III OSK 3896/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie: sędzia NSA Mirosław Wincenciak (spr.) sędzia del. WSA Hanna Knysiak - Sudyka Protokolant asystent sędziego Adam Płusa po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 sierpnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 348/19 w sprawie ze skargi M.B. na decyzję Rektora [...] Uniwersytetu [...] z dnia 30 listopada 2018 r., nr AOKR/1/1888/2018 w przedmiocie odmowy wydania dyplomu ukończenia studiów 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od M.B. na rzecz Rektora [...] Uniwersytetu [...] kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 sierpnia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 348/19 oddalił skargę M.B. na decyzję Rektora [...] Uniwersytetu [...] z dnia 30 listopada 2018 r. nr AOKR/1/1888/2018 w przedmiocie odmowy wydania dyplomu ukończenia studiów. U podstaw rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji legły następujące ustalenia oraz ocena prawna. M.B. złożył w dniu 29 sierpnia 2018 r. w Dziekanacie I Wydziału [...] Uniwersytetu [...] wniosek (pismo z dnia 10 sierpnia 2018 r.) o wydanie dyplomu ukończenia studiów na kierunku [...] w I Wydziale [...] Uniwersytetu [...]. Stwierdził, że zaliczył i zdał wszystkie obowiązujące go egzaminy, zgodnie z harmonogramem studiów i zgodą prodziekana prof. A.B., udzieloną w dniu 25 czerwca 2009 r. Rektor [...] Uniwersytetu [...] decyzją z dnia 30 listopada 2018 r. nr AOKR/1/1888/2018, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 i art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 2183 ze zm., dalej w skrócie "k.p.a.") w zw. z art. 23 ust. 4 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2018 r., poz. 1668, dalej w skrócie "ustawa"), w zw. § 31 Regulaminu studiów [...] Uniwersytetu [...] (załącznik do uchwały nr 31/2017 Senatu [...] z dnia 10 kwietnia 2017 r.) w zw. z § 3 uchwały nr 48/2018 Senatu [...] Uniwersytetu [...] z dnia 23 kwietnia 2018 r., po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z 25 września 2018 r. nr AOKR3/922/2018 odmawiającą M.B. wydania dyplomu ukończenia studiów na kierunku [...] w I Wydziale [...] Uniwersytetu [...]. Organ wskazał, że w związku z tym, iż realizacja programu studiów przez wyżej wymienionego objęła okres 20 lat (od 1989/90 do 2008/09) i w ostatnim okresie nastąpiły zmiany w programie nauczania (doszły dwa dodatkowe przedmioty: medycyna rodzinna – egzamin oraz medycyna ratunkowa – zaliczenie), ówczesny Dziekan podjął decyzję o konieczności uzupełnienia w/w różnic programowych przez studenta przed wydaniem dyplomu. Uznał, że dyplom miał zostać wydany w roku 2009, a to oznacza poświadczenie ukończenia studiów w roku 2009 i realizację programu nauczania obowiązującego absolwentów w tym roku. Powyższa decyzja Rektora [...] Uniwersytetu [...] stała się przedmiotem skargi M.B. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wskazał, że gdyby medycyna rodzinna i medycyna ratunkowa zawarte były w programie nauczania, jak wskazano w treści zaskarżonej decyzji, to zapewne informację o konieczności ich zdawania otrzymałby i powinien otrzymać znacznie wcześniej, a mianowicie w momencie określania warunków reaktywacji, bądź też ewentualnie w trakcie roku akademickiego, a nie po złożeniu wniosku o wydanie dyplomu. W opinii skarżącego, zarówno warunki reaktywacji oraz wpisy w indeksie, jak i wydanie karty obiegowej oraz wniosku o wydanie dyplomu, a także pismo opiekuna V roku, wyraźnie potwierdzają, że nie był on zobowiązany do zaliczenia tych przedmiotów, aby ukończyć studia. Rektor [...] Uniwersytetu [...] w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W uzasadnieniu powołanego na wstępie wyroku wskazał, że zgodnie z art. 77 ust. 1 ustawy absolwent studiów otrzymuje dyplom ukończenia studiów, potwierdzający wykształcenie wyższe oraz tytuł zawodowy. Według art. 76 ust. 7 ustawy, datą ukończenia studiów na kierunku [...] jest data złożenia ostatniego wymaganego planem studiów egzaminu. Zgodnie z § 31 Regulaminu studiów [...] Uniwersytetu [...], warunkiem uzyskania dyplomu ukończenia studiów oraz odpowiedniego tytułu zawodowego jest zaliczenie wszystkich zajęć dydaktycznych oraz praktyk, a także złożenie egzaminów przewidzianych w planie studiów. Skarżący rozpoczął studia jeszcze w Akademii [...] (obecnie [...]) w roku akademickim 1989/90 na kierunku [...]. Z przerwami na urlop zdrowotny i powtarzaniem roku, ukończył V rok w roku akademickim 1997/98 i został wpisany – po 9 latach – na rok VI w roku akademickim 1998/99, warunkowo z obowiązkiem uzupełnienia z V roku egzaminu z chorób zakaźnych i chorób wewnętrznych. Kolejni Dziekani najpierw przedłużali studia skarżącemu, potem skreślali go kilkakrotnie z listy studentów z powodu braku zaliczeń i na wniosek studenta uchylali decyzję o skreśleniu z listy studentów, dając mu kolejne szanse ukończenia studiów. Egzamin z chorób zakaźnych skarżący złożył w czerwcu 2000 r. Do egzaminu z chorób wewnętrznych konieczne było uzyskanie zaliczeń z kardiologii, pneumonologii i nefrologii, czego student nie wykonał aż do dnia skreślenia go z listy studentów w lutym 2006 r. W październiku 2006 r. Dziekan wyraził zgodę na reaktywację studiów pod warunkiem powtórzenia egzaminów z diagnostyki laboratoryjnej i psychiatrii, co student wykonał z pewnym opóźnieniem i został reaktywowany na studia w październiku 2007 r. Wówczas zaliczył kardiologię, zaś pneumonologię i nefrologię dopiero w styczniu 2009 r. Ostatecznie egzamin z chorób wewnętrznych złożył w sierpniu 2009 r. Z uwagi na fakt, że realizacja programu studiów przez skarżącego objęła okres 20 lat (od 1989/90 do 2008/09) i w tym ostatnim okresie nastąpiły zmiany w programie nauczania (doszły dwa dodatkowe przedmioty: medycyna rodzinna – egzamin oraz medycyna ratunkowa – zaliczenie), ówczesny Dziekan podjął decyzję o konieczności uzupełnienia w/w różnic programowych przez studenta przed wydaniem dyplomu. Dyplom miał bowiem zostać wydany w roku 2009, co oznaczało poświadczenie ukończenia studiów w roku 2009 i realizację programu nauczania obowiązującego absolwentów roku 2009. Z tych względów nie jest zasadny zarzut skarżącego, jakoby Dziekan nie miał podstawy do zobowiązania studenta do złożenia wymaganych programem studiów egzaminów i zaliczeń (medycyna rodzinna – egzamin i medycyna ratunkowa – zaliczenie) w związku z przedłużającym się okresem odbywania studiów przez tegoż studenta. Wspomniane wyżej zmiany w programie nauczania wynikały z wejścia w życie w dniu 21 września 2004 r. (Dz. U. z 2004 r. Nr 194, poz. 1985) zmiany do rozporządzenia MENiS z dnia 18 kwietnia 2002 r. w sprawie określenia standardów nauczania dla poszczególnych kierunków studiów i poziomów kształcenia, która dodała standardy dla kierunku [...]. Rocznik, który rozpoczął studia w roku akademickim 2004/2005 odbywał te studia zgodnie z nowymi standardami, w których obowiązywał przedmiot medycyna rodzinna oraz medycyna ratunkowa, a zatem Dziekan w roku akademickim 2009/2010, obejmującym jeszcze tok studiów dla studentów rozpoczynających kształcenie w roku akademickim 2004/2005, zasadnie zobligował skarżącego (studenta VI roku) do odbycia przez niego dodatkowych dwóch przedmiotów. W roku akademickim 2009/10 skarżący nie złożył jednak egzaminu z medycyny rodzinnej. W konsekwencji Rektor prawidłowo stwierdził, że M.B. nie złożył wszystkich wymaganych egzaminów, bowiem nie zdał egzaminu z przedmiotu medycyna rodzinna, a zgodnie z art. 76 ust. 7 ustawy oraz § 31 Regulaminu studiów, dyplom może zostać wydany, jeśli student zakończy naukę złożeniem wszystkich egzaminów wymaganych planem studiów. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł M.B. Zaskarżając wyrok w całości, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej w skrócie "p.p.s.a.") zarzucił: 1) naruszenie przepisów postępowania w taki sposób, iż miało to istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: a) art. 109 w zw. z art. 185 § 2 pkt 5 p.p.s.a., polegające na pozbawieniu skarżącego możliwości obrony jego praw, z uwagi na nieodroczenie rozprawy pomimo wystąpienia ku temu przeszkody, której nie można było przezwyciężyć, co urzeczywistniło się w nieuwzględnieniu wniosku skarżącego z dnia 17 sierpnia 2020 r. o odroczenie terminu rozprawy wyznaczonej na dzień 25 sierpnia 2020 r. i jej przeprowadzenie, pomimo iż nieobecność skarżącego wywołana była znaną Sądowi przeszkodą, której nie można było przezwyciężyć, to jest chorobą E.B., nad którą skarżący sprawuje osobistą opiekę, co w efekcie skutkowało nieważnością postępowania; b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., poprzez jego niezastosowanie i oddalenie skargi, pomimo iż zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja w przedmiocie odmowy wydania dyplomu ukończenia studiów zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa, tj. art. 76 ust. 7 ustawy w zw. z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 kwietnia 2002 r. w sprawie określenia standardów nauczania dla poszczególnych kierunków studiów i poziomów kształcenia (Dz. U. z 2002 r. Nr 116, poz. 1004 ze zm., dalej w skrócie "rozporządzenie"); 2) naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, a przez to niewłaściwe jego zastosowanie, tj.: a) art. 76 ust. 7 ustawy w zw. z rozporządzeniem, poprzez uznanie, iż w sprawie mają zastosowanie przepisy rozporządzenia w brzmieniu zmienionym w dniu 21 września 2004 r. w związku z wejściem w życie zmian do rozporządzenia zgodnie z rozporządzeniem z dnia 18 sierpnia 2004 r. (Dz. U. z 2004 r. Nr 194, poz. 1985) i przyjęciu, że do skarżącego miały zastosowanie nowe standardy, w których obowiązywały przedmioty medycyna rodzinna oraz medycyna ratunkowa, pomimo iż skarżący zakończył studia w roku akademickim 2008/2009, wraz z rocznikiem rozpoczynającym studia w roku akademickim 2003/2004, a nowe standardy obowiązywały rocznik, który rozpoczął studia w roku akademickim 2004/2005 i zakończonym w roku akademickim 2009/2010; b) art. 77 ust. 1 i ust. 2 ustawy, poprzez uznanie, iż skarżącemu nie powinien zostać wydany dyplom ukończenia studiów o kierunku [...], pomimo iż złożył on wszystkie egzaminy wymagane planem studiów w roku akademickim 2008/2009. Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji jej poprzedzającej, a także zobowiązanie Rektora [...] Uniwersytetu [...] do wydania skarżącemu dyplomu ukończenia studiów na kierunku [...] w I Wydziale [...] [...] Uniwersytetu [...] w określonym terminie, stosownie do treści art. 145a § 1 w zw. z art. 193 p.p.s.a. Ponadto wniósł o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawił argumentację mającą wykazać zasadność podniesionych w niej zarzutów. Rektor [...] Uniwersytetu [...] w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. M.B. w piśmie procesowym z dnia 23 lutego 2024 r. odniósł się do argumentacji przedstawionej w odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Chybiony okazał się zarzut pierwszy, podnoszący nieważność postępowania sądowoadministracyjnego. Wyjaśnić należy, że pozbawienie strony możności obrony swych praw ma miejsce w przypadku, gdy na skutek uchybień procesowych sądu lub strony przeciwnej, strona (wbrew swojej woli) nie mogła i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień przed wydaniem orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji. Termin "pozbawienie możności obrony swych praw" należy rozumieć ściśle, a o uchybieniu tym można mówić, gdy godzi ono w istotę procesu i stawia pod znakiem zapytania spełnienie jego celu. Chodzi o kardynalne błędy dotyczące udziału strony w postępowaniu sądowym, a nie jakiekolwiek usterki czy utrudnienia w tym zakresie. Generalnie rzecz ujmując, pozbawienie strony możności obrony swych praw w procesie stwarza sytuację, w której sąd nie powinien w ogóle przystępować do ostatecznego merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Przy czym pozbawienie strony możności obrony swych praw należy oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy (por. wyroki NSA z dnia: 16 marca 2021 r., sygn. akt II FSK 111/21; 10 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 3138/18; listopada 2020 r., sygn. akt I GSK 733/17; 10 października 2019 r., sygn. akt I OSK 420/18). W niniejszej sprawie skarżący pismem z dnia 17 sierpnia 2020 r. wniósł o odroczenie rozprawy wyznaczonej na dzień 25 sierpnia 2020 r., wskazując, że jest to uzasadnione aktualną sytuacją epidemiczną w kraju oraz faktem, że sprawuje osobistą opiekę nad schorowaną matką. Załączył zwolnienie [...] wystawione przez lekarza – specjalistę [...], który stwierdził, że chora – E.B. – wymaga osobistej opieki 24/24 godz. i nie może pozostać sama w domu aktualnie do odwołania. Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił wniosku skarżącego o odroczenie rozprawy, gdyż z przedłożonego zaświadczenia [...] nie wynika, że to skarżący ma sprawować opiekę nad E.B. W świetle przedstawionych okoliczności nie można uznać, że doszło do pozbawienia strony możności obrony swych praw na skutek uchybień procesowych Sądu. Skarżący został prawidłowo poinformowany o terminie rozprawy, a przedstawione okoliczności nie uzasadniały jej odroczenia. Z przedłożonego zaświadczenia nie wynika, iż skarżący sprawuje wyłączną opiekę nad E.B. Ponadto podkreślenia wymaga, iż sprawa była już po raz kolejny odraczana. Jeśli skarżący chciał osobiście uczestniczyć w rozprawie, to mając wiedzę o wyznaczonym terminie rozprawy powinien był zorganizować opiekę nad niepełnosprawną matką. Chybione okazały się również pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej. Przepis art. 77 ust. 1 ustawy stanowi, że absolwent studiów otrzymuje dyplom ukończenia studiów, potwierdzający wykształcenie wyższe oraz tytuł zawodowy. Według art. 76 ust. 7 ustawy, datą ukończenia studiów na kierunku [...] jest data złożenia ostatniego wymaganego planem studiów egzaminu. Z kolei zgodnie z § 31 Regulaminu studiów [...] Uniwersytetu [...] (załącznik do uchwały nr 31/2017 Senatu [...] z dnia 10 kwietnia 2017 r.), warunkiem uzyskania dyplomu ukończenia studiów oraz odpowiedniego tytułu zawodowego jest zaliczenie wszystkich zajęć dydaktycznych oraz praktyk, a także złożenie egzaminów przewidzianych w planie studiów. M.B. rozpoczął studia jeszcze w Akademii [...] (obecnie [...]) w roku akademickim 1989/90 na kierunku [...]. Z uwagi na fakt, że realizacja programu studiów przez skarżącego kasacyjnie objęła okres 20 lat (od 1989/90 do 2008/09) i w tym ostatnim okresie nastąpiły zmiany w programie nauczania (doszły dwa dodatkowe przedmioty: medycyna rodzinna – egzamin oraz medycyna ratunkowa – zaliczenie), to zasadnie podjęto decyzję o konieczności uzupełnienia różnic programowych przez studenta przed wydaniem dyplomu. Zmiany w programie nauczania wynikały z wejścia w życie w dniu 21 września 2004 r. (Dz. U. z 2004 r. Nr 194, poz. 1985) zmiany do rozporządzenia, która dodała standardy dla kierunku [...]. Skoro skarżący kasacyjnie był ciągle studentem, to zasadnie Dziekan zobligował go (studenta VI roku) do odbycia dodatkowych dwóch przedmiotów. Wobec nieuzupełnienia owych przedmiotów Rektor prawidłowo stwierdził, że M.B. nie złożył wszystkich wymaganych egzaminów, bowiem nie zdał egzaminu z przedmiotu medycyna rodzinna, a zgodnie z art. 76 ust. 7 ustawy oraz § 31 Regulaminu studiów, dyplom może zostać wydany, jeśli student zakończy naukę złożeniem wszystkich egzaminów wymaganych planem studiów. Skarżący kasacyjnie powinien był zatem uzyskać, podobnie jak pozostali studenci objęci programem zawierającym w/w przedmiot, zaliczenie z tego zakresu medycyny, aby jego tok studiów, w ramach którego zaliczył wszystkie przewidziane dla niego programem kształcenia przedmioty, można było uznać za zakończony. Przy stwierdzeniu zatem ukończenia toku kształcenia z datą złożenia ostatniego wymaganego planem studiów egzaminu (art. 76 ust. 7 ustawy), dopiero wówczas skarżący kasacyjnie mógłby skutecznie ubiegać się o wydanie mu dyplomu ukończenia studiów. Podkreślić należy, że według dołączonego do akt administracyjnych: "Planu studiów na rok akademicki 2008/2009 I Wydział [...], kierunek [...] – studia stacjonarne" w wykazie przedmiotów znajdują się medycyna ratunkowa i medycyna rodzinna. Niezależnie od tego zwrócić należy uwagę, że kwestionowane w sprawie decyzje zostały wydane w 2018 r. Według regulacji obowiązujących w dacie wydania owych decyzji również powołane przedmioty znajdowały się w planie studiów na kierunku [...]. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł, jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto w pkt 2 sentencji wyroku na podstawie art. 204 pkt 1 i art. 209 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.), z uwzględnieniem stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonego w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 19 listopada 2012 r. sygn. akt II FPS 4/12.