna do pracy ani nie zostały wykazane żadne inne zdarzenia zewnętrzne niezależne od woli skarżącej, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec, aby można było je potraktować jako szczególne okoliczności, z powodu których skarżąca nie spełniła warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym - powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały skarżącej podjęcie zatrudnienia i podleganie ubezpieczeniom, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyrok z dnia 29 lipca 2025 r., III OSK 421/25) data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego, a również żadne inne poza brakiem całkowitej niezdolności do pracy szczególne okoliczności nie zostały wykazane; b) gdyby nie zaistniał wypadek komunikacyjny w dniu 28 maja 2023 r., który spowodował całkowitą niezdolność do pracy skarżącej, to skarżąca miałaby możliwość kontynuowania pracy i uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy ta okoliczność nie mieści się w żadnym przypadku w zakresie ewentualnych szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione warunki do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, gdyż po pierwsze: spełnienie warunku udokumentowania właściwej ilości okresów składkowych i nieskładkowych do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy jest badane na dzień powstania niezdolności do pracy zgodnie z zasadami zawartymi w ustawie emerytalnej, a po drugie: odwoływanie się do zdarzeń przyszłych i takich, które niestety z obiektywnych przyczyn w niniejszej sprawie nie mogły zaistnieć według stanu istniejącego na dzień wydania zaskarżonej decyzji (tj. ewentualne dalsze podleganie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym) nie ma jakichkolwiek podstaw oraz podważa w ogóle celowość i sens podlegania przez ubezpieczonych ubezpieczeniom rentowym; 2) na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że: a) pomimo tego, iż w okresie przed 29 maja 2023 r. skarżąca nie była całkowicie niezdolna do pracy, ani nie zostały wykazane żadne inne zdarzenia zewnętrzne niezależne od woli skarżącej, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec, aby można było je potraktować jako szczególne okoliczności z powodu których skarżąca nie spełniła warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały skarżącej podjęcie zatrudnienia i podleganie ubezpieczeniom, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyrok z dnia 29 lipca 2025 r., III OSK 421/25) data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego, a również żadne inne poza brakiem całkowitej niezdolności do pracy szczególne okoliczności nie zostały wykazane; b) gdyby nie zaistniał wypadek komunikacyjny w dniu 28 maja 2023 r., który spowodował całkowitą niezdolność do pracy skarżącej, to skarżąca miałaby możliwość kontynuowania pracy i uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy ta okoliczność nie mieści się w żadnym przypadku w zakresie ewentualnych szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione warunki do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, gdyż po pierwsze: spełnienie warunku udokumentowania właściwej ilości okresów składkowych i nieskładkowych do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy jest badane na dzień powstania niezdolności do pracy zgodnie z zasadami zawartymi w ustawie emerytalnej; po drugie odwoływanie się do zdarzeń przyszłych i takich, które niestety z obiektywnych przyczyn w niniejszej sprawie nie mogły zaistnieć według stanu istniejącego na dzień wydania zaskarżonej decyzji (tj. ewentualne dalsze podleganie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym) nie ma jakichkolwiek podstaw oraz podważa w ogóle celowość i sens podlegania przez ubezpieczonych ubezpieczeniom rentowym. Wskazując powyższe przesłanki skargi kasacyjnej na podstawie art. 176 p.p.s.a. Prezes ZUS wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości skargi, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Jednocześnie oświadczył, że zrzeka się rozprawy. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ przedstawił argumentację, mającą na celu wykazanie zasadności podniesionych zarzutów. W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżąca wniosła o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprawa podlega, na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2026 r., poz. 143; dalej: "p.p.s.a."), rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona wnosząca skargę kasacyjną zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna po doręczeniu odpisu skargi kasacyjnej nie zażądała jej przeprowadzenia. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę przesłanki uzasadniające nieważność postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. oraz przesłanki uzasadniające odrzucenie skargi bądź umorzenie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym, stosownie do treści art. 189 p.p.s.a. Żadna z powyższych przesłanek w tej sprawie nie zaistniała. Rozpoznając sprawę Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi. Związanie granicami skargi oznacza związanie podstawami zaskarżenia wskazanymi w skardze kasacyjnej oraz jej wnioskami. Naczelny Sąd Administracyjny bada przy tym wszystkie podniesione przez stronę skarżącą kasacyjnie zarzuty naruszenia prawa (tak NSA w uchwale pełnego składu z 26 października 2009 r., I OPS 10/09, cbois.nsa.gov.pl). Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a także 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stosownie do treści art. 176 p.p.s.a. strona skarżąca kasacyjnie ma obowiązek przytoczyć podstawy skargi kasacyjnej wnoszonej od wyroku Sądu pierwszej instancji i szczegółowo je uzasadnić wskazując, które przepisy ustawy zostały naruszone, na czym to naruszenie polegało i jaki miało wpływ na wynik sprawy. Rola Naczelnego Sądu Administracyjnego w postępowaniu kasacyjnym ogranicza się do skontrolowania i zweryfikowania zarzutów wnoszącego skargę kasacyjną. Skarga kasacyjna nie może odnieść zamierzonego skutku, ponieważ zaskarżony wyrok odpowiada prawu. Podniesiono w niej zarzuty oparte na obu podstawach kasacyjnych dopuszczonych treścią art. 174 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a., to jest na naruszeniu prawa materialnego, poprzez jego błędną wykładnię oraz na naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W pierwszej kolejności należy poddać ocenie zarzuty naruszenia przepisów postępowania, gdyż zostały skierowane przeciwko przyjętym przez Sąd pierwszej instancji ustaleniom faktycznym, stanowiącym podstawę wydanego rozstrzygnięcia. Prawidłowość poczynionych ustaleń co do faktów, w sensie operatywnym, pozwala na wskazanie właściwej dla nich podstawy materialnoprawnej, określającej skutki, jakie należy wiązać z ich wystąpieniem. W ramach zarzutu naruszenia przepisów postępowania podniesiono naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że przed dniem wypadku, tj. do 28 maja 2023 r., to jest przed orzeczeniem u skarżącej całkowitej niezdolności do pracy, istniały szczególne okoliczności, z powodu których skarżąca nie spełniła warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Tłem normatywnym, na bazie którego należy ocenić przedmiotowy zarzut, jest art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUZ, powołany również w podstawie kasacyjnej w ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego. Stosownie do treści powołanego przepisu ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przedstawione rozwiązanie prawne ma charakter szczególny, albowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Z treści omawianego przepisu wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 2016 r., I OSK 2282/16, z 25 listopada 2015 r., I OSK 2271/15, z 29 kwietnia 2020 r., I OSK 1205/19, z 12 lipca 2022 r., III OSK 3696/21 - cbois.nsa.gov.pl). Należy podkreślić, że świadczenie przyznawane w trybie art. 83 ust. 1 ustawy ma charakter wyjątkowy. Jego ekstraordynaryjność należy identyfikować z takimi układami faktycznymi, w których danej osobie nie można przyznać świadczenia w trybie zwykłym i jednocześnie nie ma perspektyw, aby w przyszłości osoba ta mogła skompletować warunki do jego przyznania - brak możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Wymogiem ostatnim jest niedostatek, ustawa wymaga bowiem, aby wnioskujący nie posiadał niezbędnych środków utrzymania. Przesłanka niedostatku ma przy tym charakter następczy, jej weryfikacji należy dokonać dopiero po ustaleniu istnienia przesłanki wyjściowej, jaką jest brak prawa do świadczenia w trybie zwykłym oraz brak perspektyw do jego otrzymania w przyszłości. Należy również podkreślić, że przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy świadczenie nie ma charakteru socjalnego. Jego celem nie jest zapewnienie pomocy osobom, których dochód nie przekracza ustawowego progu interwencji socjalnej. Taki cel realizują świadczenia przyznawane w ramach pomocy społecznej. Świadczenie to ma charakter wyjątkowy i dedykowane jest wyłącznie osobom, które wskutek szczególnych okoliczności nie nabyły prawa do emerytury lub renty i pozostają w niedostatku. Raz jeszcze podkreślić należy, że art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej formułuje trzy przesłanki, których kumulatywne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie tego świadczenia. Przesłankami tymi są: 1) brak spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami, 2) niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. Spełnienie wszystkich podanych wymogów pozwala Prezesowi ZUS na wydanie decyzji w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Należy zastrzec, że kompetencja jurysdykcyjna Prezesa ZUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, iż organ nie jest zobligowany do przyznania wnioskowanego świadczenia. Ma on obowiązek rozważyć, czy okoliczności faktyczne sprawy, a w szczególności uwarunkowania odnoszące się do osoby skarżącej są na tyle istotne, że w konfrontacji z interesem publicznym przemawiają za uczynieniem indywidualnego wyjątku od rozwiązań systemowych i przyznanie przedmiotowego świadczenia, pomimo że nie zostały spełnione ustawowe warunki do jego uzyskania. Podkreślić jednak należy, że okoliczności faktyczne kształtujące sytuację skarżącej mogą być rozważane wyłącznie w granicach zakreślonych celem instytucji przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczonym treścią art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności (por. wyrok NSA z 21 lipca 2023 r., III OSK 1831/22). Należy podzielić ustalenia organu, że skarżąca stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 20 lat. Na przestrzeni 22 lat życia zamiast 2 lat łącznych okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udowodniono tylko 10 miesięcy i 18 dni tych okresów. Organ uznał zatem, że do dnia wypadku nie istniały szczególne okoliczności i przeszkody uniemożliwiające skarżącej podjęcie zatrudnienia objętego ubezpieczeniem. W ocenie NSA, w rozpoznawanej sprawie z jednej strony mamy do czynienia z młodą osobą, która nie ze swojej winy znalazła się w sytuacji trwałej niezdolności do pracy, a z drugiej z brakiem wnikliwości i elastyczności w ocenie indywidualnej sytuacji strony przez organ rentowy, który zredukował swoją decyzję jedynie do oceny formalnych przesłanek, pomijając istotę instytucji renty wyjątkowej, służącej realizacji zasady sprawiedliwości społecznej. W swoich rozważaniach organ całkowicie pominął fakt, że skarżąca w chwili wypadku, do którego doszło w dniu [...] 2023 r., miała dopiero 20 lat. W dniu 30 kwietnia 2021 r. ukończyła [...] Liceum Ogólnokształcące [...], status ucznia miała do 31 sierpnia 2021 r., o czym świadczy zaświadczenie Dyrektora Szkoły z 22 kwietnia 2025 r. Wprawdzie w aktach sprawy jest jedynie świadectwo ukończenia szkoły średniej, nie mniej jednak należy przypomnieć organowi, że po ukończeniu szkoły średniej jej abiturienci szykują się do pisemnych egzaminów maturalnych (maj), a następnie egzaminów ustnych (maj/czerwiec). Wyniki matur ogłaszane są przez Centralną Komisję Egzaminacyjną dopiero w lipcu. Następnie do października trwają rekrutacje na uczelnie wyższe. Jest to szczególny okres w życiu młodego człowieka, kiedy to skupia się głównie na nauce, a następnie podejmuje ważne dla niego decyzje związane z dalszą nauką lub pracą zawodową. W rozpoznawanej sprawie organ nie wziął tego wątku w ogóle pod uwagę, pochylając się jedynie nad brakiem okresu składkowego młodej osoby w okresie przejściowym pomiędzy zakończeniem edukacji a zatrudnieniem, co zresztą nastąpiło w dniu 17 stycznia roku następnego (2022 r.) Mając na uwadze powyższe, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji słusznie wskazał, że w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił obowiązkom procesowym, bowiem nie dość starannie i wnikliwie ocenił materiał dowodowy. Organ nie uwzględnił i nie ocenił sytuacji skarżącej w świetle przesłanek określnych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach FUS, o czym dowodzi brak pogłębionych rozważań w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Należy wyraźnie podkreślić, że WSA w Warszawie nie przesądził, że w rozpoznawanej sprawie zachodzą szczególne okoliczności w rozumieniu wyżej wymienionego przepisu, stwierdził jedynie, że Prezes ZUS nie dokonał w tym zakresie wymaganej, zindywidualizowanej oceny, przy uwzględnieniu charakteru sprawy. Zaskarżona decyzja została więc wydana bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela twierdzenia zawarte w uzasadnieniu wyroku WSA w Warszawie, że wyjątkowy charakter rozpoznawanej sprawy sprowadza się do okoliczności stanu faktycznego, a przede wszystkim młodego wieku wnioskującej o przyznanie renty w drodze wyjątku, nieszczęśliwego wypadku, który spowodował całkowitą niezdolność skarżącej do pracy u progu jej dorosłego życia. Okoliczność ta przerwała bowiem możliwość aktywizacji zawodowej oraz realnie uniemożliwiła kształtowanie dalszej kariery zawodowej i tym samym uzyskanie wymaganych okresów składkowych. Decyzja w sprawie renty w drodze wyjątku nie może być schematyczna, musi być poprzedzona pełną oceną konkretnej sytuacji wnioskodawcy, zawierać uzasadnienie oparte na faktach, a nie na formułach szablonowych, tak jak miało to miejsce w rozpoznawanej sprawie. W świetle powyższego, schematyczność i ogólnikowość uzasadnienia zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS należy uznać za poważne uchybienie procesowe, które skutkuje jej wadliwością i koniecznością jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Organ nie dopełnił obowiązku rozpoznania sprawy z należytym uwzględnieniem okoliczności zindywidualizowanych, jednostkowych, co w przypadku decyzji o charakterze wyjątkowym, mającej łagodzić skutki niespełnienia ustawowych warunków z przyczyn przez stronę niezawinionych, jest szczególnie niedopuszczalne. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania. W szczególności powinien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Musi także w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Z powyższych względów zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego okazał się nieuzasadniony. Przywołany zaś przez organ w skardze kasacyjnej wyrok NSA z 29 lipca 2025 r. (sygn. akt III OSK 421/25) odnosi do innej sytuacji faktycznej i nie mógł być brany pod uwagę przy rozpoznawanej sprawie. Nie mógł odnieść również zamierzonego skutku zarzut naruszenia prawa materialnego, bowiem podstawą zaskarżonego wyroku był wyłącznie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., co oznacza, że Sąd nie dokonywał wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Tym samym zarzut naruszenia prawa materialnego należy ocenić jako przedwczesny. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a., zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik postępowania.