III FSK 4697/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wojciech Stachurski (sprawozdawca), Sędzia NSA Jolanta Sokołowska, Sędzia WSA (del.) Bogusław Woźniak, po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej M. K. F. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 maja 2021 r. sygn. akt III SA/Wa 2252/20 w sprawie ze skargi M. K. F. P. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 17 września 2020 r. nr BON.III.5220.324.34.2019.IN w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości spółki z tytułu wpłat na PFRON za okres od czerwca do października 2012 r. 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od M. K. F. P. na rzecz Ministra Rodziny i Polityki Społecznej kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

1. Wyrok sądu pierwszej instancji. Wyrokiem z 6 maja 2021 r., III SA/Wa 2252/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. K. F. P. (dalej jako: "Skarżący") na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 17 września 2020 r., nr BON.III.5220.324.34.2019.IN, w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu za zaległości N. sp. z o.o. (dalej jako: "Spółka") z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za poszczególne okresy rozliczeniowe 2012 r. W uzasadnieniu wyroku sąd wyjaśnił na wstępie, że jest związany oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania, wyrażonymi w wydanym w tej sprawie wyroku WSA w Warszawie z 22 maja 2019 r., III SA/Wa 2709/18. W wyroku tym stwierdzono, że ziściły się obie przesłanki pozytywne do orzeczenia o odpowiedzialności Skarżącego, o których mowa w art. 116 § 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2020 r. poz. 1325 z późn. zm., dalej jako: "o.p."). W kwestii przesłanek negatywnych, w przywołanym wyroku stwierdzono, że termin do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki upływał w przypadku Skarżącego 3 sierpnia 2012 r. Tym samym, wniosek złożony 29 września 2012 r. także w odniesieniu do osoby Skarżącego był wnioskiem spóźnionym. Organy nie rozważyły jednak zaistnienia ostatniej z przesłanek egzoneracyjnych, a mianowicie tego, czy niezłożenie wniosku we właściwym czasie było w przypadku Skarżącego niezawinione. Powyższe stało się przyczyną uchylenia decyzji o odpowiedzialności Skarżącego za zaległości Spółki. Zdaniem Sądu, przy ponownym rozpoznaniu tej sprawy organ odwoławczy prawidłowo wykonał zalecenia zawarte w wyroku z 22 maja 2019 r. Organ prawidłowo ocenił, że Skarżący nie wykazał braku winy w niezgłoszeniu wniosku (we właściwym czasie) o ogłoszenie upadłości Spółki. Sąd zwrócił uwagę, że Skarżący - pomimo wezwania organu odwoławczego - nie przedstawił nowych dowodów na tę okoliczność. Nie przedstawił dowodów na to, że w okresie sprawowania przez niego funkcji prezesa zarządu Spółki rokowania co do przyszłej sytuacji finansowej Spółki uległy nagłemu i niespodziewanemu pogorszeniu, a zarząd niezwłocznie zgłosił wniosek o ogłoszenie upadłości. Wprawdzie Skarżący składał w toku postępowania odwoławczego wnioski dowodowe na okoliczność potwierdzenia aktywnych działań Skarżącego mających na celu poprawę sytuacji finansowej Spółki, jednakże nie wyjaśnił, z jakich powodów zarząd Spółki podjął ostatecznie decyzję o postawieniu Spółki w stan upadłości. Skarżący nie przedstawił dowodów na poparcie tezy, że miał on podstawy do przypuszczenia, że wierzyciele publicznoprawni zachęcali Skarżącego do podejmowania dalszych wysiłków na rzecz ratowania Spółki. Ewentualna zwłoka wierzycieli publicznoprawnych w podejmowaniu czynności prowadzących do zastosowania środków egzekucyjnych wobec Spółki nie może być, w ocenie Sądu, rozumiana jako zachęta do nieskładania wniosku o ogłoszenie upadłości. Niewystąpienie przez Spółkę do ZUS oraz do US o ulgę w spłacie zaległości wskazuje na to, że organy te nie miały nawet możliwości wyrażenia takiej zachęty w sformalizowany sposób – poprzez udzielenie ulgi. Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl). 2. Skarga kasacyjna. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika. Zaskarżonemu w całości wyrokowi postawione zostały zarzuty: I. naruszenia przepisów prawa materialnego, a mianowicie: 1) art. 116 § 1 o.p. w zw. z art. 49 pkt 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573 z późn. zm., dalej jako: "u.r.o.n."), poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i ustalenie odpowiedzialności solidarnej Skarżącego za zaległości Spółki, w sytuacji gdy istniały przesłanki egzoneracyjne wyłączającego jego odpowiedzialność; 2) art. 116 § 1 w zw. z art. 116 § 1 pkt 1 lit. b o.p., poprzez orzeczenie o solidarnej odpowiedzialności Skarżącego, pomimo że niezłożenie przez niego wniosku o ogłoszenie upadłości "we właściwym czasie" nastąpiło bez jego winy. II. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie: 3) art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm., dalej jako: "p.p.s.a.") w zw. z art. 121 § 1, art. 122, art. 124, art. 180 § 1, art. 187 § 1, art. 191 o.p., poprzez niedostrzeżenie przez WSA uchybień proceduralnych na etapie prowadzenia postępowania administracyjnego w postaci: a) niezbadania w sposób prawidłowy przez Ministra w ramach prowadzonego postępowania (zgodnie ze wskazaniem WSA przedstawionym w prawomocnym wyroku) stanu faktycznego sprawy, tj.: - niepodjęcie wszelkich niezbędnych działań mających na celu wyjaśnienie sprawy i zebranie kompleksowego materiału dowodowego, w celu zbadania przesłanki wynikającej z art. 116 § 1 pkt 1 lit. b o.p., tj. braku zawinienia Skarżącego w niezłożeniu wniosku o ogłoszenia upadłości spółki "we właściwym czasie"; - zaniechanie wystąpienia przez Ministra do organów właściwych, będących w posiadaniu dokumentów i informacji nt. sytuacji finansowej Spółki w badanym okresie; - nieprzesłuchanie świadków w celu potwierdzenia istnienia okoliczności wyłączających winę Skarżącego w niezłożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości oraz sytuacji finansowej spółki w badanym okresie; - nieprzeprowadzenie dowodów mających na celu wykazanie zawarcia przez Spółkę porozumienia z właściwym Naczelnikiem US w zakresie regulowania jej zobowiązań - co jest o tyle szczególnie istotne, że aktualnie Skarżący nie pełni żadnej funkcji w spółce i nie ma dostępu do jej dokumentów ani informacji; b) uniemożliwienia Skarżącemu czynnego udziału w postępowaniu, tj. nieuwzględnienie składanych przez Skarżącego wniosków dowodowych, które w ocenie Skarżącego uzasadniają spełnienie przesłanki wynikającej z art. 116 § 1 pkt 1 lit. b o.p., tj. braku zawinionego działania Skarżącego; 4) art 151 p.p.s.a. w zw. z art. 116 § 1 pkt 1 lit b o.p. w zw. z art. 122, art. 180 § 1, art. 187 § 1 o.p., poprzez nieprawidłowe ustalenie "czasu właściwego" do złożenia przez Skarżącego wniosku o ogłoszenie upadłości na dzień 3 lutego 2012 r., kiedy Skarżący nie pełnił jeszcze funkcji członka zarządu Spółki, a w konsekwencji nie mógł złożyć takiego wniosku. W oparciu o powyższe, autor skargi kasacyjnej wniósł o: o przeprowadzenie dowodów uzupełniających z dokumentów załączonych do niniejszej skargi (Załącznik nr 1), co jest niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości w niniejszej sprawie oraz nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania; uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA; rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie; zasądzenie od strony przeciwnej kosztów postępowania według norm prawem przepisanych, w tym kosztów wynagrodzenia adwokata. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik organu wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od Skarżącego kosztów postępowania. 3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wyjaśnić, że skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 95 z późn. zm.). Strony zostały powiadomione o skierowaniu skargi kasacyjnej do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym z jednoczesnym pouczeniem o możliwości uzupełnienia argumentacji uzasadnienia skargi kasacyjnej albo żądania jej oddalenia. W piśmie procesowym z 29 grudnia 2022 r. pełnomocnik Skarżącego podtrzymał dotychczas wskazane w skardze kasacyjnej twierdzenia i dowody uzupełniające oraz sprecyzował, że te ostatnie zgłasza co do faktu niedostrzeżenia przez sąd pierwszej instancji naruszenia przez organ prowadzący postępowanie w sprawie przepisów określonych w punkcie 3 petitum skargi, tj. niepodjęcie przez organ działań mających na celu wszechstronne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, a w konsekwencji poczynienie błędnych ustaleń faktycznych i przyjęcie, że w sprawie nie występowała przesłanka braku zawinienia Skarżącego kasacyjnie w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki we właściwym czasie. Jednocześnie pełnomocnik wniósł o przeprowadzenie dodatkowych uzupełniających dowodów z (załączonych do pisma) dokumentów, tj.: wniosku o udzielenie informacji; pisma Naczelnika Drugiego US w Warszawie; postanowienia US Warszawa-Wola; wezwania SO w Warszawie; odpowiedzi US Warszawa-Wola - co do faktu niedostrzeżenia przez sąd pierwszej instancji naruszenia przez organ prowadzący postępowanie w sprawie przepisów określonych w punkcie 3 petitum skargi, tj. niepodjęcie przez organ działań mających na celu wszechstronne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, a w konsekwencji poczynienie błędnych ustaleń faktycznych i przyjęcie, że w sprawie nie występowała przesłanka braku zawinienia skarżącego kasacyjnie w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki we właściwym czasie. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu biorąc pod rozwagę nieważność postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.), nie znalazł podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku. Przypomnienia wymaga, że sąd pierwszej instancji w myśl art. 153 p.p.s.a. związany był oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w prawomocnym wyroku WSA w Warszawie z 22 maja 2019 r., III SA/Wa 2709/18. W wyroku tym przesądzona została kwestia "właściwego terminu" do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki, który w przypadku Skarżącego upływał 3 sierpnia 2012 r. W konsekwencji wniosek złożony 29 września 2012 r. był spóźniony. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, w zaskarżonym w tej sprawie wyroku sąd pierwszej instancji nie wskazał, że termin do dokonania tej czynności przez Skarżącego upływał 3 lutego 2012 r. Ten termin odnosił się wyłącznie do pozostałych członków zarządu Spółki. Sąd, odwołując się do wyroku z 22 maja 2019 r., wyraźnie stwierdził, że cyt. "z perspektywy Skarżącego dniem powstania niewypłacalności Spółki był upływ terminu płatności zobowiązania za czerwiec 2012 r., czyli dzień 20 lipca 2012 r., wobec czego termin do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości upływał w przypadku Skarżącego 3 sierpnia 2012 r. Tym samym, wniosek złożony 29 września 2012 r. także w odniesieniu do osoby Skarżącego był wnioskiem spóźnionym." Z tego względu bezzasadne są zarzuty naruszenia art 151 p.p.s.a. w zw. z art. 116 § 1 pkt 1 lit b o.p. w zw. z art. 122, art. 180 § 1, art. 187 § 1 o.p., poprzez nieprawidłowe ustalenie "czasu właściwego" do złożenia przez Skarżącego wniosku o ogłoszenie upadłości. W tej sprawie wymagająca dodatkowych ustaleń stała się natomiast kwestia braku winy Skarżącego w niezłożeniu wniosku o upadłość Spółki we właściwym terminie. W tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny akceptuje stanowisko sądu pierwszej instancji, że Skarżący nie wykazał, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości nastąpiło bez jego winy. Trzeba przy tym podkreślić, że ciężar wykazania braku winy w niezgłoszeniu we właściwym terminie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki spoczywa na członku zarządu (zob. wyroki NSA z 26 października 2005 r., I FSK 30/05 i I FSK 192/05). Wynika to z użytego w art. 116 § 1 pkt 1 lit. b o.p. zwrotu "a członek zarządu nie wykazał, że (...) niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy". Zatem członek zarządu, jako strona postępowania w przedmiocie orzeczenia o jego odpowiedzialności za zaległości spółki, winien wykazać się inicjatywą dowodową w celu wykazania barku winu w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki. Oczywiście organ podatkowy, kierując się zasadą prawdy obiektywnej (art. 122 o.p.) oraz wynikającym z niej obowiązkiem zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 187 § 1 o.p.), powinien dążyć ustalenia wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy, jednak konsekwencje nieudowodnienia braku winy, o której mowa w art. 116 § 1 pkt 1 o.p., obciążają stronę postępowania. W przedmiotowej sprawie Skarżący próbował wykazać brak winy w niezgłoszeniu wniosku o upadłość Spółki tezą, jakoby wierzyciele publicznoprawni "zachęcali go" do podjęcia starań ku poprawie sytuacji Spółki. Twierdzenie to nie znajduje jednak potwierdzenia w zebranym materiale dowodowym. W szczególności nie może jej potwierdzać fakt niepodejmowania wobec Spółki czynności egzekucyjnych. Z drugiej strony, jak ustaliły organy, Spółka w okresie od 25 czerwca 2012 r. do 29 września 2012 r. nie wystąpiła ani do ZUS, ani do US o przyznanie ulgi w spłacie zaległości. Organy te nie miały więc możliwości przyrznia tych ulgi, co ewentualnie można by było poczytywać jako "zachętę" do nieskładania wniosku o upadłość Spółki. Zaakcentowania wymaga, że dla wykazania przesłanki egzoneracyjnej z art. 116 § 1 pkt 1 lit. b o.p. nie wystarczy subiektywne poczucie braku winy w niezgłoszeniu wniosku o upadłość spółki. Brak winy jest kategorią obiektywną i można się na nią powoływać jedynie w sytuacji, gdy członek zarządu nie miał żadnych możliwości prowadzenia spraw spółki, a brak tych możliwości wynikał z przyczyn od niego całkowicie niezależnych (por. wyrok NSA z 16 listopada 2022 r., III FSK 1106/21). W tej sprawie Skarżący nie wykazał, aby w jego przypadku takie przyczyny wystąpiły. Decydując się na przyjęcie funkcji członka zarządu, winien zdawać sobie sprawę z ryzyka, jakie niesie brak złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, w tym również i w zakresie jego odpowiedzialności jako osoby trzeciej. Z uwagi na powyższe, za niezasadne należy uznać wskazane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego i procesowego. Sąd pierwszej instancji słusznie zaaprobował zaskarżoną decyzję. Organ administracyjny podjął bowiem wszelkie niezbędne działania mające na celu wyjaśnienie sprawy i zebranie kompleksowego materiału dowodowego, także przez pryzmat przesłanki wynikającej z art. 116 § 1 pkt 1 lit. b o.p. Organ zwracał się między innymi do Skarżącego o przesłanie dokumentów obrazujących sytuację finansową Spółki, czy mających dokumentować, jakie czynności naprawcze zostały podjęte po objęciu przez Skarżącego stanowiska członka zarządu. W odpowiedzi Skarżący wskazywał, że dotychczas zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jest wystarczający do stwierdzenia braku winy po jego stronie, bądź też wnosił o przesłuchanie świadków na okoliczności, które nie mają istotnego znaczenia w sprawie, bądź zostały wystarczająco stwierdzone innymi dowodami. Oceny sądu, co do zawinienia Skarżącego, nie mogą zmienić dokumenty dołączone do skargi kasacyjnej, jak też pisma procesowego z 29 grudnia 2022 r. Sąd administracyjny nie prowadzi postępowania dowodowego, którego celem jest ustalenie stanu faktycznego, a jedynie weryfikuje legalność wydanych przez organy administracji aktów. Przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu, na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a., może mieć miejsce wyjątkowo, gdy jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości. Przywołany przepis wyraźnie stanowi o przeprowadzeniu dowodu, a nie o prowadzeniu postępowania dowodowego. Jeśli więc Skarżący był w posiadaniu dokumentów potwierdzających prezentowane przez niego stanowisko w sprawie, o co wnioskował też organ, to powinien był je przedłożyć na etapie postępowania administracyjnego, a nie dopiero przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2, art. 207 § 1 i art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265). SWSA(del.)Bogusław Woźniak SNSA Wojciech Stachurski SNSA Jolanta Sokołowska