III FSK 35/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Bogusław Dauter, Sędzia NSA Dominik Gajewski (sprawozdawca), Sędzia WSA (del.) Krzysztof Przasnyski, po rozpoznaniu w dniu 21 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej J. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 lipca 2023 r. sygn. akt III SA/Wa 881/23 w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 25 stycznia 2023 r. nr 1401-IEE3.711.1.197.2022.2.DR w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od J. S. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie kwotę 360 zł (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA) wyrokiem z 18 lipca 2023 r., sygn. akt III SA/Wa 881/23 oddalił skargę J. S. (dalej: Skarżąca) na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie (dalej: DIAS, organ) z dnia 25 stycznia 2023 r. w przedmiocie odmowy zwolnienia składnika majątkowego spod egzekucji. Na powyższy wyrok skargę kasacyjną złożył pełnomocnik Skarżącej, na podstawie art. 173 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 - z późn. zm. - dalej jako: p.p.s.a.), zaskarżając go w całości, zarzucając naruszenie: 1) mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie art. 153 p.p.s.a. poprzez zaniechanie zastosowania się przez organy prowadzące postępowanie, a także następnie sąd rozpoznający sprawę do wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 października 2021 r., sygn. akt III SA/Wa 825/21; 2) mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie art. 13 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, dalej: u.p.e.a., poprzez uznanie, że w niniejszej sprawie nie nastąpiło przekroczenie zasady uznaniowości oraz niewłaściwe zastosowanie instytucji ważnego interesu zobowiązanego poprzez brak ustalenia innych możliwości zaspokojenia wierzyciela pomimo wskazania innych składników przez Skarżącą. Ponadto pełnomocnik Skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, zasądzenie na rzecz Skarżącej zwrotu kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Jednocześnie w trybie art. 176 § 2 p.p.s.a. pełnomocnik złożył oświadczenie, o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy. Organ w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie - zgodnie z art. 184 p.p.s.a., o zasądzenie od Skarżącej na rzecz organu kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych - na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie jest zasadna. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występowały, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. W niniejszej sprawie istota sporu dotyczy, oceny zasadności odmowy zwolnienia spod egzekucji pobieranych przez Skarżącą świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego, wypłacanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych zajętych w ramach postępowania egzekucyjnego. Przedmiotowa sprawa była już rozpatrywana przez WSA, który wyrokiem z dnia 29 października 2021 r., sygn. akt III SA/Wa 825/21 uchylił zaskarżone postanowienie DIAS z dnia 8 stycznia 2021 r. nr 1401-IEE3.711.2.226.2020.7.DR. Sąd I instancji nakazał organowi egzekucyjnemu, by ten odniósł się do kwestii możności przeprowadzenia egzekucji z wpływów z czynszu od podmiotów wynajmujących powierzchnie w obiekcie przy ul. Ł. w którym Skarżąca posiada udział ½. Sąd zauważył też, że DIAS nie odniósł się do kwestii możności przeprowadzenia egzekucji z udziałów w spółkach, które Skarżąca odziedziczyła po zmarłym ojcu. Sąd zwrócił uwagę, że skoro Skarżąca i J. L. są solidarnie odpowiedzialni za należności egzekwowane w przedmiotowym postępowaniu egzekucyjnym, to nic nie wyklucza skierowania egzekucji do tych rzeczy, które są przedmiotem ich współwłasności. Tak więc przedmiotem zajęcia i następnie sprzedaży egzekucyjnej mogą być rzeczy w całości, a nie jedynie udziały w nich. Podstawę prawną wydanych w rozpoznawanej sprawie postanowień DIAS i NUS stanowił art. 13 § 1 u.p.e.a. Zgodnie z nim organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes, może zwolnić, na czas oznaczony lub nieoznaczony, z egzekucji w całości lub części określone składniki majątkowe zobowiązanego. Natomiast zobowiązany, ubiegając się o zwolnienie spod egzekucji, musi wykazać posiadanie ważnego interesu w zwolnieniu określonych składników majątkowych spod egzekucji. Instytucja zwolnienia z egzekucji składnika majątkowego, stanowiąca ochronę dla zobowiązanego, nie może jednocześnie doprowadzić do zaprzepaszczenia całkowicie celu postępowania egzekucyjnego, którym jest zaspokojenie wierzyciela i nie może całkowicie pomijać interesu wierzyciela (zob. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim, z dnia 15.12.2022 r., II SA/Go 596/22; publik. CBOSA). Prawo żądania zwolnienia określonej rzeczy lub prawa majątkowego spod egzekucji (art. 13 u.p.e.a.) przysługuje wówczas, gdy w ocenie skarżącego nie powinna być prowadzona egzekucja z zajętej rzeczy lub prawa. Przedmiotem zaskarżenia w odniesieniu do wniosku o zwolnienie rzeczy lub prawa spod egzekucji nie jest zatem czynność zajęcia, ale stan prawny powstały w wyniku zajęcia. Motyw złożenia wniosku stanowi ocena podmiotu składającego wniosek, że utrzymywanie stanu zajęcia nie jest prawnie dopuszczalne lub nie jest właściwe z określonych powodów (zob. Przybysz Piotr Marek, Administracyjne środki prawne w postępowaniu egzekucyjnym w administracji, e/LEX). Koniecznym przy tym jest zachowanie równowagi pomiędzy osiągnięciem celu egzekucji a dążeniem do poszanowania interesu zobowiązanego. Jednocześnie należy brać pod uwagę to, że orzekanie w tych sprawach opiera się na uznaniu administracyjnym (zob. R. Hauser, M. Wierzbowski, Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, C.H. Beck, W-wa 2021, s. 114 i nast.). W orzecznictwie wyrażono pogląd, że zobowiązany musi nie tylko przedstawić argumenty przemawiające za zwolnieniem z egzekucji określonych składników majątkowych, ale także wykazać, że możliwe jest prowadzenie egzekucji i uzyskanie egzekwowanych należności z jego innych składników majątkowych (zob. wyroki NSA z dnia: 11 stycznia 2024 r., I GSK 1269/23; 7 lutego 2024 r., III FSK 4287/21; publik. CBOSA). Przesłanka ważnego interesu zobowiązanego, o której mowa w art. 13 § 1 u.p.e.a., jest swoistą klauzulą generalną, której znaczenie należy rozpatrywać w kontekście okoliczności faktycznych konkretnej sprawy (zob. wyroki NSA z dnia: 5 października 2023 r., III FSK 2977/21; 1 września 2011 r., II FSK 489/10; publik. CBOSA). Mając na względzie specyficzny charakter rozstrzygnięć o charakterze uznaniowym, podkreślenia wymaga, że w świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego, takie postanowienia podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli sądu nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy postanowienie zostało podjęte zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano je w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności (zob. wyroki NSA z dnia: 7 lutego 2018 r., II FSK 3609/15; z 13 września 2017 r., II FSK 2090/15; publik. CBOSA ). Postępowanie kończące się rozstrzygnięciem uznaniowym musi być zatem przeprowadzone w sposób wszechstronny, wnikliwy z zachowaniem wszystkich reguł procedowania. Musi opierać się na pełnym materiale dowodowym ocenionym bez naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów. (zob. wyrok NSA z 11 stycznia 2024 r., I GSK 1269/23; publik. CBOSA). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I Instancji słusznie uznał że wniosek Skarżącej nie zasługiwał na uwzględnienie, gdyż działania organów egzekucyjnych, które uwzględniając zalecenia Sądu z wyroku III SA/Wa 825/21, rozpatrzyły w sposób należyty stan faktyczny sprawy. Do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy istotne było odniesienie się przez organy egzekucyjne do czterech kwestii, tj. możliwości sprzedaży udziałów w nieruchomościach wskazanych przez skarżącą, możliwości prowadzenia egzekucji z czynszów od najemców nieruchomości przy ul. Ł. (M.), możliwości prowadzenia egzekucji z udziałów w spółkach odziedziczonych przez skarżącą i prowadzenia egzekucji z majątku brata skarżącej jako solidarnie odpowiedzialnego, należało ocenić czy zagadnienia te zostały rozważone przez organy egzekucyjne. I tak poczynając od pierwszej z nich Naczelnik Trzeciego Urzędu Skarbowego Warszawa – S. (dalej: TUS, NTUS), a za nim DIAS wskazał, że nieruchomość wskazana przez Skarżącą położona w W. przy ul. Ł. (M.) jest już przedmiotem egzekucji prowadzonej przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Warszawy – P. – A. P. z Kancelarii Komorniczej [...] w Warszawie. Egzekucja ta prowadzona jest na wniosek wierzyciela "A." Sp. z o.o. przeciwko dłużnikom J. L. i J. S., a wspomniana nieruchomość obciążona jest już hipoteką na kwotę [...] zł. DIAS wskazał, że w przypadku przyłączenia się organu egzekucyjnego do egzekucji z przedmiotowej nieruchomości, postępowanie zostanie przeprowadzone w trybie egzekucji sądowej po przejęciu zbiegu przez Komornika. Podkreślił też zwracając uwagę na dotychczasowy przebieg egzekucji z tej nieruchomości prowadzonej przez Komornika Sądowego, że ewentualna jej sprzedaż jest zdarzeniem przyszłym i niepewnym. Naczelnik TUS zrealizował też kolejne zalecenie dotyczące możliwości wszczęcia egzekucji z wierzytelności przysługujących Skarżącej z tytułu czynszów od najemców nieruchomości przy ul. Ł. W tym zakresie Naczelnik TUS ustalił, a Skarżąca ustaleń tych nie zakwestionowała, że czynsz płacony jest nie samej Skarżącej, a spółce C., której Skarżąca jest udziałowcem. Pomimo, iż posiada ona status udziałowca tej spółki, to wierzytelność z tytułu najmu nie przysługuje Skarżącej, a wspomnianej spółce, zatem nie jest możliwe skierowanie egzekucji do tego elementu majątku, gdyż nie stanowi on majątku dłużniczki. NTUS szczegółowo przeanalizował też aktywność gospodarczą Skarżącej, wskazując podmioty, w których jest udziałowcem, wspólnikiem lub piastuje funkcję w organach nadzoru. Jednak jak ustalił też - zgodnie z zaleceniami Sądu - zajęcie udziałów w tych spółkach nie jest możliwe z uwagi na ich likwidację i bezskuteczność prowadzonych wcześniej postępowań egzekucyjnych. Organy obu instancji odniosły się do możliwości prowadzenia egzekucji również w stosunku do brata Skarżącej, który jest z nią solidarnie odpowiedzialny za egzekwowane zaległości. Jak udało się ustalić w toku postępowania wyjaśniającego, w stosunku do majątku brata Skarżącej – J. L. prowadzone jest już przez Naczelnika Urzędu Skarbowego Warszawa – T. postępowanie egzekucyjne. Jednak jak wynika z informacji przekazanych Naczelnikowi TUS przez ten organ, egzekucja prowadzona przeciwko niemu pozostaje bezskuteczna. Organy egzekucyjne w wyniku postępowania doszły do wniosku, że Skarżąca nie posiada żadnego majątku (tak ruchomego, jak i nieruchomości), który realnie mógłby stanowić przedmiot egzekucji, a tym samym o braku okoliczności przemawiających za zwolnieniem spod egzekucji świadczenia pobieranego przez Skarżącą. Naczelny Sąd Administracyjny, odnosząc się do zarzutu w pkt 1 skargi kasacyjnej dotyczącego art. 153 p.p.s.a., naruszenia poprzez zaniechanie zastosowania się przez organy prowadzące postępowanie oraz sąd rozpoznający sprawę do wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w wyroku WSA w Warszawie z 29 października 2021 r., sygn. akt III SA/Wa 825/21, stwierdza że jest on chybiony. Brak jest podstaw by przyjąć, że postanowienie DIAS wydane zostało z pominięciem zaleceń sformułowanych przez Sąd w wyroku z 29 października 2021 r. Art. 153 p.p.s.a. stanowi, że ocena prawna i wskazania, co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, wobec czego ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu, gdyż ocena ta wiąże ich w sprawie (zob. wyrok NSA z dnia 21 marca 2014 r.,I GSK 534/12; publik CBOSA). Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd pierwszej instancji w sposób wyczerpujący odniósł się do wszelkich kwestii mających wpływ na rozstrzygnięcie kontrolowanej sprawy. W szczególności sąd I instancji ocenił zasadnie, iż wykonano wskazania sądu co do dalszego postępowania w zakresie możliwości prowadzenia egzekucji z nieruchomości. Wbrew twierdzeniu autora skargi kasacyjnej, wskazania sądu administracyjnego nie polegało na zobowiązaniu organów do prowadzenia egzekucji z nieruchomości, lecz na dokonaniu ustaleń faktycznych w tym kierunku oraz sformułowania wniosków w granicach uznania administracyjnego. Wskazania te zostały wykonane, gdyż organ jak wskazuje się w uzasadnieniu wyroku, ustalił stan prawny nieruchomości, dokonał zajęcia udziałów w nieruchomościach oraz wystąpił o dokonanie wpisu w księdze wieczystej wzmianki o wszczęciu postępowania egzekucyjnego. Podobnie nietrafny jest zarzut skargi kasacyjnej polegający na braku dostatecznego wyjaśnienia sytuacji majątkowej brata skarżącej, czego wyrazem jest to, że w uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ nie wypowiedział się, czy zweryfikowano uzyskiwanie świadczenia emerytalnego. Jednakże decydujące w niniejszej sprawie jest ustalenie o bezskuteczności egzekucji prowadzonej wobec tej osoby. Dodatkowo Skarżąca w żadnej mierze nie wykazała, że doszło do błędnego ustalenia możliwości prowadzenia egzekucji z czynszu. Wobec niezasadności zarzutów skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. O kosztach orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz art. 209 p.p.s.a. SNSA Dominik Gajewski SNSA Bogusław Dauter SWSA(del.) Krzysztof Przasnyski