III FZ 427/23

Dnia 27 września 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 27 września 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 26 czerwca 2023 r., sygn. akt I SA/Gl 1561/22 w przedmiocie wyłączenia sędziego w sprawie ze skargi K. J. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 28 października 2022 r., nr 2401-IEW2.711.6.2022.8 UNP: 2401-22-241395 w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych postanawia uchylić postanowienie zawarte w punkcie 2 zaskarżonego postanowienia WSA w Gliwicach i w tym zakresie przekazać sprawę do ponownego rozpoznania przez WSA w Gliwicach.

1. Postanowieniem z 26.06.2023 r. o sygn. akt I SA/Gl 1561/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach - po rozpoznaniu skargi K. J. (dalej: skarżąca) na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z 28.0.2022 r., nr 2401-IEW2.711.6.2022.8 UNP:2401-22-241395, w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych - w punkcie 1 podjął zawieszone postępowanie, w punkcie 2 oddalił wniosek o wyłączenie od orzekania w niniejszej sprawie sędzi WSA Anny Rotter. 2. Przebieg postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gliwicach. 2.1. Pismem z 11.02.2023 r. skarżąca sformułowała wniosek ewentualny o wyłączenie w trybie przepisów o wyłączeniu sędziego, tj. art. 19 ustawy z 30.08.2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259 ze zm., dalej: p.p.s.a.) od orzekania w sprawie: asesora WSA Tomasza Dziuka, sędzi WSA Doroty Fleszer, sędziego WSA Adama Gołucha, asesora WSA Agnieszki Kręcisz-Sarny, asesora WSA Moniki Krywow, asesora WSA Anety Majowskiej, sędziego WSA Borysa Maraska, sędziego WSA Krzysztofa Nowaka, asesora WSA Piotra Pysznego, sędzi WSA Anny Rotter, sędzi WSA Katarzyny Stuły-Marceli, asesora WSA Aleksandry Żmudzińskiej, a mianowicie w przypadku przydzielenia im sprawy do rozpoznania. W przypadku nieuwzględnienia wniosku o wyłączenie, skarżąca wniosła o przeprowadzenie testu niezawisłości i bezstronności w stosunku do wskazanych osób. Uzasadniając zgłoszone żądanie skarżąca podniosła, że osoby których wyłączenia się domaga, nie są sędziami, a ich powołanie na ten urząd było bezskuteczne. Osoby te zostały powołane na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, którą ukształtowano w trybie ustawy 8.12.2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 3), co w jej ocenie z definicji uniemożliwia uznanie, że skład wyznaczony do rozpoznania sprawy, w którym osoby te będą zasiadać, jest prawidłowy i zgodny z prawem. Zważywszy na to, że do składu orzekającego mającego rozpoznać niniejszą sprawę zostali wyznaczeni m.in. sędzia WSA Anna Rotter oraz asesor WSA Piotr Pyszny, Przewodniczący Wydziału zarządził, aby wniosek ograniczyć do tych osób. Sędzia WSA Anna Rotter złożyła oświadczenie o braku podstaw do jej wyłączenia od orzekania w sprawie. Z kolei asesor WSA Piotr Pyszny w piśmie z 15.02.2023 r. złożył oświadczenie, w którym podał, że zachodzą przesłanki do jego wyłączenia od rozpoznania sprawy. 2.2. Postanowieniem z 7.12.2022 r., sygn. I FSK 922/19, Naczelny Sąd Administracyjny przedstawił do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyłaniające się na tle rozpoznawanej sprawy, zagadnienia prawne budzące poważne wątpliwości: "Czy zakres przedmiotowy normy art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329) obejmuje również badanie spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 z późn. zm.)?". Zagadnienie prawne zostało zarejestrowane pod sygn. akt I FPS 3/22. Postanowieniem z 20.03.2023 r., I SA/Gl 1561/22, WSA w Gliwicach wyłączył od orzekania w sprawie asesora sądowego Piotra Pysznego oraz zawiesił postępowanie do czasu rozpoznania opisanego powyżej zagadnienia prawnego, przedstawionego do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów NSA. 2.3. Zaskarżonym postanowieniem WSA w Gliwicach postanowił oddalić wniosek o wyłączenie od orzekania w sprawie sędzi WSA Anny Rotter. Sąd zauważył, że skarżąca sformułowała wniosek o wyłączenie sędziego w oparciu podstawę prawną z art. 19 p.p.s.a. Jednakże jego uzasadnienie odnosi się do kwestii dotyczących spełniania przez sędziego wymogów niezawisłości i bezstronności. Koncentruje się również wokół okoliczności towarzyszących powołaniu sędziego na stanowisko, w tym w szczególności kwestii związanych z postępowaniem przed Krajową Radą Sądownictwa. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że okoliczności powołane we wniosku skarżącej nie wskazywały na przesłanki wyłączenia sędziego, uregulowane w art. 19 p.p.s.a. Uznał natomiast, że skarżąca domaga się przeprowadzenia postępowania w przedmiocie zbadania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu. Postępowanie, którego przedmiotem byłoby zbadanie wskazanych wyżej okoliczności, uregulowane jednakże zostało w art. 5a ustawy z 30.08.2002 r. - Prawo o ustroju przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) i jest postępowaniem odrębnym od postępowania w przedmiocie wyłączenia sędziego uregulowanego w art. 19 p.p.s.a. W ramach postępowania z wniosku o wyłączenie sędziego, złożonego w trybie art. 19 p.p.s.a. sąd nie jest uprawniony do badania wymogów niezawisłości i bezstronności sędziego z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu. Złożony w sprawie wniosek skarżącej zmierzał do przeprowadzenia postępowania w tym kierunku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyjaśnił, że w powyższym zakresie jest związany uchwałą składu siedmiu sędziów NSA z 3.04.2023 r., I FPS 3/22. Według tej uchwały, w ramach postępowania o wyłączenie sędziego prowadzonego w trybie art. 19 p.p.s.a. sąd nie jest uprawniony do badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji uznał, że tylko z tej przyczyny wniosek skarżącej o wyłączenie od orzekania sędzi WSA Anny Rotter nie mógł odnieść skutku i podlegał oddaleniu. 3. Stanowisko stron w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. 3.1. Skarżąca wniosła zażalenie na powyższe postanowienie, zaskarżając je w całości. W uzasadnieniu wskazała, że pełnomocnik skarżącej prowadzi przed Sądem Okręgowym w Gliwicach postępowanie przeciwko sędzi WSA Annie Rotter o zapłatę i zadośćuczynienie. W postępowaniu tym sędzia WSA Anna Rotter jest przeciwnikiem procesowym pełnomocnika skarżącej, co w ocenie skarżącej samo w sobie jest przesłanką do wyłączenia sędzi WSA Anny Rotter od orzekania w sprawie z w uwagi na wątpliwości co do jej bezstronności. 3.2. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Katowicach (reprezentowany przez pełnomocnika - radcę prawnego) wniósł odpowiedź na zażalenie, w której domagał się oddalenia zażalenia i zasądzenia kosztów postępowania zażaleniowego. 4. Naczelny Sad Administracyjny zważył, co następuje: 4.1. Zażalenie skarżącej odnoszące się do rozstrzygnięcia WSA w Gliwicach zawartego w punkcie 2 zaskarżonego postanowienia (tj. oddalającego wniosek o wyłączenie od orzekania w sprawie sędzi WSA Anny Rotter) jest zasadne. 4.2. Instytucja wyłączenia sędziego ma na celu zagwarantowanie bezstronności przy orzekaniu w danej sprawie, tzn. ma zapewnić, aby na treść rozstrzygnięcia nie miały wpływu osobiste zapatrywania i uprzedzenia osoby biorącej udział w jego podjęciu. Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przewiduje dwie grupy przyczyn wyłączenia sędziego, tj. z mocy prawa oraz na wniosek (strony czy też żądanie sędziego). Artykuł 18 § 1 p.p.s.a. stanowi, że sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach: 1) w których jest stroną lub pozostaje z jedną z nich w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziałuje na jego prawa lub obowiązki; 2) swojego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego stopnia; 3) osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli; 4) w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem jednej ze stron; 5) w których świadczył usługi prawne na rzecz jednej ze stron lub jakiekolwiek inne usługi związane ze sprawą; 6) w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator; 6a) dotyczących skargi na decyzję lub postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty wydanych w postępowaniu administracyjnym nadzwyczajnym, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu sądowoadministracyjnym dotyczącym kontroli legalności decyzji albo postanowienia wydanych w postępowaniu administracyjnym zwyczajnym, brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie; 7) w których brał udział w rozstrzyganiu sprawy w organach administracji publicznej. Zgodnie natomiast z art. 19 p.p.s.a., niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18 p.p.s.a., sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. W każdym ze wskazanych przypadków podstawowym celem przyjętych regulacji jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności sędziego i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym. Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego sprowadza się więc "do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimikolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawaniu określonej sprawy" (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 20.07.2004 r., sygn. SK 19/02). W rozpoznawanej sprawie sędzia, której wniosek dotyczy, złożyła 14.02.2023 r. (k. 52 akt sądowych) oświadczenie, że brak jest podstaw do wyłączenia jej z mocy ustawy, stosownie do art. 18 p.p.s.a. oraz że nie dostrzega w stosunku do jej osoby przesłanek wyłączenia, o których mowa w art. 19 p.p.s.a. Prawdziwość tego oświadczenia na etapie postępowania przed WSA w Gliwicach nie została w niniejszej sprawie podważona, zatem Sąd pierwszej instancji uznał, że wniosek skarżącej o wyłączenie sędziego nie zasługiwał na uwzględnienie. Jednakże we wniesionym zażaleniu skarżąca podniosła, że pełnomocnik skarżącej prowadzi przed Sądem Okręgowym w Gliwicach (sygn. [...]) postępowanie przeciwko sędzi WSA Annie Rotter o zapłatę i zadośćuczynienie. Skarżąca wyjaśniła, że w postępowaniu tym sędzia WSA Anna Rotter jest przeciwnikiem procesowym pełnomocnika skarżącej, co w ocenie skarżącej samo w sobie jest przesłanką do wyłączenia sędzi WSA Anny Rotter od orzekania w sprawie z w uwagi na wątpliwości co do jej bezstronności. Jednocześnie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że w aktach sprawy znajduje się oświadczenie asesora WSA Piotra Pysznego z 15.02.2023 r., w którym asesor ten wskazał, że zachodzą przesłanki wyłączenia jego osoby od rozpoznania niniejszej sprawy, o jakich mowa w art. 19 p.p.s.a. W oświadczeniu wyjaśniono, że skarżąca udzieliła pełnomocnictwa swojemu mężowi M. J.. Pełnomocnik skarżącej podczas rozprawy 13.01.2023 r. w sprawie dotyczącej jego osoby podał, że złożył przeciwko wskazanemu asesorowi WSA pozew do Sądu Rejonowego w Gliwicach o zapłatę kwoty 2.000 zł w związku z faktem, że w sprawie lll SAB/GI 21121 wydał orzeczenie jako osoba do tego nieuprawniona. Pozew został zarejestrowany pod sygn. [...]. Asesor WSA dodał, że do dnia złożenia oświadczenia nie doręczono mu odpisu pozwu. Jednak w jego ocenie zachodzi przypadek naruszenia tzw. bezstronności obiektywnej, której celem jest nie tylko to, by sędzia orzekający w sprawie zachowywał się zawsze rzeczywiście zgodnie ze standardami niezawisłości i bezstronności, lecz także by w ocenie zewnętrznej zachowanie sędziego odpowiadało takim standardom. Spór cywilny z pełnomocnikiem skarżącej w jego ocenie wywoła wątpliwość co do jego bezstronności. Równocześnie wskazał, że w tej sprawie nie zachodzi przypadek wyłączenia sędziego z mocy ustawy na podstawie art. 18 § 1 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z 20.03.2023 r. wyłączył na podstawie art. 22 § 1 i § 2 p.p.s.a. asesora WSA Piotra Pysznego od orzekania w sprawie. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że przyczyną wyłączenia wymienionego asesora sądowego było złożenie oświadczenia z 15.02.2023 r., którego treść świadczy, że zachodzą przesłanki do jego wyłączenia od rozpoznania sprawy. Okoliczność ta w ocenie WSA w Gliwicach mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w sprawie. Z uwagi na okoliczności podniesione w zażaleniu Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skoro przyczyną wyłączenia asesora WSA od orzekania w sprawie było złożenie przez niego oświadczenia, którego treść wskazuje, że pomimo niedoręczenia mu odpisu pozwu, jaki złożył przeciwko niemu pełnomocnik skarżącej, asesor ten uznał, że zachodzi wobec niego przypadek naruszenia tzw. bezstronności obiektywnej, to z uwagi na wskazanie w zażaleniu, że pełnomocnik skarżącej prowadzi przed Sądem Okręgowym w Gliwicach postępowanie przeciwko sędzi WSA Annie Rotter o zapłatę i zadośćuczynienie koniecznym stało się uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w Gliwicach celem zajęcia stanowiska odnośnie do twierdzeń zawartych w zażaleniu. 4.3. Uwzględniając powyższe okoliczności, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 185 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. o uchyleniu postanowienia zawartego w punkcie 2 zaskarżonego postanowienia (dotyczącego oddalenia wniosku o wyłączenie od orzekania w niniejszej sprawie sędzi WSA Anny Rotter) i przekazaniu sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania przez WSA w Gliwicach. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach postępowania zażaleniowego, ponieważ nie przewiduje tego art. 209 w związku z art. 203 i art. 204 p.p.s.a. Zwrot kosztów postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym przysługuje tylko w przypadkach wskazanych w art. 203 i art. 204 p.p.s.a., te zaś przepisy nie dotyczą zażaleń. Sędzia NSA Stanisław Bogucki