III FSK 1615/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wojciech Stachurski (sprawozdawca), Sędzia NSA Jolanta Sokołowska, Sędzia WSA (del.) Bogusław Woźniak, po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej J. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 maja 2019 r. sygn. akt III SA/Wa 2625/18 w sprawie ze skargi J. T. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 września 2018 r. nr BON.III.5220.71.8.2018.IN w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości spółki z tytułu wpłat na PFRON 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od J. T. na rzecz Ministra Rodziny i Polityki Społecznej kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

1. Wyrok sądu pierwszej instancji. Wyrokiem z 30 maja 2019 r., III SA/Wa 2625/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J. T. (dalej jako: "Skarżący") na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 12 września 2018 r., nr BON.III.5220.71.8.2018.IN, w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu za zaległości "N." sp. z o.o. (dalej: "Spółka") z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za poszczególne okresy rozliczeniowe 2011 r. i 2012 r. W uzasadnieniu wyroku sąd stwierdził, że w tej sprawie organy wykazały tzw. pozytywne przesłanki zawarte w art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2020 r. poz. 1325 z późn. zm., dalej jako: "o.p."), wymagane do orzeczenia o odpowiedzialności członka zarządu, tj. pełnienie przez skarżącego funkcji członka zarządu spółki w terminie, w którym powstały zaległości, co do których orzeczono o solidarnej odpowiedzialności skarżącego, a także bezskuteczność egzekucji z majątku spółki. Odnosząc się do przesłanek, które mogłyby uwolnić skarżącego od tej odpowiedzialności, sąd wskazał, że złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki 29 września 2012 r. nastąpiło poza terminem, który uznać należałoby za właściwy. Skarżący nie wykazał także braku winy w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie, jak też nie wskazał mienia spółki, z którego egzekucja umożliwiłaby zaspokojenie zaległości podatkowych w znacznej części. W sprawie nie doszło także do przedawnienia przedmiotowych zobowiązań. Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl). 2. Skarga kasacyjna. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł Skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika. Zaskarżonemu w całości wyrokowi postawione zostały zarzuty: I. naruszenia przepisów prawa materialnego, a mianowicie: - art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p., poprzez ustalenie odpowiedzialności solidarnej skarżącego, pomimo złożenia przez zarząd spółki wniosku o ogłoszenie upadłości "we właściwym czasie"; - art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p. w zw. z art. 11 i art. 21 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2015 r. poz. 233 z późn. zm., dalej jako: "p.u.n."), przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że "właściwym czasem" na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości jest czas, w którym spółka nie uregulowała należności publicznoprawnej, podczas gdy "właściwym czasem" w rozumieniu tego przepisu jest chwila, w której pewnym jest, że dłużnik jest niewypłacalny lub nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, przy czym pominięto całkowicie fakt wdrożenia planu naprawczego w spółce, dający realną szansę na wyjście z kryzysu finansowego spółki, przez co podstawa do złożenia wniosku o upadłość zaktualizowała się w późniejszym czasie, aniżeli pierwsza połowa 2012 roku; - art. 121, art. 122, art. 124, art. 180 § 1, art. 187 § 1, art. 191 o.p., poprzez niezbadanie czy w przypadku skarżącego zachodzą przesłanki egzoneracyjne, w szczególności nieuwzględnienie wszystkich występujących okoliczności w sprawie, na skutek czego odmówiono uznania, że wniosek o upadłość spółki został złożony przez skarżącego w "odpowiednim czasie"; - art. 121, art. 122, art. 124, art.180 § 1, art. 191 o.p., poprzez niezbadanie w sposób prawidłowy przez oba organy administracji publicznej, jak również przez sąd pierwszej instancji, w którym momencie zachodzą przesłanki wyłączające odpowiedzialność skarżącego jako członka zarządu spółki, o których mowa w art. 116 § 1 o.p., w szczególności, że oba organy ustaliły różne daty niewypłacalności spółki, tj. dzień 3 lutego 2012 r. (decyzja MRPiPS), dzień 3 sierpnia 2012 r. (decyzja Prezesa PFRON); II. naruszenia przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie: - art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm., dalej jako: "p.p.s.a.") w zw. z art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 z późn. zm., dalej jako: "k.p.a."), poprzez brak podjęcia czynności w celu wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, aby w ten sposób stworzyć jej rzeczywisty obraz i uzyskać podstawę do trafnego zastosowania przepisu prawa oraz poprzez nieuwzględnienie słusznego interesu strony; - art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 8 k.p.a., poprzez prowadzenie postępowania w sposób naruszający zaufanie obywateli do organów Państwa, spowodowane w tym przypadku brakiem dokładnego zbadania sprawy w celu zgodnej z prawem oceny stanu faktycznego; - art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 77 k.p.a., poprzez brak podjęcia kroków w celu wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w sprawie; - art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewywiązanie się z obowiązku zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, w wyniku czego została wydana błędna decyzja w przedmiotowej sprawie. W oparciu o powyższe zarzuty autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz orzeczenie o kosztach. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik organu wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów. 3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wyjaśnić, że skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 95 z późn. zm.). Strony zostały powiadomione o skierowaniu skargi kasacyjnej do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym z jednoczesnym pouczeniem o możliwości uzupełnienia argumentacji uzasadnienia skargi kasacyjnej albo żądania jej oddalenia. W piśmie procesowym z 11 stycznia 2023 r. pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i umorzenie postępowania w przedmiocie odpowiedzialności skarżącego oraz wniósł o zasądzenie kosztów postępowania sądowego. Wniosek o uchylenie wyroku i umorzenie postępowania uzasadnił przedawnieniem roszczenia głównego z którym związana jest odpowiedzialność skarżącego. W kolejnym piśmie z 12 stycznia 2023 r. pełnomocnik skarżącego, w uzupełnieniu argumentacji skargi kasacyjnej, wskazał, że wygaśnięcie zobowiązania pierwotnego dłużnika powoduje, że decyzja o odpowiedzialności osoby trzeciej staje się bezprzedmiotowa. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu biorąc pod rozwagę nieważność postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.), nie znalazł podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku. Skarga kasacyjna została oparta na obydwu podstawach kasacyjnych, tj. zarzutach naruszenia prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) oraz naruszenia prawa procesowego (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). W takich przypadkach z reguły w pierwszej kolejności podlegają rozpatrzeniu zarzuty procesowe, albowiem tylko wówczas, gdy stan faktyczny sprawy został poprawnie ustalony i nie doszło do mających wpływ na wynik sprawy naruszeń procesowych, można przejść do oceny zastosowania i wykładni prawa materialnego (wyrok NSA z dnia 9 maja 2013 r., sygn. I OSK 2355/11). Jednak w tej sprawie rozpoznanie zarzutów naruszenia prawa procesowego wymaga uprzedniego odniesienia się do zarzutów błędnej wykładni art. 116 § 1 lit. a o.p. w zw. z art. 11 i art. 21 p.u.n., gdyż prawidłowa wykładnia tych przepisów rzutuje na ocenę stanowiska sądu pierwszej instancji w kwestii prawidłowości ustalenia stanu faktycznego sprawy. Odnosząc się do zarzutu błędnej wykładni art. 116 § 1 o.p., należy przypomnieć, że w myśl tej regulacji prawnej (w stanie prawnym, którego sprawa dotyczy) za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu: (1) nie wykazał, że:(a) we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe) albo (b) niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy; (2) nie wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części. W myśl art. 116 § 2 o.p., odpowiedzialność członków zarządu obejmuje zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie pełnienia przez nich obowiązków członka zarządu, oraz zaległości wymienione w art. 52 powstałe w czasie pełnienia obowiązków członka zarządu. Przepisy te, na mocy art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 127 poz. 721 z późn. zm., dalej jako: "u.r.o.n."), stosuje się odpowiednio do wpłat należności wobec PFRON. Wynikające z przywołanych przepisów przesłanki odpowiedzialności członka zarządu za zaległości spółki można podzielić na dwie grupy: pozytywne, które muszą być spełnione, aby wydanie decyzji w tym przedmiocie było możliwe; a także negatywne, które nie mogą zaistnieć, aby organ podatkowy mógł orzec o odpowiedzialności. Do przesłanek pozytywnych zaliczyć należy okoliczność, że dana osoba pełniła obowiązki członka zarządu spółki, w okresie, w którym powstała zaległość oraz konieczność stwierdzenia bezskuteczności egzekucji prowadzonej do majątku spółki. Przesłankami negatywnymi są natomiast te okoliczności, które może wskazać członek zarządu, a które potwierdzają podjęte przez niego działania zwalniające go z odpowiedzialności za zaległości spółki. Jedną z nich jest brak winy w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, drugą zaś wskazanie mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części. W tej sprawie niekwestionowane jest spełnienie pozytywnych przesłanek odpowiedzialności skarżącego za zaległości spółki. Zarzuty i argumentacja skargi kasacyjnej koncentrują się wokół przesłanki egzoneracyjnej, tj. złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki "we właściwym czasie". W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor argumentował, że zarząd spółki, w tym Skarżący, podejmował przez cały czas celem ratowania sytuacji finansowej spółki (między innymi powołanie 25 czerwca 2012 r. nowego zarządu spółki, zawarcie porozumienia z głównym wierzycielem, zawarcie porozumienia z urzędem skarbowym, uzyskanie zapewnienia z ZUS-u o wstrzymaniu czynności egzekucyjnych). Okoliczności te, zdaniem Skarżącego, zostały całkowicie pominięte przy rozpoznaniu sprawy, a stanowią one racjonalny powód zwlekania przez niego ze złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki. Z takim stanowiskiem nie można się zgodzić. Po pierwsze, przesłanka egzoneracyjna, wymieniona w art. 116 § 1 lit. a o.p., dotyczy złożenia we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości, a nie skutku tego wniosku, jakim jest ogłoszenie upadłości (zob. wyrok NSA z 5 grudnia 2018 r., II FSK 1686/18). Innymi słowy należy odróżnić obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości od skuteczności tego wniosku i ogłoszenia tej upadłości przez sąd. W myśl art. 10 p.u.n., upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. Zgodnie zaś z art. 11 ust. 1 p.u.n. dłużnika uważa się za niewypłacalnego, jeżeli nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Z kolei z art. 21 ust. 1 p.u.n. wynika, że termin do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości wynosi 2 tygodnie od dnia, gdy podmiot nie wykonuje swoich wymagalnych wierzytelności. Dłużnik ma zatem obowiązek dokonania oceny, czy wykonuje swoje wymagalne zobowiązania, natomiast oceny, czy faktycznie zaistniały przesłanki do ogłoszenia upadłości władny jest dokonać wyłącznie sąd właściwy w sprawach upadłości (por. wyrok SN z 7 listopada 2016 r., III UK 13/16, LEX nr 2183503; wyrok NSA z 6 czerwca 2017 r., I FSK 1951/15). Dlatego słusznie w odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik organu wskazuje, że dla określenia odpowiedzialności Skarżącego nie ma znaczenia jego subiektywne przekonanie, że nie było podstaw do zgłoszenia wniosku o upadłość spółki. Dla określenia stanu niewypłacalności bez znaczenia jest też przyczyna niewykonywania zobowiązań. Niewypłacalność istnieje nie tylko wtedy, gdy dłużnik nie ma środków, lecz także wtedy, gdy dłużnik nie wykonuje zobowiązań z innych przyczyn. Niewypłacalność dłużnika istnieje zawsze, gdy nie wykonuje on swoich wymagalnych zobowiązań. W tej sprawie organy administracyjne, a także sąd pierwszej instancji, prawidłowo oceniły, że już w pierwszej połowie 2012 r. zaistniała przesłanka do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki z uwagi na nieregulowanie przez nią należności. Wniosek o ogłoszenie upadłości złożony dopiero 29 września 2012 r. był spóźniony i nie ma w tym zakresie znaczenia, jakie działania podejmowali członkowie zarządu w celu poprawy sytuacji finansowej Spółki. Na ocenę zaskarżonego wyroku nie wpływa też fakt, że organ odwoławczy wskazał inną datę na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki, niż organ pierwszej instancji. W obydwu przypadkach są to daty wcześniejsze, niż 29 września 2012 r. W konsekwencji niezasadne są zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia wymienionych w niej przepisów prawa materialnego, a także prawa procesowego. Trzeba przy tym zauważyć, że w tej sprawie, na mocy art. 49 ust. 1 u.r.o.n., odpowiednie zastosowanie miały przepisy Ordynacji podatkowej, a nie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, do których autor skargi kasacyjnej odwołał się w punkcie II zarzutów kasacyjnych. Odnosząc się zaś do uwag i wniosków pełnomocnika Skarżącego, zgłoszonych w pismach z 11 i 12 stycznia 2023 r., dotyczących przedawnienia dochodzonych należności należy po pierwsze zauważyć, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Po złożeniu skargi kasacyjnej w terminie, strony mogą jedynie przytaczać nowe uzasadnienie podstaw kasacyjnych (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Złożona w tej sprawie skarga kasacyjna nie zawierała zarzutu naruszenia prawa dotyczącego przedawnienia dochodzonych należności. Po drugie, zaskarżona w tej sprawie decyzja wydana została 12 września 2018 r., a jak wynika z pisma pełnomocnika strony skarżącej wygaśniecie dochodzonych należności nastąpiło na etapie postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec Skarżącego. Sąd zaś ocenia zaskarżoną decyzję na datę jej wydania. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2, art. 207 § 1 i art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265). SWSA(del.)Bogusław Woźniak SNSA Wojciech Stachurski SNSA Jolanta Sokołowska