II SA/Wr 127/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Asesor WSA Marta Pawłowska po rozpoznaniu w dniu 11 sierpnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale II sprzeciwu adwokata K. W. od postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 10 lipca 2023 r., sygn. akt II SA/Wr 17/23 w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi F. K. i H. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. w przedmiocie obowiązku usunięcia odpadów postanawia: zmienić zaskarżone postanowienie w ten sposób, że przyznać adwokatowi K. W. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 590,40 złotych (słownie: pięćset dziewięćdziesiąt złotych czterdzieści groszy), w tym 23 % podatku od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w pierwszej instancji.

Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6 – 8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia lub utrzymuje w mocy. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest postanowienie referendarza sądowego z dnia 10 lipca 2023 r., którym przyznano pełnomocnikowi z urzędu kwotę 442,80 zawierającą 23 % podatku od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w pierwszej instancji. W ocenie pełnomocnika z urzędu przyznane mu wynagrodzenie powinno zostać wyliczone na zasadach analogicznych jak dla pełnomocnika z wyboru. Stosownie do treści art. 250 § 1 p.p.s.a. wyznaczony adwokat, radca prawny, doradca podatkowy albo rzecznik patentowy otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. W myśl § 2 rozporządzenia w sprawie kosztów pomocy prawnej z urzędu, koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszone przez Skarb Państwa obejmują: 1) opłatę ustaloną zgodnie z przepisami niniejszego rozporządzenia oraz 2) niezbędne i udokumentowane wydatki adwokata ustanowionego z urzędu. Zgodnie z § 4 ust. 1 ww. rozporządzenia, opłatę ustala się w wysokości określonej w rozdziałach 2-4, przy czym nie może ona przekraczać wartości przedmiotu sprawy. Jak wynika z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) powołanego aktu wykonawczego, w postępowaniu przed sądami administracyjnymi w pierwszej instancji należna opłata – z punktu widzenia niniejszej sprawy – wynosi 240 złotych. O ile rozstrzygnięcie takie było zasadne na etapie postępowania toczącego się przed referendarzem sądowym, zobowiązanym do zastosowania wszystkich obowiązujących przepisów prawa odnoszących się do rozpatrywanej materii, o tyle po złożeniu sprzeciwu i przeniesieniu sprawy do rozpoznania sądowi, zmianie uległy instrumenty będące w dyspozycji sądu, a także zmienił się stan prawny. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2023 r., sygn. akt SK 53/22, opublikowanym w dniu 4 maja 2023 r. (Dz. U. z 2023 r., poz. 842), wyeliminował z obrotu prawnego § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 68, ze zm.) w zakresie, w jakim przewiduje wysokość opłaty stanowiącej koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszonej przez Skarb Państwa udzielonej przez radcę prawnego z urzędu w wysokości niższej niż stawka minimalna opłat za czynności radców prawnych określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265, z późn. zm.), wydanym na podstawie art. 225 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1166), dotyczącym stawek minimalnych w sprawach prowadzonych z wyboru, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał Konstytucyjny stwierdził zatem niekonstytucyjność stawek wynagrodzeń radców prawnych działających przed sądami, jako pełnomocnicy i obrońcy ustanowieni z urzędu, w zakresie, w jakim stawki te ustalane są na poziomie niższym niż dla radców prawnych działających w takich samych sprawach, ale z wyboru. Trybunał orzekł o całości normy wynikającej z kilku przepisów prawa, a nie wyłącznie o konkretnej pozycji z listy stawek, która była podstawą zasądzenia wynagrodzenia w indywidualnej sprawie skarżącej. Wyrok dotyczy zatem całej normy prawnej przewidującej listę stawek i nie ogranicza się do fragmentu normy wyrażonej w konkretnej części przepisu prawnego. Trybunał uznał, że stwierdzenie niekonstytucyjności w tak ograniczonym zakresie przeczyłoby w tym wypadku celowi oraz istocie kontroli hierarchicznej zgodności norm prawa z Konstytucją. Opisywane orzeczenie niewątpliwie wpisuje się także w szereg wyroków trybunalskich, kwestionujących konstytucyjność zróżnicowania wynagrodzenia otrzymywanego przez pełnomocników z urzędu ze stawkami opłat za czynności pełnomocników działających z wyboru (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2020 r., sygn. akt SK 66/19 – Lex nr 2952994, z dnia 20 grudnia 2022 r., sygn. akt SK 78/21 – Lex nr 3489599 oraz z dnia 19 kwietnia 2023 r., sygn. akt SK 85/22 – Lex nr 3519500). Problem konstytucyjny, o którym rozstrzygał Trybunał Konstytucyjny, dotyczył zróżnicowania wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną przez radcę prawnego ze względu na kryterium formy świadczenia tej pomocy (z urzędu, na podstawie umowy z klientem). Wziąwszy pod uwagę, że podstawowym celem pomocy prawnej świadczonej przed organami wymiaru sprawiedliwości tak z urzędu, jak z wyboru jest zagwarantowanie stronom dostępu do sądu dla realizacji ochrony ich praw, Trybunał nie znalazł jakichkolwiek racjonalnych argumentów (nie tylko konstytucyjnych), które uzasadniałyby nierówne traktowanie radców prawnych w zakresie opłat za świadczoną pomoc prawną w zależności od tego, czy działają oni z wyboru, czy też zostali ustanowieni z urzędu. Zdaniem Trybunału, analiza statusu radców prawnych i ich roli w postępowaniu, w którym występują jako podmioty powołane i zobowiązane do zastępstwa prawnego, prowadzi do uznania, że różnicowanie ich wynagrodzenia (tj. ustalenie wynagrodzenia pełnomocników z urzędu na znacznie niższym poziomie) nie ma konstytucyjnego uzasadnienia. Zauważyć w tym miejscu trzeba, że § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 18 ze zm.) jest w swej treści tożsamy z treścią § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu. Ponadto w obu rozporządzeniach z 2016 r. tożsamy jest też mechanizm polegający na określeniu podstawowej stawki wynagrodzenia należnego adwokatowi lub radcy prawnemu z urzędu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi na poziomie 50% stawki wynagrodzenia należnego adwokatowi lub radcy prawnemu działającemu z wyboru. W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 maja 2007 r. sygn. SK 36/06 (OTK-A 2007/6/50) wskazano, że stwierdzenie przez Trybunał niekonstytucyjności określonej normy prawnej nie pozostaje bez znaczenia dla stosowania normy zamieszczonej w przepisie tożsamym. W takim przypadku dochodzi bowiem do obalenia domniemania konstytucyjności przepisu, który nie podlegał rozpoznaniu przed Trybunałem (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 grudnia 2013 r. sygn. akt I FSK 36/13 i z 2 czerwca 2015 r. sygn. akt I OSK 2388/13). W ocenie Sądu po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2023 r. sygn. SK 53/22 niezbędne jest zatem posłużenie się wyżej wskazanymi zasadami interpretacyjnymi przy wykładni § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, gdyż bez umotywowanych racji nie należy tożsamym sformułowaniom w dwóch aktach prawnych nadawać różnych znaczeń. W konsekwencji, należy zgodzić się z pełnomocnikiem skarżącego, że ustalenie wynagrodzenia pełnomocników działających z urzędu w stawkach odmiennych od tych, które są stosowane w odniesieniu do pełnomocników z wyboru, nie znajduje uzasadnienia konstytucyjnego. Prawo do wynagrodzenia za wykonaną usługę nie może być bowiem uzależniane ani od pozycji procesowej pełnomocników, ani od możliwości budżetowych państwa. Zarówno bowiem pełnomocnicy z urzędu, jak i z wyboru zobowiązania są do podjęcia tożsamych czynności procesowych oraz zachowania analogicznych zasad staranności. Ich wynagrodzenie nie powinno być więc odmienne. Kierując się zatem prokonstytucyjną wykładnią przepisów oraz biorąc pod uwagę stan prawny ukształtowany wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2023 r., sygn. akt SK 53/22 należało przyznać pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie w wysokości równej wynagrodzeniu pełnomocnika z wyboru. Mając na uwadze powyższe, wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu należało ustalić w wysokości analogicznej jak pełnomocnika z wyboru. Stosownie do treści § 21 ust. 1 pkt 2 lit. c) rozporządzenia w sprawie opłat adwokackich, adwokatowi z wyboru (ustanowionemu już na etapie pierwszej instancji) za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej przysługuje stawka w kwocie 240 zł. Na podstawie § 4 ust. 3 rozporządzenia w sprawie kosztów pomocy prawnej z urzędu, podlega ona również podwyższeniu o 23 % podatku od towarów i usług, tj. o kwotę 110,40 zł. Finalnie zatem wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu należało zmienić i ustalić na poziomie 590,40 zł. Wobec powyższego, działając na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 250 § 1 p.p.s.a. i § 4 ust. 1 i 3 oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia w sprawie kosztów pomocy prawnej z urzędu, orzeczono jak w sentencji postanowienia.